Кіріспе

Әлеуетті қазылардың қазылар алқасының құрамына кіргізілмеуі

Қазылар алқасын іріктеу кезінде адвокаттарға себеп көрсетпестен белгілі бір сандағы әлеуетті қазыларды немесе судьяларды қабылдамауға берілген құқық – бұл заңмен қорғалған құқық. Перменторлық сын-тегеуріндердің мақсаты – егер екі тарап та қазылар алқасының құрамына қатысса, олар оның шешімін қабылдауға көбірек бейімделеді. Перменторлық сын-тегеуріндерді қолдану әртүрлі пікір тудырады, себебі кейбіреулер оның кездейсоқ іріктеу арқылы қамтамасыз етілетін қазылар алқасының теңгерімді құрамын бұзу үшін пайдаланылғанын санайды. Көптеген мемлекеттерде перменторлық сын-тегеуріндерге шектеулер қойылады немесе олар тікелей тыйым салынған.

Сипаттама

Заң бойынша, шешімді қабылдауға шақыру құқығы – адвокаттардың себеп көрсетпестен белгілі бір мөлшердегі әлеуетті қазыларды қабылдамау құқығы. Басқа әлеуетті қазыларға әділ шешім қабылдауға қабілетсіздігіне нақты себептер келтіре отырып шағымдануға болады, бірақ мұндай шағымды төрағалық етуші судья қарастырып, қабылдамауы да мүмкін. Шешімді қабылдауға шақыру – бұл қазылар алқасын іріктеудің (voir dire) маңызды бөлігі болуы мүмкін. Бұл құқық адвокаттарға "сезім" негізінде әлеуетті қазыны вето құқығын береді. Шешімді қабылдауға шақырудың мақсаты – егер екі тарап та қазылар алқасының құрамына қатысса, олар оның шешімін қабылдауға бейім болады. Шешімді қабылдауға шақырудың болуы сот процесінде маңызды кепілдік болып саналады, ол айыпталушы мен айыптаушыға әлеуетті жақындығы бар қазылардан құтылуға мүмкіндік береді, алайда олардың босатылуына себеп көрсетілмеген жағдайда, мұны дәлелдеу мүмкін емес. Осы құқықты пайдалану адвокаттарға өз білімі мен тәжірибесін пайдаланып, дұрыс жауап бере алатын, бірақ айыпталушының әділ сотқа қатысу құқығын бұзуы мүмкін жасырын көзқарастары бар қазыларды іріктеуге мүмкіндік береді.

Дау

Перменторлық сын-тегеуріндерді қолдану даулы, себебі кейбіреулер оны кездейсоқ таңдау арқылы қазылар алқасындағы теңгерімді өкілдікті бұзу үшін пайдаланған деп санайды. Соттар белгілі бір қазылар алқасынан адамдардың толық тобын шығаруға құқылы емес, бірақ кейбіреулер перменторлық сын-тегеуріндер жеке тараптарға осындай мүмкіндік береді деп есептейді. Осы биліктің болуы адвокаттарға адамдардың топтарын, тіпті тек қана ыңғайсыздау себептермен (мысалы, барлық футбол жанкүйерлерін) қазылар алқасынан шығаруға мүмкіндік берді және осы мүмкіндік әлі де бар. "Бэтсон против Кентукки" (Batson v. Kentucky), 476 U. S. 79 (1986) қылмыстық ісінде прокуратураның нәсілдік белгісіне байланысты адамдардың топтарын шығару әрекеттері тараптардың тең қорғалу құқығын бұзады деп шешілді. Сот судьясы Тургуд Маршалл бұл шешіммен келіссе де, қазылар алқасын таңдаудағы нәсілшілікті жою "тек перменторлық сын-тегеуріндерді толығымен жою арқылы ғана мүмкін" деп сенді. Бэтсонның шешімі 1991 жылы азаматтық істерге де қолданылды. Бұл қарамастан, перменторлық сын-тегеуріндер әлемнің көптеген елдерінде әлі де қолданылып келеді және кейде қазылар алқасының құрамын өздеріне қолайлы ету мақсатында ауқымды және қымбат зерттеулерге алып келеді. Американың бұрынғы заң жүйесінде адвокаттардың перменторлық сын-тегеуріндерді пайдалану құқығы шексіз болды, бұл қазылар алқасының әділдігіне күдік тудырды. Осыған жауап ретінде Американың сот жүйесі шектеулер енгізе бастады. Бұл шектеулер әртүрлі аймақтарда, кейбіреулері заң арқылы, ал кейбіреулері сот шешімдері арқылы (яғни, прецеденттік құқық) енгізілді.

Аргентина

Аргентинаның көптеген провинциялары әр тарапқа төрт наразылыққа және сот таңдауы кезінде себеп бойынша шексіз шақыруға мүмкіндік береді.

Австралия

Барлық австралиялық штаттар қазылар алқасын құру кезінде әртүрлі сандағы сот таңдауын (перәмпторлық шақыруды) рұқсат етеді.

Канада

Канададағы сот таңдауларына қатысты ережелер Канаданың Қылмыстық кодексінің 634-бабында баяндалған. Прокурор мен қорғау тарапына берілген сот таңдауларының саны айыптау түріне және ең жоғары мүмкін жазаға байланысты болды. Жоғары мемлекеттік қылмыс және бірінші дәрежелі кісі өлтіру істері бойынша жиырма сот таңдауы, бес жылдан аса жаза көзделген қылмыстар үшін он екі сот таңдауы, ал бес жылға дейін жаза көзделген қылмыстар үшін төрт сот таңдауы берілді. Егер судья әдеттегі он екі емес, он үш немесе он төрт қазыдан тұратын сот алқасын тағайындаса, екі тарапқа да әр қосымша қазы үшін бір сот таңдауы қосымша беріледі. Канаданың Қылмыстық кодексінің 634-бабы 2019 жылдың 19 қыркүйегінде күшіне енген C-75 заңымен жойылды, осылайша сот таңдаулары жойылды.

Гонконг

Гонконгта сот алдындағы наразылықтарға рұқсат беріледі. Осы құқықты жоюға қатысты заңнамалық өзгеріс жасалмаған. Қорғау тарапының әрбір өкілі ешқандай себеп көрсетпестен ең көп дегенде бес қазыны соттан шығаруға құқылы.

Ирландия

Ирландияда "негіз көрсетілмейтін шақыру" (кейде "себепсіз шақыру" деп те аталады) рұқсат етіледі, әр тарапқа мұндай шақырудан жеті рет жасауға мүмкіндік беріледі.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда әрбір тарап төрттен шешімді шақыруға құқылы, егер екі немесе одан көп айыпталушы болса, сотқа күйелеушіге максимум сегіз шақыру мүмкіндігі беріледі.

Ұлыбритания

2007 жылдан бастап Ұлыбританияда сот таңдауына қатысты шақырулар тоқтатылды.

Англия

Перенторлық шақырулар алғаш рет 1166 жылғы Кларендон сот отырыстарынан кейін көп ұзамай Англияда қазылар алқасының сот төрелігіне рұқсат берілгеннен кейін қолданыла бастады. Бұл ұғым алғаш рет қазылар алқасы жүйесіне енгізілген кезде, рұқсат етілген қатаң шақырулардың ең көп саны отыз бес болды. Уақыт өте келе бұл сан азайды, ал 1509 жылы ең көп саны жиырма шақыруға дейін төмендетілді. 1977 жылы әр тарапқа берілген қатаң шақырулардың саны жетіден үшке дейін азайтылды. 1988 жылғы Қылмыстық әділет заңымен қатаң шақыру құқығы толығымен жойылды, бұл заң әрбір тарапқа азазаматтық істерде ең көп дегенде алты шақыруға құқық берді. Қылмыстық істерде әрбір айыпталушы ең көп дегенде он екі шақыруға құқылы болды, ал әрбір прокурор тек негізді шақыруға ғана құқылы болды. Солтүстік Ирландия 2007 жылы Англия мен Уэльс және Шотландиямен үйлестірілді, осы жылы Әділет және қауіпсіздік (Солтүстік Ирландия) заңымен қатаң шақырулар толығымен жойылды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тағы барлық дерлік юрисдикциялар (Виргин аралдары да оның ішінде) қатаң шақыруларға рұқсат береді; олардың саны юрисдикцияға және істің түріне байланысты (мысалы, кісі өлтіру ісінде мас күйінде көлік жүргізу ісіне қарағанда көбірек шақыруларға рұқсат етуі мүмкін). 2021 жылдың 24 тамызында Аризона Жоғарғы соты азаматтық және қылмыстық істерде қатаң шақыруларды жойлайтын ереже өзгертісін қабылдады, осылайша Аризонаны бұл практиканы тоқтатқан алғашқы штат етті. Бұл өзгеріс 2022 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енді. Құрама Штаттарда қылмыстық прокурорлардың белгілі бір топқа (мысалы, бір нәсілге, этникалық топқа немесе жынысқа) жататын адамдарды тек осы топқа қатысты ерекшеліктерге сүйене отырып, қазылар алқасынан шығару үшін қатаң шақыруларды пайдалануы Бэтсон мен Кентукки ісінде конституцияға қайшы деп танылды. "Бэтсон шақыруы" термині қазылар алқасын іріктеу кезінде қатаң шақырулардың нәтижесінде белгілі бір топтың алқадан шығарылуына байланысты сот процесінің жарамсыздығын талап ету әрекетін білдіреді. Бэтсонның құқықтық негізі 2005 жылғы Miller El v. Dretke және Johnson v. California істерімен нығайтылды. 2009 жылы АҚШ Жоғарғы соты Ривера v. Иллинойс ісінде бірауыздан шешім шығарып, "қатаң шақыруға конституциялық түрде талас-тартыс тудыруға тікелей құқық жоқ" екенін мәлімдеді, тіпті сот Бэтсонды қолдануда қателік жасаған жағдайда да. 1994 жылдан бастап Жоғарғы соттың J. E. B. v. Alabama (T. B. арқылы) ісіндегі шешімі бойынша бұл тыйым жынысқа да қатысты. 2014 жылы 9-шы апелляциялық соттың шешімімен, адамның сексуалдық бағдарына негізделген қатаң шақыру конституцияға қайшы деп танылды.