Кіріспе

1755 жылы француздар мен үндістер соғысының шайқасы

Мононгахела шайқасы (Брэддок өрісі шайқасы және Дала шайқасы деп те аталады) 1755 жылдың 9 шілдесінде, француздар мен үндістер соғысының басында, қазіргі Пенсильвания штатындағы Брэддок қаласында, Питтсбургтен шығысқа қарай 16 шақырым жерде болды. Форт-Дюкесні басып алуға бет алған генерал Эдвард Брэддоктың басқаруындағы британдық әскер, капитан Дэниел Линар де Божо басқаратын француз және канадалық әскерлермен, сондай-ақ олардың американдық үнді одақтастарымен жеңіліске ұшырады. Бұл жеңіліс британдықтардың Форт-Дюкесні басып алып, стратегиялық Огайо аймағын бақылауға үміттенген Брэддок экспедициясының аяқталуын білдірді. Брэддок пен Божо екеуі де шайқаста қаза тапты. Брэддок шайқаста ауыр жарақат алды және қазіргі Пенсильвания штатының Юнионтаун қаласының жанында шегіну кезінде көз жұмды. Ол өзімен бірге наурызға қатысқан Джордж Вашингтонды жерлеу рәсімін қадағалауға өтінді. Колоннаның қалған бөлігі оңтүстік-шығысқа қарай шегінді, ал форт және аймақ 1758 жылға дейін француздардың бақылауында болды.

Өмірбаян

Брэддок Солтүстік Америкаға жаңа бас қолбасшы лауазымында жіберілді, олмен бірге Ирландиядан екі полк (44-ші және 48-ші) әскерлері келді. Ол Британдық Америкадағы жергілікті әскерлерді қосып алып, күштерін шамамен 2200-ге жеткізді. 29 мамырда Мэриленд штатындағы Форт-Камберлендтен аттанды. Оған Вирджиния полковнигі Джордж Вашингтон да бірге болды, ол өткен жылы осы аймаққа экспедиция басқарып келген еді. Форт-Дюкесне қорғанысы нашар болған, бірақ жақында күшті күшейте алған. Форттың канадалық қолбасшысы Клод Пьер Пекоди де Контрекурдің қасында 1600 француз теңізші әскері (Troupes de la Marine), канадалық милиция және жергілікті халықтардың одақтастары болды. Британдықтардың жақындап келе жатырғанын сезіп, ол капитан Даниэль Линар де Божоны 800 шамасындағы әскермен (108 теңізші әскері, 146 канадалық милиция және 600 үнді) олардың ілгерілеуін тоқтатуға жіберді.

Шайқас

Француздар мен үндістер тұзақ құрып қалуға тым кеш келді, себебі олар кешіктірілді, ал британдықтар таңғаларлықтай жылдам ілгері жылды. Олар британдық алғы шептің басшылығымен, подполковник Томас Гейджке тап болды. Жауды ағаштардың арасында көріп, Гейдж өзінің әскеріне атуға бұйрық берді. Олардың ұңғылы мылтықтарының қашықтығы шектеулі болғанына қарамастан, алғашқы атыстары капитан Божоны өлтіруге жеткізді. Үндістер шабуылға дайындалды. Олар дәстүрлі аулау жерлерінде болды, көптеген ағаштар мен бұталар кең ашық кеңістіктермен бөлінген, бұл оларға жасырын жылжуға мүмкіндік берді. Британдықтардың қарсы атысынан шамамен жүз француз қамалға қашып кетті. Капитан Дюма қалған француз әскерін жинады. Француздармен одақтас үнді тайпалары – оттавалар, оджибвалар және потаватомилер – британдықтарға қарсы психологиялық соғыс жүргізіп, өлген серіктерінің бас сүйектерін ағаштарға іліп қойды. Шайқас кезінде үндістер қорқынышты "уһ-уһ" дыбысын шығарды, бұл британдық жаяу әскерлері арасында қорқыныш пен үрейді таратуға себеп болды. Қатты атыс астында Гейдждің алғы шебі шығынға ұшырады және кері шегінді. Жолдың тар жерінде олар атыс естілген кезде жылдам ілгері жылған Брэддоктың негізгі күштерімен соқтығысты. Британдықтар шабуылдаушылардан салмақты түрде басым болғанына қарамастан, бірден қорғанысқа көшті. Көптеген сарбаздар орманды жерде шайқасуға дағдыланбағандықтан, шашырап кетпей, үндістер мен француздардың оңай нысанаға алатын тығыз құрылымдарды сақтады. Жанжал туды, бірнеше британдық взводтар бір-біріне оқ атты. Канадалық милиция мен үндістер оларды қоршап алғанда, бүкіл колонна тәртіпсіздікке ұшырады және жолдың бойындағы ормандардан британдықтардың қанатына снайперлік оқтармен атқылауды жалғастырды. Осы кезде француз сарбаздары жол бойымен ілгері жылды және британдықтарды кері итеруге кірісті. Генерал Брэддок әскерін жинауға тырысты, олар бірлік сезімін жоғалтқан. Қарсы шабуылға тырысулар жасалды, бірақ британдықтардың тактикасын өзгерте алмауы кедергі келтірді. Оқтар жіберілді, бірақ оларды тиімді пайдалануға орын болмады. Брэддоктың астынан бірнеше аттар атылып түсті, бірақ ол өзінің сабырлылығын сақтап, қорқып қалған британдық сарбаздарға тәртіптің жалғыз белгісін көрсетті. Қолайсыз жағдайға қарамастан, британдықтар тұрып, жауға қарсы атыс жасады. Брэддок жаудың ағылшын әскерінің тәртіптілігіне қарсы тұра алмаса да, жеңіліп қалады деп сенді. Оларға басшылық ететін офицерлер болмаса да, көбінесе уақытша жасақталған взводтар өздерінің қарапайым қатарын сақтап қалды. Ақыры, үш сағатқа созылған қақтығыстан кейін Брэддок өкпесіне атылып, мүмкін, өз әскерлерінің бірінен қаза тапты және қарсылық күштері құлдырады. Ол ауыр жарақатпен атынан құлап, әскерлері қауіпті жерге көшірді. Брэддоктың жарақаттануынан және бұйрық берілмей, британдықтар кері шегіне бастады. Олар Мононгахела өзеніне жеткенше, тәртіпті түрде, сонда оларды балта мен пышақпен қаруланған үндістер шабуылдады. Тұтқынға түсіпті деп ойлап, сарбаздар тәртіпсіздікке ұшырап, үрейленіп қашты. Полковник Вашингтон, командалық тізбекте ресми лауазымы болмаса да, тәртіпті орнатып, сақтап, артқы күзет құрды, бұл күштің қалдықтарына қашып кетуге мүмкіндік берді. Күн батқанда, аман қалған британдық күштер жараланғандарын алып, салған жолмен кері қашып бара жатты. Олардың артында жолға денелер үйіліп жатты. Үндістер қашқан қызыл көйлектерді қумай, өлгендер мен жараланғандардың денелерін тонап, шайқап, түскен шараптың екі жүз галлонын ішті. Шарапатта олармен бірге келген бірнеше британдық сарбаздар мен әйелдер (ерлерге тамақ дайындау және тазалау үшін келген) тұтқынға алынды. Кейбір сарбаздар аман қалды, сондай-ақ көптеген әйелдер де, бірақ шамамен он сарбаз үндістермен күйдіріліп, азапталды, бұл американдық тұтқын Джеймс Смит куә болды. Дэниел Бун, атақты американдық пионер, саяхатшы, орманшы және шекарашы – және АҚШ-тың алғашқы халықтық батырларының бірі – шайқасқа қатысқан сарбаздардың арасында болды. Бун 1755 жылы Брэддоктың басшылығымен қызмет етуге тағайындалған Солтүстік Каролинадан капитан Хью Уодделлдің әскеріне кірді. Бун өз сіңілісі Дэниел Морганмен бірге вагоншы болып жұмыс істеді, ол кейін Американ революциясында маңызды генерал болады. Мононгахела шайқасында Бун багаждық вагондарға шабуыл жасалғанда, вагонды кесіп, қашып құтылу арқылы өлімнен мүжілді. Бун өмірінің соңына дейін Брэддоктың қателіктерін сынады. Наурыз жорығы кезінде Бун Джордж Кроганның транс-Аппалачи тері саудасында жұмыс істеген жинаушы Джон Финлимен танысты. Финли Бунды Огайо алқабының көптеген ойыншылықтарымен және басқа да табиғи кереметтерімен қызықтырды. Ол Бунды 12 жылдан кейін алғаш рет Кентуккиге аң ауына сапарға алып шықты.

Мұра

1930 жылы Брэддок даласы шайқасының 175 жылдығына арналған полковник Вашингтонның ескерткіші ашылды, сондай-ақ сол ескерткіштің суреті салынған мерекелік пошта маркасы да сол күні қолдануға жіберілді.