Ніл өзеніндегі Филе аралы және ежелгі ғибадатхана кешені

Кіріспе

Нил өзеніндегі арал, Египет. ЕҚА ғарыш зонды.

Фила ғибадатхана кешені (Philae temple complex) – Асван бөгетінің және Насер көлінің төменгі ағысында, Асван бөгетінің су қоймасында орналасқан аралдағы ғибадатхана кешені. Нубия ескерткіштерін сақтау жөніндегі халықаралық науқанға дейін бұл кешен Жоғарғы Египеттегі Нилдің бірінші шағыласына жақын Фила аралында болған. 1902 жылы Асван бөгетінің құрылысы басталғаннан бері бұл ағыстар мен айналасындағы жерлер бірнеше рет суға батқан. Ғибадатхана кешені ЮНЕСКО-ның Нубия науқаны жобасы аясында 1970 жылы Асван бөгеті аяқталғанға дейін осы және басқа кешендерді қорғау мақсатында жақын орналасқан Агилкиа аралына көшіріліп, бөлшектелді. Ғибадатхана кешенінің иероглифтік бейнелері Венадағы Австрия ғылым академиясының (OREA институты) Фила ғибадатхана мәтіндері жобасымен зерттеліп, жарияланып жатыр.

География

Филае туралы көптеген көне авторлар, соның ішінде Страбон, Диодор Сицилийлік, Птолемей, Сенека, Плиний Егдеуі айтады. Бұл, көпше атауы көрсеткендей, Асван қаласының жанындағы Бірінші шатқақтың үстінде, 24° солтүстік ендікте орналасқан екі кішкентай аралдың атауы еді (Мысырлық Свенет "Сауда;" Συήνη). Гроскурд осы аралдар мен Асван арасындағы қашықтықты шамамен есептейді. Өлшемдері кішкентай болғанымен, Фила, онда бұрынғы көптеген және әдемі қираған орындары болғандықтан, екі аралдың ішінде ең қызықтысы саналды. Су тасқынына дейін ұзындығы және ені шамалы болды. Ол сиениттен құралған: оның беткейлері тік, ал шыңдарында аралды қоршаған биік қабырға тұрғызылған. Фила Озиристің жерленген жерлерінің бірі болғандықтан, оны египеттіктер де, нубиялықтар да (гректерде көбінесе "эфиопиялықтар" деп аталған) жоғары құрметтеген. Онда дін қызметкерлерінен басқа ешкім тұрмауы керек деп есептелді, сондықтан ол "Жақындаспайтын" (ἄβατος) деп аталды. Сондай-ақ, құстардың үстінен ұшпайтыны және балықтардың жағасына жақындамайтыны туралы да әңгімелер болған. Бұл, әрине, алыс заманның дәстүрлері еді. Бірақ Птолемей патшалығы кезінде Филаға, бір жағынан Озиристің қабіріне саяхат жасаушылар, екінші жағынан, әртүрлі істермен келген адамдар көптеп барып, дін қызметкерлері Птолемей VIII Фисконға (б.з.д. 170-117) мемлекеттік қызметкерлерге кем дегенде осында келуді және олардың есебінен өмір сүруді тыйым салуды өтінді. XIX ғасырда Уильям Джон Бэнкс осы өтініш жазылған Филае обелискісін Англияға алып кетті. Ондағы египеттік иероглифтерді Розетта тасымен салыстырғанда, египеттік дауыссыз әліпби туралы маңызды мәліметтер алынды. Алайда, Фила аралдары тек дін қызметкерлерінің ғана мекені емес, сонымен қатар Мероэ мен Мемфис арасындағы сауда орталығы да болды. Шатқақтың ағысы көбінесе кедергі келтіретін болғандықтан, Египет пен Нубия арасындағы тауарлар Сиена мен Филаеде түсіріліп, қайтадан жүзіп өтілген. Сонымен қатар, жақын жердегі гранит кеніштері көптеген кеншілер мен тас қалаушыларды тартты. Осы сауданың қолайлылығы үшін Нилдің шығыс жағалауындағы тау жыныстарынан галерея немесе жол салынды, оның бір бөлігі бүгінге дейін сақталған. Филаның ерекшелігі – оның Рак тропигіне жақын орналасуынан туындаған жарық пен көлеңкенің ерекше әсерлері еді. Күн солтүстік шегіне жақындағанда, ғибадатханалардың көлеңкелері қабырғалардың бетіне төмендей түседі, ал күн ең биік нүктесіне жеткенде, тік қабырғалар қара көлеңкелермен жабылады, бұл қоршаған заттарды жарқыратып тұрған жарықпен керемет контраст құрайды.

Philae is mentioned by numerous ancient writers, including Strabo, Diodorus Siculus, Ptolemy, Seneca, Pliny the Elder. It was, as the plural name indicates, the appellation of two small islands situated in latitude 24° north, just above the First Cataract near Aswan (Egyptian Swenet "Trade;" Συήνη). Groskurd computes the distance between these islands and Aswan at about
Despite being the smaller island, Philae proper was, from the numerous and picturesque ruins formerly there, the more interesting of the two. Before the inundation, it was not more than long and about broad. It is composed of syenite: its sides are steep and on their summits a lofty wall was built encompassing the island. Since Philae was said to be one of the burying places of Osiris, it was held in high reverence both by the Egyptians to the north and the Nubians (often referred to as "Ethiopians" in Greek) to the south. It was deemed profane for any but priests to dwell there and was accordingly sequestered and denominated "the Unapproachable" (ἄβατος). It was reported too that neither birds flew over it nor fish approached its shores. These indeed were the traditions of a remote period; since in the time of the Ptolemaic Kingdom, Philae was so much resorted to, partly by pilgrims to the tomb of Osiris, partly by persons on secular errands, that the priests petitioned Ptolemy VIII Physcon (170 117 BC) to prohibit public functionaries at least from coming there and living at their expense. In the nineteenth century, William John Bankes took the Philae obelisk on which this petition was engraved to England. When its Egyptian hieroglyphs were compared with those of the Rosetta Stone, it threw great light upon the Egyptian consonantal alphabet. The islands of Philae were not, however, merely sacerdotal abodes; they were the centres of commerce also between Meroë and Memphis. For the rapids of the cataracts were at most seasons impracticable, and the commodities exchanged between Egypt and Nubia were reciprocally landed and re embarked at Syene and Philae. The neighbouring granite quarries also attracted a numerous population of miners and stonemasons; and, for the convenience of this traffic, a gallery or road was formed in the rocks along the east bank of the Nile, portions of which are still extant. Philae also was remarkable for the singular effects of light and shade resulting from its position near the Tropic of Cancer. As the sun approached its northern limit the shadows from the projecting cornices and moldings of the temples sink lower and lower down the plain surfaces of the walls, until, the sun having reached its highest altitude, the vertical walls are overspread with dark shadows, forming a striking contrast with the fierce light which illuminates all surrounding objects.

Құрылыс

Екі аралдың ең айқын ерекшелігі – олардың сәулеттік байлығы еді. Фараондардан Цезарьға дейінгі әртүрлі дәуірлердің ескерткіштері олардың дерлік барлық аумағын алып жатты. Дегенмен, басты құрылыстар кіші аралдың оңтүстік жағында орналасқан. Ең ежелгісі – б.з.д. 380-362 жылдары Нехтнебеф I патшалығында салынған Изис храмы. Нехтнебеф – оның ежелгі египеттік патшалық титулы, ол Неферит II-ні құлатып өлтіргеннен кейін отызыншы және соңғы тума династияның негізін қалаушы фараон болды. Қалған қирандардың көп бөлігі Птолемей патшалығынан, әсіресе Птолемей II Филадельф, Птолемей V Эпифан және Птолемей VI Филометордың (б.з.д. 282-145 жж.) билік ету кезеңдерінен қалған, Филадегі Аммон-Осириске арналған римдік жұмыстардың іздері де бар. Пропилеяның алдында граниттен жасалған екі алып арыстан тұрды, олардың артында әрқайсысы биік обелисктер орналасқан. Пропилеялар пирамида тәрізді және өлшемдері зор болды. Біреуі дромос пен пронаос арасында, екіншісі пронаос пен портик арасында тұрды, ал кішкентайы секос немесе адитонға алып келіп қойды. Адитонның әр бұрышында қасиетті соқырды бейнелеген монолиттік киіз үй тұрды. Олардың бірі қазір Луврде, екіншісі Флоренция мұражайында сақталады. Бас кіреберістен кейін кішкентай храмдар орналасқан, олардың бірі Изис, Хатор және босандырумен байланысты көптеген құдайларға арналған. Онда Хорус құдайының бейнесімен бейнеленген Птолемей Филометордың тууының мүсіндері бейнеленген. Озирис туралы оқиға осы храмның қабырғаларында кеңінен бейнеленген, ал оның екі ішкі бөлмесінде ерекше символдық суреттер көп. Екі үлкен пропилеяда грек жазулары кездеседі, олар египеттік суреттермен қиылысып, жартылай жойылған. Екі аралдағы ескерткіштер Нил өзенінің бойындағы басқа ескерткіштерден гөрі соңғы фараондардың билігі тоқтағаннан кейін ғасырлар бойы таза египеттік өнердің сақталуын куәландырды. Бұл храмның мүсіндерін бүлдіру үшін көп күш жұмсалды. Бұзушылықтың алғашқы себебі ерте христиандардың ынтасы болды, ал кейіннен Византия сарайының құрметіне ие болу үшін бейнелерді жойған иконоборшылардың саясаты болды. Хорустың бейнелері/иконалары басқа ою-өрнектерге қарағанда аз зардап шекті. Кейбір қабырғалық көріністерде Хорус пен оның қанатты күн дискінен басқа барлық фигуралар мен иероглифтік мәтіндер ерте христиандармен мұқият сызылып тасталған. Бұл ерте христиандардың Хорусты немесе оның аңызын құрметтегендіктен болуы мүмкін, өйткені олар Иса мен Хорус туралы оқиғалардың арасындағы параллельдіктерді көрді (салыстырмалы мифологиядағы Исаны қараңыз: #Иконография және #Өліп, қайта тірілген құдай архетипі). Филаның топырағы ғимараттарды қабылдауға мұқият дайындалған, тегіс емес жерлер тегістеліп, құлап бара жатқан немесе қауіпсіз емес жерлерде таспен нығайтылған. Мысалы, Ұлы храмның батыс қабырғасы мен дромостың сәйкес қабырғасы су тасқынынан бұрынғы су деңгейінен төмен салынған берік іргетастармен нығайтылып, осы аймақта Нилдің төсегін құрайтын гранитке тірелген. Храм мен өзен арасындағы байланысты жеңілдету үшін қабырғадан әр жерде сатылар қазылған. Ұлы храмның оңтүстік шетінде Хаторға арналған кішкентай храм болды; кем дегенде, оның қалған бірнеше бағаналары сол құдайдың басымен әшекейленген. Оның портигі он екі бағанадан тұрды, алдыңғы жағында төртеу, ал тереңдігінде үшеу болды. Олардың капительдері пальма бұтағының, доум пальма бұтағының және лотос гүлінің әртүрлі пішіндерін және комбинацияларын бейнеледі. Бұл, сондай-ақ бағандардағы, төбелердегі және қабырғалардағы мүсіндердің барлығы климаттың құрғақтығына байланысты бастапқы жарқырағынан көп жоғалтпаған ең жарқын түстермен боялған.

The most conspicuous feature of both islands was their architectural wealth. Monuments of various eras, extending from the Pharaohs to the Caesars, occupy nearly their whole area. The principal structures, however, lay at the south end of the smaller island. The most ancient was a temple for Isis, built in the reign of Nectanebo I during 380 362 BC, which was approached from the river through a double colonnade. Nekhtnebef was his ancient Egyptian royal titulary and he became the founding pharaoh of the Thirtieth and last native dynasty when he deposed and killed Nepherites II. For the most part, the other ruins date from the Ptolemaic Kingdom, more especially with the reigns of Ptolemy II Philadelphus, Ptolemy V Epiphanes, and Ptolemy VI Philometor (282 145 BC), with many traces of Roman work in Philae dedicated to Ammon Osiris. In front of the propyla were two colossal lions in granite, behind which stood a pair of obelisks, each high. The propyla were pyramidal in form and colossal in dimensions. One stood between the dromos and pronaos, another between the pronaos and the portico, while a smaller one led into the sekos or adyton. At each corner of the adytum stood a monolithic shrine, the cage of a sacred hawk. Of these shrines one is now in the Louvre, the other in the Museum at Florence. Beyond the entrance into the principal court are small temples, one of which, dedicated to Isis, Hathor, and a wide range of deities related to midwifery, is covered with sculptures representing the birth of Ptolemy Philometor, under the figure of the god Horus. The story of Osiris is everywhere represented on the walls of this temple, and two of its inner chambers are particularly rich in symbolic imagery. Upon the two great propyla are Greek inscriptions intersected and partially destroyed by Egyptian figures cut across them. The monuments in both islands indeed attested, beyond any others in the Nile valley, the survival of pure Egyptian art centuries after the last of the Pharaohs had ceased to reign. Great pains have been taken to mutilate the sculptures of this temple. The work of demolition is attributable, in the first instance, to the zeal of the early Christians, and afterward, to the policy of the Iconoclasts, who curried favour for themselves with the Byzantine court by the destruction of heathen images as well as Christian ones. Images/icons of Horus are often less mutilated than the other carvings. In some wall scenes, every figure and hieroglyphic text except that of Horus and his winged solar disk representation have been meticulously scratched out by early Christians. This is presumably because the early Christians had some degree of respect for Horus or the legend of Horus it may be because they saw parallels between the stories of Jesus and Horus (see Jesus in comparative mythology#Iconography and #Dying and rising god archetype). The soil of Philae had been prepared carefully for the reception of its buildings–being leveled where it was uneven, and supported by masonry where it was crumbling or insecure. For example, the western wall of the Great Temple, and the corresponding wall of the dromos, were supported by very strong foundations, built below the pre inundation level of the water, and rested on the granite which in this region forms the bed of the Nile. Here and there steps were hewn out from the wall to facilitate the communication between the temple and the river. At the southern extremity of the dromos of the Great Temple was a smaller temple, apparently dedicated to Hathor; at least the few columns that remained of it are surmounted with the head of that goddess. Its portico consisted of twelve columns, four in front and three deep. Their capitals represented various forms and combinations of the palm branch, the doum palm branch, and the lotus flower. These, as well as the sculptures on the columns, the ceilings, and the walls were painted with the most vivid colors, which, owing to the dryness of the climate, have lost little of their original brilliance.

Фараондық дәуір

Кіші аралдың ежелгі египет атауы "шекара" деген мағынаны білдіреді. Мысырдың перғауындары сол жерде берік гарнизон ұстап тұрды, ал грек және рим әскерлері де өз кезегінде сол жерде орналасты. Филедегі алғашқы діни құрылыс, болжам бойынша, 25-ші династияның фараоны Тахарка салған және Амонға арналған киіз үй болған. Алайда, бұл құрылыс кейінірек салынған ғимараттарда қайта пайдаланылған бірнеше тас блоктарынан ғана белгілі, және Герхард Хейни олардың басқа жерлерден қайта пайдалану үшін әкелінген болуы мүмкін деп күдіктенеді. Аралдағы ең көне ғибадатхана, сондай-ақ Изис құдайына табынудың алғашқы дәлелі, 26-шы династияның Псамтик II салған шағын киоск болды. Одан кейін Амасис II (26-шы династия) және Нектанебо I (30-шы династия) үлес қосты. Кейбір паломниктер ғибадатхана қабырғаларына жазулармен, оның ішінде проскинемата деп аталатын құрбандық жазуларымен және басқа да түрлерімен өздерінің келгенін белгіледі. Птолемей билеушілерінің түрлі үлестерімен қатар, Филе аралы Нубиялық патша Аркаманидан да үлес алды, ол Аренснуфис ғибадатханасына және маммисиге үлес қосты, ал оның ізбасары Адихаламанидың аты аралдағы стеладан табылған. Кейбір сарапшылар бұл үлестерді Нубия және Птолемей үкіметтері арасындағы ынтымақтастықтың белгісі деп түсіндірсе, ал басқалары оны аймақтың Нубиялық шапқыншылығының кезеңі деп санайды, бұл Жоғарғы Египттегі Хугронафор көтерілісінің нәтижесінде мүмкін болды. 298 жылы Диоклетиан көршілес Нобадтармен жасалған келісімнің бір бөлігі ретінде Бірінші шатқастың оңтүстігіндегі римдік территорияны берді, осылайша шекараны Филе аймағына дейін ықшамдады. Куш патшасы Есебохемани осы кезеңде Филеге қажылық жасады және римдік үстемдікті өз қолына өткізген болуы мүмкін.

Христиандық

Христиан діні Филаеде төртінші ғасырда болған секілді, сол кезде ол дәстүрлі египет дінімен бірге өмір сүрді. Бұл оқиға ежелгі египет дінінің соңы деп есептеледі. Дегенмен, оның маңыздылығы жақында күмәнданды, өйткені Jitse Dijkstra жасаған маңызды зерттеуде ұйымдасқан пұтқа табыну Филаеде бесінші ғасырда аяқталғаны дәлелденді, себебі ондағы белсенді пұтқа табынушылық дін қызметкерлерінің соңғы жазбалары 450 жылдарға дейін жетеді.

XIX ғасыр

Филе аралы XIX ғасырда көп адамның назарын өзіне аударды. 1820 жылдары британдық египтолог және мұражай кураторы, Жас Джозеф Бономи аралға сапар жасады. 1873-1874 жылдары британдық романист Амелия Эдвардс та солай істеді. Су арқылы жақындау – ең әдемі көрініс. Кішкентай қайықтан қарағанда, арал, пальмалары, бағаналары, пилондарымен өзеннен көтеріліп, көз алдағы серап сияқты көрінеді. Екі жағынан тік жарлармен шектелген, ал алыстағы күлгін таулар көкке қарай жабылады. Қайық жылтыраған тастардың арасымен жақындаған сайын, мүсіндік мұнаралар аспанға қарай көтеріліп, одан да биіктей түседі. Олар қираған немесе ескіргендігін көрсетпейді. Барлығы берік, сәнді, мінсіз көрінеді. Бір сәт үшін ештеңе өзгергенін ұмытасың. Егер тыныш ауада көне әндер естіліп, ақ киімді дін қызметкерлері Алланың бүркемеленген сандығын алып, пальмалар мен пилондардың арасымен келіп өтсе, бұл ешқандай таңғажайып емес деп ойлар едік. Бұл сапарлар – Виктория дәуіріндегі Британияның Мысырға деген үлкен қызығушылығының шағын бөлігі ғана. Көп ұзамай Филаға туристердің келуі жиі бола бастады.

Асванның төменгі бөгеті

1902 жылы британдықтар Нил өзенінде Асуан төмен бөгетін салып аяқтады. Бұл көптеген ежелгі ескерткіштерді, оның ішінде Фила ғибадатханалар кешенін суға батыру қаупін тудырды. Дегенмен, британдықтар қазіргі Египеттің дамуына кешеннің мүддесінен артық көңіл бөлді. Бөгеттің биіктігі 1907 жылдан 1912 жылға дейін және 1929 жылдан 1934 жылға дейін екі рет көтерілді, соның салдарынан Фила аралы көбінесе су астында болып тұрды. Шындығында, кешен су астында болмаған жалғыз кездер – шілдеден қазанға дейін бөгеттің шлюздері ашық болған уақыттар ғана еді. Ғибадатханаларды жақын орналасқан Биге немесе Элефантина сияқты аралдарға бөліп көшіру ұсынылған болатын. Бірақ, ғибадатханалардың негізі мен басқа да архитектуралық тіреу құрылымдары нығайтылды. Ғимараттар физикалық тұрғыдан қауіпсіз болғанымен, аралдың көрнекті өсімдіктері мен ғибадатханалардың рельефтерінің түстері шайылып кетті. Сонымен қатар, Фила ғибадатханаларының кірпіштері Нил әкелген лай және басқа да қоқыстармен жабылды.

Құтқару жобасы

Ғибадатханалар ежелгі заманнан бері дерлік толық сақталған, бірақ әрбір су тасқынымен жағдай нашарлап, 1960 жылдары аралдың үштен бір бөлігін құрайтын ғимараттар жыл бойы су астында қалып қойды. 1960 жылы ЮНЕСКО Нил өзені суының үнемі артуынан аралдағы ғимараттарды сақтап қалу мақсатында жобаны бастады. Бірінші кезекте, үш бөгет салу және су деңгейі төмен болатын жеке көл құру қарастырылды. Алдымен, екі қатар болат плитадан тұратын үлкен бөгет салынды, олардың арасына құм төгілді. Кез келген судың сіңіп өтуіне қарсы сорғылар қолданылды. Содан кейін ескерткіштер фотограмметрия әдісімен тазартылып, өлшенді, бұл әдіс ежелгі адамдар қолданған құрылыс блоктарының нақты өлшемдерін қайта құруға мүмкіндік берді. Әрбір ғимарат 2-ден 25 тоннаға дейін салмағы бар шамамен 40 мың бөлікке бөлініп, жақын орналасқан Агилкия аралына, биік жатқан жерге тасылды. Көшіру 1977 мен 1980 жылдар аралығында жүзеге асырылды.

Жақын маңдағы қызықты жерлер

Су тасқынына дейін Филадан шамалы батысқа қарай үлкен арал орналасқан, ежелгіде Снем немесе Сенмут деп аталған, бірақ қазір Бigeh деп аталады. Ол өте тік және ең биік нүктесінен Нилдің аралдардың оңтүстігіндегі тегіс бетінен бастап, Бірінші шатқақты құрайтын таулы жартастарға құлайтын жеріне дейінгі көрінісі тамаша. Фила, Бigeh және тағы бір кіші арал өзенді төрт негізгі арнаға бөлген, ал солтүстікте ол батысқа, содан кейін солтүстікке қарай жылдам бұрылып, шатқақтың басталуына жеткен. Бigeh, Фила сияқты, қасиетті арал болған. Оның қираған орындары мен жартастарында Аменхотеп III, Рамсес II, Псамтик II, Априй және Амасис II-нің есімдері мен лақаптары жазылған, сондай-ақ Египеттің кейінгі Македониялық және Римдік билеушілерінің естеліктері де бар. Оның негізгі қираған орындары – ғибадатхананың пропилоны және екі бағанасы, ол шағын, бірақ әдемі пропорциялы болған. Олардың жанында екі алып гранит мүсіннің сынықтары және шіркеу немесе мешітке тиесілі арка сияқты, әлдеқайда кейінгі кезеңде салынған тамаша тас қаптамасы болған.