Кіріспе

Күлімдеп тұрған беттің стильдік бейнесі

Күлімдеп тұрған бет (кейде күлімдеп тұрған беттің суреті деп те аталады) – күлімдеп тұрған бетті бейнелейтін қарапайым идеограмма. 1950 жылдан бері ол бүкіл әлемдік мәдениеттің бір бөлігіне айналып, жеке идеограмма ретінде немесе эмотикон сияқты байланыс құралы ретінде қолданылып келеді. Күлімдеп тұрған бет екі нүкте мен көз бен ауызды бейнелейтін сызықтан бастау алды. 1950 жылдары мұрын, қабау және контурлары бар күрделірек үлгілер пайда болды. Нью-Йорк радиостанциясы WMCA 1960 жылдардың басында «Жақсы жігіттер» науқаны үшін сары және қара түсті дизайнды қолданды. 1960 және 1970 жылдары сары және қара түсті дизайн үлгілері көбейді, оның ішінде Харви Росс Боллдың 1963 жылғы және Франклин Луфранидің 1971 жылғы жұмыстары бар. Бүгінде Франклин Луфрани құрған «Смайли компаниясы» 100-ден астам елде күлімдеп тұрған бетке авторлық құқықты иеленетінін мәлімдейді. Ол әлемдегі ең ірі 100 лицензиялық компанияның біріне айналды. 1971 жылы АҚШ-та күлімдеуге құмарлық пайда болды. Associated Press (AP) 1971 жылдың қыркүйегінде «бір-бірімен байланысты екі сақтандыру компаниясы» осы белгіге авторлық құқықты талап еткенін, ал Харви Болл оны жасағанын хабарлады; Бернард және Мюррей Испания оны нарыққа енгізгендері үшін авторлық құқықты талап етті. 1971 жылдың қазанында

Бүгінде күлімдеп тұрған бет идеограммадан тіл мен жазу үшін үлгіге айналды. Интернеттегі күлімдеп тұрған беттер 1980 жылдары Скотт Фальманмен басталды, ол ASCII таңбаларын бет-әлпеттер жасауға және мәтінде эмоцияларды көрсетуге болады деген теорияны ұсынды. Содан бері Фальманның үлгілері эмотикон деп аталатын цифрлық пиктограммаларға айналды. Олар 1960-1970 жылдары жасалған идеограммаларға негізделген, сары және қара түсті дизайнмен жалғасады.

Терминология

"Смайли" сөзінің "күлімсіреген" немесе "күлімдеп тұрған" деген мағынадағы ең ерте қолданылуы 1848 жылы жарияланған. Джеймс Рассел Лоуэлл өзінің "Кортин" поэмасында "Еріндерінің айналасы күлімсіреп тұрған" деген жолды қолданды. "Мерриам-Вебстер" онлайн сөздігінде "смайли бет" сөзінің "күлімсіреген беттің сызық суреті" мағынасындағы ең ерте пайдалануы 1957 жылға тіркелген. Бір жыл өткен соң, Билл Росс жазған "Галлопинг грост!" деген мақалада мұрынсыз, екі нүктелі көздері, қас-қабағы және қисық сызықтың аузы бар күлімсіреген беттің суреті пайда болды. Мақалада былай делінген: "Алты бос шыны бөтелке және алты конус пішіндес қағаз стақан жинаңыз. Үш стақанға бояумен күлімсіреген, ал қалғандарына қорқынышты суреттер салыңыз. Әр бөтелкенің үстіне бір стақаннан қойып, оларды "періштелер" ретінде тізеңіз. Қорқынышты періштелерді құлатқан сайын бес ұпай, ал бұл түн жын-перілердің түні болғандықтан, күлімсірегені үшін бір ұпай беріңіз!". Алғашқы үлгілер көбінесе "күлімсіреген бет" немесе "қуанышпен толған бет" деп аталды. 1961 жылы WMCA-ның "Жақсы жігіттер" тобы сары свитерге қара күлімсіреген бейнені қосты, оған "қуанышпен толған бет" деген ат берілді. Испания ағайындылары мен Харви Росс Болл 70-ші жылдары смайлидің атына қарағанда, слогандарға көбірек назар аударған дизайн жасады. Боллдың дизайны аяқталғанда, оған ресми ат қойылған жоқ. Бірақ ол жасаған төсбелгілердің артында "The Smile Insurance Company" деген жазу пайда болды, себебі бұл төсбелгілер сақтандыру компаниясы үшін коммерциялық мақсатта жасалған. Испания ағайындылары "Күндеріңіз сәнді болсын" деген слоганды қолданды, ол қазір смайлидің атынан гөрі осы слоганымен көбірек танымал. Франклин Луфрани 1971 жылы Францияда "France Soir" газетінде журналист болып жұмыс істеген кезде өзінің смайли дизайнын сауда белгісі ретінде тіркеді. Смайли газеттегі жағымды жаңалықтармен бірге жүретін және ақырында "Смайли компаниясы" лицензиялық операциясының негізін құрады. "Күлімсіреген бет" және "қуанышпен толған бет" сияқты бәсекелес терминдер смайли терминіне қол жеткенше қолданылды. "Смайли" атауы 1970 және 1980 жылдары сары және қара идеограмма халық мәдениетінде көбірек пайда бола бастағаннан кейін кеңінен қолданыла бастады. Идеограмма содан бері эмодзилер жасау үшін негіз ретінде пайдаланылып келеді. Бұл смайли идеограммасының цифрлық түсіндірмесі және 2006 жылдан бастап Unicode жүйесі қабылдағаннан бері ең көп қолданылатын эмодзи жиынтығына айналды. Смайли содан бері кең терминге айналды, ол идеограмма дизайнын және сары және қара дизайндағы эмодзилерді қамтиды.

Күлімдейтін бет-әлпеттердің ерте тарихы

Мыңдаған жылдар бойы күлімдеген жүздер идеограммалар мен пиктограммалар ретінде қолданылып келген. Ең көне күлімдеген жүзді Болонья университетінің Николо Маркетти басқаратын археологтар тобы тапты. Маркетти және оның командасы Түркияның Каркамыш қаласында табылған шамамен б.з.д. 1700 жылға жататын Хетт ыдысының сынықтарын біріктірді. Ыдыс біріктірілгеннен кейін, команда оның үстінде үлкен күлімдеген жүз бейнеленгенін байқады, бұл осындай суретпен табылған алғашқы зат болды. Даниялық ақын және жазушы Йоханнес В. Йенсен өзге нәрселермен қатар, өзінің жазбаларының формасын тәжірибеден өткізуімен белгілі болды. 1900 жылдың желтоқсанында баспагер Эрнст Бойзенге жолдаған хатында ол қуанышты және қайғылы жүздерді бейнелейді. Осы дизайн 1900-шы жылдарда қарапайым көз және ауыз суретінен көбірек танылатын нұсқаға айналды. 1922 жылы Огайо штатының Акрон қаласындағы Грегори резеңке компаниясы "Билборд" журналында "смайли-фейс" шарларын жарнамалағанда күлімдеген жүз тағы бір коммерциялық қолданыста болды. Бұл күлімдеген жүзде шашы, мұрны, тістері, дөңгелек көздері және көздерінің үстінде үшбұрыштар бейнеленген. Ингмар Бергманның 1948 жылғы "Порттық шақыру" фильмінде бақытсыз Берит (Nine Christine Jönsson ойнаған) қазіргі заманғы "көкбауырға" ұқсас қайғылы жүзді, бірақ мұрынға нүкте қосып, айнасына ерін қызылымен салады – осы кезде ол тоқтатылады. Сондай-ақ "Джиджи" (1958) фильмінде де осындай көрініс бар. 1963 жылдың қыркүйегінде америкалық балалар телебағдарламасы "The Funny Company" көрсетілімге шықты, онда мұрны жоқ күлімдеген жүз балалар клубының логотипі ретінде қолданылды; көрсетілім соңында "Күлкілі болыңыз!" деген хабарлама көрсетілді.

Сары және қара бақытты бет

ХХ ғасырдың соңғы жартысында күлімдеп тұрған бет деп аталатын символ сары және қара түстерімен танылатын кең таралған белгіге айналды. Сары және қара түстердің күлімдеп тұрған бетке алғаш рет қолданылуы 1962 жылдың соңында болды, кезде Нью-Йорк қаласындағы WMCA радиостанциясы маркетингтік науқанның бөлігі ретінде сары түсті свитшот шығарды. 1963 жылға қарай 11 000-нан астам свитшот таратылды. Олар Billboard журналында жарияланды, актриса Пэтси Кинг және Мик Джаггер сияқты көптеген танымал адамдар оларды кигені туралы суреттер жарияланды. Бастапқыда сары және қара свитшотта (кейде алтын деп те аталады) алдыңғы жағында WMCA Good Guys деп жазылған, күлімдеп тұрған бет болған жоқ. Болл бұл дизайнды он минутта жасады және оған 45 доллар төленді (1963 жылғы 45 доллар шамамен <есептелген сомаға> тең). Оның ашық сары түстегі, қара овал көздері, толық күлкісі және ауыздың екі жағындағы қырысулары Ли Адамстың "Бақытты бет" атты Bye Bye Birdie мюзиклінен алынған жарнамалық кампаниясына шабыт берді. Бұл кампанияның артында тұрған Стерн 1993 жылы Сиэтл қаласының мэрі лауазымына үміткер болғанда "Бақытты бет" ұранын "Жақсы күн болсын" деп өзгертіп пайдаланды. Харви Болл сияқты, олар да бақытты бет белгілерін шығарды, Нью-Йорк түйме өндірушісі NG Slater компаниясымен бірге 50 миллионнан астам белгіні жасады.

Смайликтерге эволюция

1972 жылы француз Франклин Луфрани күлкілі жүзді пайдалануды заңды түрде сауда белгісі ретінде тіркеді. Ол France Soir газетінің жақсы жаңалықтар бөлімдерін көрсету үшін оны қолданды. Ол бұл дизайнды "Смайли" деп атады және "Смайли компаниясын" құрды. 1996 жылы Луфранидің ұлы Николас Луфрани отбасылық бизнесті басқарып, оны көпұлтты корпорацияға айналдырды. Николас Луфрани Харви Боллдың алғашқы күлімдеген жүзді жасаған деген талабына күмәнмен қарады. Әкесі ойлап тапқан дизайн мен Боллдың дизайны дерлік бірдей екенін атап өткен Луфрани, бұл дизайннің өте қарапайым екенін, сондықтан оны бір адам ғана жасаған деп айтуға болмайтынын мәлімдеді. Бұған дәлел ретінде Луфранидің сайты Францияда табылған (б.з.д. 2500 жылға дейін) ежелгі үңгір суреттерін келтіреді, олар күлкілі жүздің алғашқы бейнелері деп саналады. Луфрани сонымен қатар 1960 жылғы радио жарнамалық кампаниясында ұқсас дизайн қолданылғанын айтады. Оның еншілес компаниясы, Лондондағы SmileyWorld Ltd, басшысы Николас Луфрани басқарады және ол сауда белгісі тіркелген елдерде сатылатын барлық Смайли өнімдерін жасайды немесе бекітеді. Смайли компаниясы әлемдегі 100 ең ірі лицензиялық компанияның бірі болып табылады, 2012 жылы оның табысы 167 миллион АҚШ долларын құрады. 2011 жылдың желтоқсан айында Boxpark сауда орталығында алғашқы Смайли дүкені ашылды. 2022 жылы күлкілі жүздің туған күніне арналған көптеген мерекелік шаралар өтті. Олардың көп бөлігі Смайли компаниясы мен Nordstrom сияқты ірі сауда желілері арасындағы ынтымақтастық ретінде ұйымдастырылды.

Халықтық мәдениет пен қолданбалардағы символика

Қазір күлімдеу белгісі әлемдік мәдениеттің айнымас символына айналды. Ол хабарласу, суреттеме, брендтік имидж және түрлі жағдайларда эмоцияларды білдіру үшін қолданылады. Баспа өнімдерінде көптеген брендтер 1960 жылдардан бері қуанышты көрсету үшін сары күлімдеу белгісін пайдаланған.

1970 жылға дейінгі жарнамалық кампаниялар

Көптеген елдерде лицензиялау және/немесе тауарлық таңба шектеулері енгізілгенге дейін, 1900 жылдардың басы мен ортасында жарнама кампанияларында әртүрлі дизайндар сирек қолданылды. Осы қызметтің көп бөлігі АҚШ-тың Солтүстік-Шығысында шоғырланды. Күлімдеген беттің алғашқы коммерциялық қолданылуы 1919 жылы тіркелді, сол кезде Нью-Йорк штатының Буффало қаласындағы "Buffalo Steam Roller Company" компаниясы түбіртектерге "рахмет" деген сөзді және оның үстінде күлімдеген беттің суреттерін жапсырды. Бетінде көптеген бөлшектер болды: қабаулары, мұрыны, тістері, жағы және "Айдағы адам" стиліндегі сипаттамаларды еске түсіретін бет әжірлері.

Баспаға шығарылған

Франклин Луфрани ол жұмыс істейтін газет үшін күлімдеген бетін жасағанда "күлімдеу" деген сөзді қолданды. Луфранидің дизайны 1971 жылы пайда болды, ол France Soir газеті үшін күлімдеген бетін жасаған кезде. Газет Луфранидің күлімдеуін "жақсы жаңалықтар" деп аталатын мақалаларды бөліп көрсету үшін пайдаланды. АҚШ-та 1900 жылдарда күлімдеген бейнелердің көптеген мысалдары болды. Дегенмен, күлімдеуді ең көп қолданған сала комикстер мен мультфильмдер болды. Watchmen комикс сериясының логотипі мен обложкасы – кейіпкер Комедиан киген күлімдеу белгісі, оған оқиғаның бастауындағы кісі өлтіруден қан шашыраған. DC Comics-те "Босс Смайли" (басына күлімдеген беті бар саяси басшы) атты көлеңкелі бизнесмен бірнеше рет пайда болады.

Музыка және кино

Музыкалық жанрлар 1970 жылдардан бастап өз мәдениеттерін қалыптастыра бастаған кезде, көптеген мәдениеттер өздеріне күлімдеген жүзді енгізе бастады. 1970 жылдардың соңында Dead Kennedys американдық тобы "California über alles" атты алғашқы жазбасын жариялады. Оның мұқабасы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі нацилік митингтерге ұқсас коллаж болды. Онда мұндай митингтерде жиі қолданылатын үш тік ту, бірақ әдеттегі свастикалардың орнына ірі күлімдеген смайликтер бейнеленген. Ұлыбританияда бақытты жүз 1970 жылдардағы Ubi Dwyer және Windsor Free Festival фестивалінен бастап, психоделикалық мәдениетпен және 1980 жылдардың соңындағы "Екінші махаббат жазы" кезеңінде пайда болған, әсіресе acid house электрондық би музыкасы мәдениетімен байланысты болды. Bomb the Bass тобының "Beat Dis" хит-синглінің орталық бөлігінде Watchmen комиксінен алынған күлімдеген смайликті пайдалану арқылы бұл байланыс нығайтылды. Watchmen фильмінің экранизациясынан басқа, Suicide Squad фильмінде Deadshot кейіпкері киім дүкенінің терезесіне қарайды. Манекендердің артында DC комиксінің тағы бір кейіпкері – Comedian-мен тығыз байланысты сары күлімдеген смайлик пині ілінген. 2001 жылғы "Эволюция" фильмінің логотипі үш көзді күлімдеген смайликтен тұрады. Бұл логотип кейіннен фильмнің спин-оффы – "Alienators: Evolution Continues" мультсериалына көшірілді. "Форрест Гамп" фильмінде, басты кейіпкер жағалаудан жағалауға жүгіргенде футболкасын бетіне сүртіп, күлімдеген смайлик дизайнына шабыландынын көрсетеді. 1980 жылдардың соңында күлімдеген смайлик музыка индустриясында қайтадан танымал бейнеге айналды. Ол 1980 жылдардың соңында Еуропа мен Ұлыбританияда acid house өркендеген кезде қабылданды. Көптеген адамдардың пікірінше, бұл диджей Дэнни Рамплинг Пауль Оукенфолдтың туған күнін тойлау үшін күлімдеген смайликті пайдаланғаннан бастау алды. Бұл күлімдеген смайликтердің түрлі би жанрларына таралуына әкеп соқты, ол 1980 жылдардың би музыкасының символына айналды. 2022 жылы Дэвид Гетта Феликс Да Хаускет пен Киттинмен бірлесіп, 2001 жылғы би трекінің жаңа өңделінген нұсқасы – Silver Screen әнін шығарды. Геттаның нұсқасы позитивтілік пен бақытты мақтатады. Музыкалық бейнеклипте көше суретшісі Андре Сараива қатысып, "Сәтке тоқталып күлімде" деген хабарды жеткізетін әртүрлі топтар бейнеленген. Клипте бұл хабармен бірге ғимараттардың қабырғаларында, плакаттар мен жарнамаларда көптеген күлімдеген смайликтер көрсетілген.

Физикалық өнімдер

Vittel 2017 жылы су бөтелкелерінің арнайы дизайнында күлімдеген смайликтерді пайдаланатынын хабарлады. AdAge мұны "позитивті әсер" деп сипаттады және смайликтер белгісі бар су бөтелкелерінің сатылымы стандартты бөтелкелерге қарағанда 11,8%-ға артты, Еуропа бойынша 128 миллион бөтелке сатылды, олардың барлығында смайликтердің дизайны болды. Ұлыбританияда "Jammie Dodgers" деген атақты печеньелер желісінде күлімдеген смайлик дөңгелек печеньелерге қалыптастырылған.

Өнер және сән

Граффити суретшісі Банкси өзінің ерте туындыларында күлімдеген смайликтерді жиі пайдаланған. Оның күлімдеген смайликтерді қамтыған алғашқы маңызды жұмыстарының бірі – 2004 жылы аяқталған Flying Copper портреті. Бұл Банксинің кенеп және қағаз портреттерімен жұмыс істеуді тәжірибелеген кезеңіне сәйкес келді. Ол 2005 жылы өлімнің жаршысын күлімдеген смайликпен ауыстырды. Бұл бейне "күлімдеген өлім" деп аталды. 2007 жылы The Smiley Company компаниясы Moschino компаниясымен "Smiley for Moschino" науқаны үшін серіктестікке келді. COVID-19 пандемиясы кезінде Pull & Bear сән үйі алдыңғы жағында күлімдеген смайлик суреті бар футболкалар шығаратынын хабарлады. Француз әшекейшісі Валери Мессика ақ алтын мен сары алтыннан жасалған тұмарларды жасады, олардың ішінде күлімдеген смайликтер бейнеленген. Смайликтердің 50 жылдығына орай Париж, Пекин және Шанхай қалаларындағы Galeries Lafayette және 10 Nordstrom дүкендері мерейтойға арналған шектеулі сандағы тауарларды сатты. Сол жылы Lee Jeans Lee x Smiley атты жаңа киім коллекциясын ұсынуды жариялады.

Ойын

1980 жылы Namco қазір танымал Pac Man атты сары бетті мультфильм кейіпкерін жариялады. 2008 жылы Battlefield: Bad Company видео ойынында сары күлімдеу ойынның таңбалануының бір бөлігі ретінде пайдаланылды. Күлімдеу бүкіл ойын бойында және ойын мұқабасында кездеседі. Күлімдеу әдетте гранатаның бетінде пайда болады, бұл Battlefield сериясымен байланыстырып айтуға мүмкіндік берді. 1987 жылы Atari ST үшін шыққан, ал басқа платформаларда Faceball 2000 деп белгіленген MIDI Maze ойынында дөңгелек, сары күлімдеулер жау ретінде бейнеленген. Ойыншы жойылғанда, осы жаулар "Жақсы күн болсын" деп қысым көрсетеді.

Іс-шаралар, бизнес және әлеуметтік ғылымдар

2012 жылы Лондон олимпиадасының ашылу салтанатында, қойылымның басында көрермендерге бірнеше алып сары жағажай доптары лақтырылды. Әр доптың үстінде үлкен күлімсіреген жүзі бейнеленген еді. Walmart компаниясы өзінің талисманы ретінде күлімсіреген жүзді пайдаланады. Пайдаланушы тәжірибесін зерттеушілер қысқаша, көпмәдениетті сауалнамаларды аудару және іске асыру қиындықтарын жеңілдету үшін өлшем шкалаларын көрсетуде күлімсіреген жүздерді қолданудың тиімді екенін анықтады. 2020 жылы бір кешкі Бруклин көпірінің негізіне күлімсіреген жүз проекцияланды. Бұл күлімсіреген жүз "The Smiley Company" компаниясының Нью-Йорк тұрғындарының бақытын арттыруға бағытталған кең ауқымды науқанының бір бөлігі болды. 82 фут ені бар проекцияланған күлімсіреген жүздің аузында ашық қызғылт ерінтіш сызылған еді. 2022 жылы Assouline "Жақсы жаңалықтардың 50 жылы" атты кітапты шығарды, онда күлімсіреген жүздің мәдени дамуы мен қолданылуы туралы мәліметтер келтірілген. 2022 жылы Халықаралық бақыт күні әлемнің әртүрлі елдерінде күлімсіреген жүзді проекциялау арқылы тойланды. Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында бақытты мерекелеу үшін күлімсіреген жүз "Сеул мұнарасына" проекцияланды.

Меншік және баламалы смайликтер

1997 жылы Франклин Луфрани АҚШ-та өзі жасаған идеограммаға авторлық құқықты тіркеуге тырысты. Walmart компаниясы оның өтінішіне қарсы шықты, себебі ол бір жыл бұрын "Бағаларды төмендету" кампаниясын қолдана бастады. Осы мәселе 2002 жылы сотқа дейін созылып, жеті жылға созылған дауға әкелді. Нәтижесінде Wal Mart 2006 жылы күлімдеген смайликті пайдаланудан тоқтатты. Бірақ, соған қарамастан, Walmart онлайн-пародистке осы символды қолданғаны үшін "сауда белгісін бұзды" деген айып тақты. 2008 жылдың наурыз айында аудандық сот пародисттің пайдасына шешім шығарды, судья Walmart-тың күлімдеген бет логотипінің "өздігінен ерекшеленбейтінін" және "ол күлімдеген бетке екінші мағына берілмегенін немесе АҚШ заңнамасына сәйкес қорғалатын тауар белгісі екенін дәлелдемегенін" мәлімдеді. 2010 жылдың маусым айында Walmart және Луфрани құрған Smiley Company Чикагодағы федералды сотта 10 жылдық дауды реттеді. Келісім шарттары құпия сақталды. 2016 жылы Walmart күлімдеген бетті өз веб-сайтында, әлеуметтік желілерде және таңдалған дүкендерде қайта қолдануға кірісті. Nirvana тобы 1991 жылы өзінің күлімдеген бет дизайнын жасады. Курт Кобейн Nirvana тобының күлімдеген смайликтерін жасаған деген мәлімдеме бар. Оның қайтысынан кейін бұл мәлімдеме оның осылай танымал болуының бір себебіне айналды. 2020 жылы БАҚ-та Лос-Анджелестегі тәуелсіз дизайнердің осы дизайннің авторы екені туралы хабарлар пайда болды. Лос-Анджелестегі судьяның сот процесін жалғастыруға рұқсат бергеннен кейін Марк Джейкобс Нирванаға қарсы шағымдануға мәлімдеді. 2020 жылы Лос-Анджелесте тұратын дизайнер Nirvana күлімдеген бейнесін жасағанын мәлімдеді және осылайша Нирвана мен Марк Джейкобс арасындағы сотқа араласты.