Кіріспе

Интернет мемі немесе жай ғана мем (/m//iː//m/, MEEM) – интернетте, көбінесе әлеуметтік желілер арқылы таралатын мәдени құбылыс (мысалы, идея, мінез-құлық немесе стиль). Интернет-мемдер әртүрлі нысанда болуы мүмкін, мысалы, суреттер, бейнелер, GIF-тер және басқа да вирустық сенсациялар. Мемдердің ерекшеліктері – олардың пародияға бейімділігі, мәтінаралық байланыстарды қолдануы, вирустық үлгіде таралуы және уақыт өте келе өзгеріп дамуы. Атауы 1972 жылы Ричард Докинс ұсынған мемдер концепциясынан алынған. Майк Годвин 1993 жылы интернет-мем терминін қолданып, мемдердің хабар тақталары, Usenet топтары және электрондық пошта арқылы таралуын талқылады. YouTube, Twitter, Facebook және Instagram сияқты әлеуметтік желілердің дамуымен мемдер көбірек түрленді және жылдам таралу мүмкіндігіне ие болды. Жақындағы жанрларға "dank" және сюрреалистік мемдер, сондай-ақ Vine және TikTok-қа жүктелген қысқа бейнелер жатады. Мемдер интернет мәдениетінің маңызды бөлігі саналады және зерттеудің жеке саласына айналды. Олар маркетинг, экономика, қаржы, саясат, әлеуметтік қозғалыстар, дін және денсаулық сақтау сияқты түрлі салаларда қолданылады. Кейбір мемдер авторлық құқықпен қорғалуға лайық деп есептесе де, бұрынғы туындылардан алынған материалды пайдалану кейде авторлық құқық мәселелерін тудыруы мүмкін.

Сипаттамалары

Интернет-мемдер мемдердің бастапқы түсінігінен туындады, яғни ол мәдениеттің адамнан адамға беріліп, таралатын бір элементі. Интернетте мұндай таралу әлеуметтік желілер сияқты онлайн платформалар арқылы жүзеге асырылады. Бұл терминдер байланысты болғанымен, интернет-мемдер көбінесе қысқа мерзімді әуесқойлықтар болып табылады, ал дәстүрлі мемдердің сәттілігі ұзақ өмір сүруімен анықталады. Интернет-мемдер дәстүрлі мемдерге қарағанда аз абстрактты, концептуалды тұрғыдан қарапайым болып саналады. Мемдердің белгілі бір форматы жоқ және олардың мақсаты алуан түрлі болуы мүмкін. Мысалы, олар көбінесе жеңіл ойын-сауық ретінде танылады, бірақ сонымен қатар өзін-өзі көрсету, байланыс орнату, әлеуметтік ықпал ету және саяси қарсылық таныту үшін күшті құралдарға айналуы мүмкін. Интернет-мемдерінің екі маңызды қасиеті – шығармашылық қайта өндіріс және интертекстуалдық. Интертекстуалдық түрлі тақырыптарды немесе мәдениеттің элементтерін біріктіретін мемдер арқылы көрініс табуы мүмкін. Мысалы, мем 2012 жылғы АҚШ президенттік дебатындағы Митт Ромнидің «әйелдерге толы папкалар» деген сөзін корей поп-музыкасы «Gangnam Style»мен үйлестіріп, Psy-дың музыкалық видеосының кадрына «әйелдерге толы папкаларым жарылды» деген мәтінді қою арқылы жаңа мағына береді. Бұл музыкалық видеодағы көрініске жаңа түс береді және екі елдің саяси және мәдени ерекшеліктерін біріктіреді.

Эволюция және көбею

Интернет-мемдер өзгермей де, уақыт өте келе эволюцияға ұшырауы мүмкін. Олар мағынасында "мутацияға" ұшырап, құрылымын сақтай алады немесе керісінше, мұндай мутация кездейсоқ түрде немесе пародия сияқты әдейі шаралар арқылы жүзеге асуы мүмкін. Милтнердің зерттеуі lolcats мемінің және оның 4chan-дегі компьютерлік және ойын қауымдастықтарының ішкі әзілінен бастап, кең аудиторияға эмоционалдық қолдау мен күлкі әкелген эволюциясын қарастырды. Мемнің кең қолданысқа ауысуы оның бастапқы авторлары арасында сәннен шығуына себеп болды. Милтнер: «Мазмұн әртүрлі қауымдастықтар арқылы өтетін сайын, ол жаңа түсіндірулерге ие болып, жаңа мәналар алады; бұл мәналар көбінесе сол қауымдастықтың қажеттіліктері мен тілектеріне сәйкес келеді және көбінесе жаратушының бастапқы ниетінен алшақтатады» деп түсіндірді. Көбінесе мемге енгізілген өзгерістер оны әлеуметтік және мәдени шекараларды бұзатын құбылысқа айналдырады. Мемдер вирустық үлгіде таралады, аурудың таралуының SIR моделіне ұқсас үлгіде адамдарға "жұғады". Мем жеткілікті адамға тарағаннан кейін, одан әрі таралуы сөзсіз. Кошианың зерттеуі мемнің таралуының табыстылығы мен ұзақ өмір сүруіне қатысты бірқатар қорытындылар жасады. Ол интернет-мемдер көрермендердің назары үшін бәсекелесіп, өмір сүру ұзақтығын қысқартатынын, бірақ бірлесіп жұмыс істеу арқылы өмір сүру мүмкіндігін арттыра алатынын анықтады. Сонымен қатар, парадоксалды түрде, орташадан жоғары танымалдылыққа ие мем, ерекше болмаса, аман қалмайды, ал мұндай шыңы жоқ мем басқа мемдермен бірге қолданыла береді және осылайша өмір сүру мүмкіндігін арттырады. 2013 жылы The Washington Post газетіне жазған Доминик Басулто интернеттің өсуімен және маркетинг пен жарнама индустриясының мемдерді пайдалануымен мемдер ұрпақтар бойы сақталуға тиіс құнды мәдени фрагменттер ретіндегі бастапқы құндылығын жоғалтқанын және ақылды емес, қарапайым идеяларды жеткізетінін мәлімдеді.

Шығуы және ерте мемдер

Мем сөзін Ричард Докинс 1976 жылғы «Өзіндік ген» кітабында мәдениеттің түрлі аспектілерінің қалай көбейетінін, өзгеріп, дамитынын түсіндіруге тырысу ретінде қолданды (меметика). Эмотикондар – интернет-мемдерінің ең алғашқы мысалдары, атап айтқанда, Скотт Фальман 1982 жылы енгізген «смайлик» эмотиконы «: )». Интернеттегі мемдер туралы ұғымды Майк Годвин 1993 жылғы маусымда «Wired» журналында ресми түрде ұсынды. 2013 жылы Докинс интернет-мемді биологиялық гендерден және интернетке дейінгі мем туралы өзінің түсінігінен ерекшелендіре отырып, адамның шығармашылығымен әдейі өзгертілген мем деп сипаттады. Оның бұрынғы түсінігінде мутация кездейсоқ өзгерістер арқылы және Дарвиннің таңдауындағыдай дәл көшіру арқылы таралу арқылы жүзеге асты. Докинс интернет-мемдерінің – «алғашқы идеяны иелену» екенін түсіндірді, бұл мем туралы түсінікті жаңа бағытта дамытады. Дегенмен, 2013 жылы Лимор Шифман мемдердің интернет-мәдениетімен байланысын бекітіп, Докинстің онлайн-контекст үшін жасаған түсінігін қайта қарастырды. Мұндай байланыс эмпирикалық тұрғыдан құнды екені дәлелденді, себебі интернет-мемдер Докинстің «мемдерінде» жоқ қосымша қасиетке ие: интернет-мемдер таралатын медиада (мысалы, әлеуметтік желілерде) із қалдырады, осы арқылы оларды іздеуге және талдауға болады. Бұл мемдер негізінен хабарлама тақталары, Usenet топтары және электрондық пошта арқылы таратылды және әдетте қазіргі мемдерге қарағанда ұзақ өмір сүрді. Интернет-протоколдары дамыған сайын мемдер де өзгерді. Lolcats 4chan суреттер тақтасынан пайда болды және «сурет макросы» форматының прототипіне айналды (ірі мәтінмен жабылған сурет), сондай-ақ әртүрлі елдердегі дуджин үйірмелері жасаған аниме суреттері де болды. 2005 жылы YouTube пайда болғаннан кейін Rickrolling сияқты бейне-мемдер мен «Gangnam Style» және Harlem shake сияқты вирусқа ұқсаған бейнелер пайда болды. Twitter, Facebook және Instagram сияқты әлеуметтік желілердің пайда болуы мемдерді тарату үшін қосымша мүмкіндіктер ұсынды, ал мемдерді жасауға арналған сайттар оларды жасауды оңайлатты.

Қазіргі мемдер

"Данк мемдер" – бұл салыстырмалы түрде жаңа құбылыс, бұл тіркес 2014 жыл шамасында кеңінен танымал болып, әдейі қисық немесе ерекше мемдерді білдіреді. Мұндай мемдерге аса қаныққан түстер, суреттің бұрмалануы, қарапайым юмор және тым жоғары дыбыс (кейде "құлаққа зиянды" деп те аталады) тән. "Данк" термині, бастапқыда суық, ылғалды жерлерді білдірген, мемдерді "жаңа" немесе "әдемі" деп сипаттау үшін бейімделді. Бұл термин сондай-ақ, тым көп қолданылып, мәнін жоғалтқан, бірақ сол себепті қайтадан күлкілі бола бастаған мемдерді сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін. "Данк мемдер" құбылысы "мем нарығы" деп аталатын қоғамдық топты құрады, ол Уолл-стритті пародизациялап, интернет-мемдерге қатысты терминологияны ("акциялар" сияқты) қолданады. Бұл алғаш рет Reddit-те /r/MemeEconomy ретінде пайда болды, онда пайдаланушылар мемнің болашақ танымалдығы туралы пікір білдіре отырып, оның "акцияларын" әзілдеп "сатып алады" немесе "сатады". "Жуынып кеткен" (deep fried) мемдер – бұл бірнеше сүзгілер мен/немесе жоғалтулы сығылу қабаттарынан өткен, бұрмаланған мемдерді білдіреді. Мысалы, "E" мемі – бұл YouTuber Маркиплиердің суреті, ол "Шрек" фильмінен Лорд Фаркуадтың кейіпкеріне фотошопталған, содан кейін ол сурет бизнесмен Марк Цукербергтің Конгрестегі тыңдауының бір көрінісіне қойылған. "Вашингтон Пост" газетінің журналисі Элизабет Бруниг мұны "20 ғасырдың басындағы аласапыранды кезеңтің өнер мен әдебиеттегі сюрреалистік және абсурдты жанрларының цифрлық жаңартылуы" деп сипаттады. Көптеген қазіргі мемдер әзілді абсурдты және тіпті сюрреалистік тақырыптарды қолданады. Бұрынғыларының мысалы – "жүзімге операция жасады", жүзімге операция жасайтын Да Винчи хирургиялық жүйесін көрсететін бейне, ал екіншісі – "көбелек мемі", көбелектің шамдарға деген құштарлығын күлкілі түрде көрсететін жақыннан түсірілген суреті. Сюрреалистік мемдер оларды бірегей және мағынасыз ету үшін иронияның қабаттарын қамтиды, көбінесе негізгі мем мәдениетінен қашу үшін қолданылады. Vine қосымшасының табысынан кейін, қысқа бейнелер мен сценарийлік эскиздер түрінде мемдердің жаңа форматы пайда болды. Мысалы, "Nine Plus Ten" мемі – бұл математикалық есепке дұрыс емес жауап берген баланы көрсететін Vine бейнесі. 2017 жылы Vine жабылуынан кейін, қысқа бейне форматын пайдаланатын қытайлық TikTok әлеуметтік желісі оның орнына келді. Бұл платформа өте танымал болды және "Renegade" биі сияқты мемдердің пайда болуына себепкер болды.

Маркетинг

Өнімдер мен қызметтерді сату үшін мемдерді пайдалану тәжірибесі "мемдік маркетинг" деп аталады. Интернет-мемдер брендтерге жарнамаларды жағымсыз деп қабылдаудан аулақ болуға мүмкіндік береді, оларды ашық емес және нысаналы аудиторияның қалауынша етіп бейімдеуге болады. Маркетинг мамандары қолданыстағы мемді пайдалануды немесе жаңа мемді бастапқыдан жасауды таңдай алады. Gucci сән үйі бұрынғы стратегияны қолданып, өзінің сағаттар коллекциясын көрсететін танымал мемдерді қайта жаңартылған Instagram жарнамалары сериясын іске қосты. "Әлемдегі ең қызықты адам" суреті – соңғысының мысалы, ол Dos Equis сыра брендінің жарнамалық кампаниясынан туындаған мем. Өнімдер өндірушінің тікелей қатысы болмаса да, интернет-мемдер арқылы танымал бола алады; мысалы, "Ұшақтағы жыландар" фильмі құқық студенті Брайан Финкельштейн құрған SnakesOnABlog.com сайтынан кейін культты фильмге айналды. Брендтердің мемдерді пайдалануы көбінесе тиімді болғанымен, мемдерді күштеп, түпнұсқасыз немесе көңілсіз пайдаланғаны үшін сынға ұшырайды, бұл бренд имиджіне кері әсер етеді. Мысалы, Wendy's компаниясы маркетингке әлеуметтік желілерге негізделген тәсілді қолданды, ол бастапқыда сәттілікке жетті (сол жылы пайда шамамен 50% өсті), бірақ тұтынушылар жағымсыз қабылдаған даулы Пепе мемін бөліскеннен кейін сынға ұшырады.

Экономика және қаржы

Меме-акциялар – бұл компания акцияларының бағасының қысқа мерзім ішінде онлайн қызығушылықтың күрт өсуі және инвесторлардың одан кейінгі сатып алуы нәтижесінде айтарлықтай өсуімен сипатталатын құбылыс. Видео ойын сатушы GameStop алғашқы меме-акция деп танылды. /r/WallStreetBets, қатысушылары акция саудасын талқылайтын сабреддит, және Robinhood Markets, қаржылық қызметтер компаниясы, 2021 жылы меме-акцияларды танымал етудегі қатысуымен көзге түсті. "YOLO инвесторлары" – COVID-19 пандемиясы кезінде пайда болған құбылыс, олар дәстүрлі инвесторларға қарағанда инвестицияларында тәуекелге төзімдірек. Сонымен қатар, мемдер Dogecoin, Shiba Inu Coin және Pepe Coin сияқты меме-криптовалюталардың дамуымен криптовалютамен де байланыс орнатты. Меме-криптовалюталар мем құндылығы мен ақша нарықтары арасындағы ұқсастықтарды көрсетті.

Саясат

Интернет-мемдері – үлкен онлайн аудиториямен жылдам байланыс құралы болып табылады, бұл оларды саяси пікір білдіруге немесе саяси ұйымды қолдауға (немесе қарсылық көрсетуге) тырысатындардың арасында кеңінен қолдануға алып келді. Кейбір жағынан, оларды саяси карикатураның қазіргі заманғы түрі деп қарастыруға болады, олар саяси пікірлерді демократияландыруға мүмкіндік береді. Ең алғашқы саяси мемдердің бірі – Вермонт штатының губернаторы Говард Диннің сөйлеген сөзінен алынған «Диннің айғайы» вирустық видеосынан пайда болды. Уақыт өте келе, интернет-мемдері саяси науқандарда маңызды құралға айналды, себебі онлайн қауымдастықтар мемдерді пайдалану арқылы кең ауқымды талқылауға үлес қосады. Мысалы, 2016 жылы Тед Круздың президенттік науқанына зиян келтірген интернет-мемдері, оның Зодиак өлтірушісі болуы мүмкін деген қалжыңға толы болжамдарды таратты. Зерттеулер көрсеткендей, сайлау кезінде мемдерді қолдану халықты саяси тақырыптар туралы хабардар етуде белгілі бір рөл атқарады. 2017 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауға қатысты зерттеуде мемдердің әдетте іздемейтін аудиторияға негізгі саяси ақпаратты кеңінен таратуға септігі тигені анықталды. Сондай-ақ, мемдер сайлауға қатысу деңгейін арттыруға да ықпал етуі мүмкін. Науқан мемдерді сатып алуға болатын тауар ретінде қарағаны үшін сынға ұшырады. Сайлауда қолданылудан бөлек, интернет-мемдері әртүрлі саяси идеологиялардың символына айналуы мүмкін. Соның бір мысалы – «Пепе бақасы», ол оңшыл саяси қозғалыстың символы ретінде, сондай-ақ 2019-2020 жылдарғы Гонконгтағы наразылықтарда демократияны қолдайтын идеология ретінде қолданылды.

Әлеуметтік қозғалыстар

Интернет-мемдер әлеуметтік қозғалыстарда қуатты құралдар болуы мүмкін, олар ұжымдық идентичность құрады және пікір алмасу үшін платформа ұсынады. 2010 жылы ЛГБТҚ+ жандануына бағытталған "It Gets Better" жобасы барысында мемдер ЛГБТҚ+ жастарын қолдауға және қоғамның ұжымдық идентичностьін анықтауға жәрдемдесті. 2014 жылы таралған Ice Bucket Challenge іс-шарасы амиотрофиялық бүйірлік склероз / моторлық нейрон ауруы (ALS/MND) үшін қаржы жинап, халықтың назарын аударды. Сонымен қатар, интернет-мемдер Occupy Wall Street (OWS) қозғалысы төңірегіндегі талқылауларда маңызды роль атқарды.

Дін

Интернет-мемдер діни контекстте де қолданылған. Олар адамдардың діни сенімдерді бірлесіп түсінуіне және оларға мән беруіне мүмкіндік беретін, тіршіліктегі діннің бір түрін көрсететін қатысу мәдениетін қалыптастырады. Техас A&M университетінің Агилар және авторлар тобы діни мемдердің алты негізгі түрін анықтады: діни тақырыптарды бейнелейтін діни емес суреттер макросы, діни тұлғаларды көрсететін суреттер макросы, дінге қатысты жаңалықтарға жауап ретінде жасалған мемдер, атақтылар сияқты діни емес тұлғаларды қасиеттеп көрсету мемдері, діни суреттерді пародизациялау және бейне негізіндегі мемдер. Рейнольдс пен Бойд жүргізген зерттеуде қатысушылардың көпшілігі (денсаулық сақтау қызметкерлері) мемдердің денсаулық сақтау қызметкерлерінің инфекцияны жұқтырудан сақтау практикалары туралы білімін арттыру және оларды сақтауға ықпал ету үшін тиімді құрал болатынын айтты. Нигерияда COVID-19 пандемиясы туралы хабардарлықты арттыру үшін де интернет-мемдер пайдаланылды, ал денсаулық сақтау мамандары вирус және оның вакцинасы туралы ақпарат тарату үшін осы платформаны қолданды.

Авторлық құқықтар

Көптеген мемдер бұрыннан бар туындылардың негізінде жасалғандықтан, мемдер түпнұсқа авторлардың авторлық құқығын бұзады деген пікір бар. Дегенмен, кейбіреулер мемдерді АҚШ-тағы адал пайдалану шеңберіне жатқызады. Осы мәселе мем жасайтындар мен авторлық құқық иелері арасында жанжалға себеп болды: мысалы, Getty Images Get Digital блогынан "Әлеуметтік тұрғыдан ұялатын пингвин" мемін рұқсатсыз жариялағаны үшін төлем талап етті.