Кіріспе

Сент-Кэтринс аралы – Америка Құрама Штаттарының Джорджия штатының жағалауындағы теңіз аралы, Либерти округіндегі Саванна қаласынан оңтүстікке қарай 42 миль (80 км) қашықтықта орналасқан. Арал Сент-Кэтрин және Сапело бұғаздары арасында жатыр, ұзындығы 16 шақырым (10 миль), ал ені 1,6-дан 4,8 шақырымға (1-ден 3 мильге) жетеді. Оның жалпы ауданы шамамен 22 265 акрды құрайды, оның жартысы тұзды батпақтармен, ал қалғаны орманмен жабылған. Солтүстік-шығыс және оңтүстік жағалауларында әдемі жағажайлар бар.

Физикалық география

Сент-Кетеринес аралы, көбінесе кедергі арал деп аталатын болса да, Оңтүстік Каролинадағы Санти өзенінің сағасы мен Флориданың солтүстік-шығысындағы Сент-Джонс өзенінің сағасы арасындағы АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы Атлантика жағалауында орналасқан теңіз аралдарының бірі болып табылады. Кедергі аралдар әдетте теңіз деңгейінің, құммен қамтамасыз етудің, толқын энергиясының және дауылдардың әсерінен үнемі өзгеріп тұратын құмның ұзын қырқалары болса, теңіз аралдарының құрылысы күрделірек, оның ішінде материкке қараған ескі, плейстоцен дәуіріне жататын бөлігі және теңіз жағындағы жаңа, голоцен дәуіріне жататын бөлігі бар. Теңіз аралдарының ескі бөліктері плейстоцен кезінде теңіз деңгейі жоғары болғанда аралдар болып келген, ал висконсин мұз басу кезеңінде теңіз деңгейі төмендеген кезде материктегі қырқаларға айналды. Бірнеше мың жыл бұрын теңіз деңгейі қайтадан көтерілгенде, қырқалар тағы да аралдарға айналды, ал қазіргі теңіз аралдарын құрастыру үшін ескі аралдардың теңіз жағында жаңа кедергі жағажайлары жиналды. Теңіз деңгейі қазіргі деңгейге жақындаған кезде, аралдардың батысында б.з.б. 3700 мен 2100 жылдар аралығында кең саздар пайда болды. Теңіз деңгейінің көтерілуі аралдар арасында біркелкі болған жоқ. Көтерілу шамамен б.з.б. 7000 жылға дейін жылдам болды. Ол баяу көтеріле берді, шамамен 5300 жыл бұрын қазіргі теңіз деңгейінен шамамен 3 метр төменге жетті. Содан кейін б.з.б. 4300 жылға дейін теңіз деңгейі 2 метрге көтерілді. Бұдан кейін келесі 700 жыл ішінде теңіз деңгейі 2 метрге төмендеді. Соңғы 3600 жыл ішінде теңіз деңгейі қазіргі деңгейіне дейін баяу көтерілді. Сангер мен Томас Сент-Кетеринес аралының теңіз жағында біраз уақытқа дейін кішкентай арал болғанын болжайды, ол Сент-Кетеринес аралының шығыс жағындағы тасқынға ұшырайтын батпақты қорғады, оның қалдығы – Маккуин батпағы әлі де сақталған. Аралдың плейстоцендік ядросы жартастармен қоршалған. Орталыққа қарайғы тереңдік плейстоцендік ядроның ұзын осімен созылып жатыр. Голоцендік шөгінділер негізінен плейстоцендік ядроның шығыс және оңтүстік жағында орналасқан. Арал мен материк арасындағы кеңістікті тұзды батпақтар толтырып жатыр. Плейстоцендік кезеңдегі аралдың бөлігі бастапқыда теңіз орманымен жабылған, онда көптеген жеміс-жидектер (негізінен емен және басқа да ағаштардың жаңғақтары) өсірілген. Бұл екі ресурс аймағы да аңшы-жинаушыларды қамтамасыз етуге жеткілікті болды. Аралдың плейстоцендік ядросында көптеген артезиандық бұлақтар бар, ал топырақтар жүгері егісін өсіруге мүмкіндік берді.

Қабықша сақиналары

Архаикалық кезеңнің соңғы мерзіміндегі екі қабықша сақинасы, Сент-Кетеринс қабықша сақинасы (бұрынғы атауы – Ұзын дала жарты айы) және Маккуин қабықша сақинасы Сент-Кетеринс аралында орналасқан. Сент-Кетеринс қабықша сақинасы аралдың батыс жағында, ал Маккуин қабықша сақинасы шығыс жағында, 2,3 км қашықтықта жатыр. Екі сақина да аралдың плейстоцендік ядросының тік беткейлерінде орналасқан. Олар теңіз орманды аймағында, тұщы су арналарының жанында және екеуі де тұзды су арналарына оңай қол жеткізе алады. Сақиналар бір уақытта салынып, шамамен б.з.д. 2000 жылы аяқталған, бірақ Маккуин сақинасын салу жұмысы Сент-Кетеринс сақинасынан шамамен 50 жылға созылған болуы мүмкін. Сақиналардың құрылысы дерлік бірдей. Дегенмен, екі сақинамен байланысты артефакттарда маңызды айырмашылықтар бар.

Қасиетті Катеринаның құмшекерлі сақинасы

Ұзын далалық жарты ай (9LI231) 1979 жылы қабықша сақинасы ретінде анықталды және 2006 жылы Сент-Кетеринс қабықша сақинасы деп қайта аталды. Сақинаның өзгертілмеген бөлігі жарты ай пішіндес және биіктігі 1,5 метрге дейін жетеді. Қабықша сақинасынан Сент-Симонс гончарлық сынықтары табылды. Сақинадағы материалдың радиокөміртектік сынағы нәтижесінде орташа мерзімі 4370 және 3860 жыл бұрынғы шақ (Б.Ш.) деп анықталды. Сақина көп жылдар бойы, мүмкін жыл бойы пайдаланылған. Бұл, Сент-Кетеринс аралының Ұлттық тарихи ескерткіш ретінде танылуына үлкен үлес қосты. Сақинаны қазу барысында оның бастапқыда дөңгелек пішіндес, диаметрі шамамен 70 метр болғаны анықталды. Сақинаның оңтүстік екі бөлігі 19 ғасырдың бірінші жартысында кеңінен жыртылған, бұл оның беткі көрінісін жасырды. Жыртылған жерлерде сақинаның биіктігі 25 см ғана. Ұзын даланың шекарасын белгілейтін арық, жыртылған және зақымдалмаған бөліктерді бөліп тұрады. Сент-Кетеринс қабықша сақинасы екі кезеңде салынған болып көрінеді. Сақинаның астында қабықшалармен толтырылған беткей шұңқырлар табылды, бірақ олар орталық алаңда немесе сақинаны қоршаған аумақта жоқ. Кейбір шұңқырларда күйген іздер бар. Орталық алаңда бір метрден асатын диаметрі бар, тік қабырғалы және тегіс түбі бар көптеген дөңгелек шұңқырлар табылды. Шұңқырлар көміртегінің аз немесе мүлдем жоқ қара топырағымен толтырылған. Сангер мен Томас бұл тесіктердің негізгі мақсаты тіреу қадаларын орнату болғанын айтады. Сақина астындағы шұңқырлардың көпшілігінің мерзімі б.з.б. 2540-2290 жылдар аралығында. Сақинаның өзінің радиокөміртектік мерзімі 2260-1920 жылдар аралығында. Сангер мен Томас сақинаның бірнеше ғасырдың ішінде салынғанына сенімді. Орталық алаңнан алынған үлгілер (көмір және гикори жаңғағы, себебі қабықшалар жоқ) 2410-2210 жылдар аралығындағы мерзімді көрсетті. Сент-Кетеринс сақинасының барлық жерінде керамикалық сынықтар жиі кездеседі. Сынықтардың 90 пайызынан астамы Сент-Симонс деп жіктелетін талшықты керамикадан тұрады. Ал қалған, кейінгі типтегі сынықтар жоғарғы қабаттарда немесе бұзылған аймақтарда табылды. Сент-Кетеринс сақинасындағы Сент-Симонс керамикасының бір пайызынан да аз бөлігі ғана әшекейленген, көбінесе қарапайым белгілермен. Теңіз аралдары мен жақын жағалаудағы археологиялық орындарда тас құралдар көбінесе сирек кездеседі, бірақ Сент-Кетеринс сақинасында олар өте көп. Қазба жұмыстары барысында 18 жебе ұшы және бұрғы, сондай-ақ құралдарды өңдеуден қалған ұсақ бөлшектер табылды. Жебе ұштарының көпшілігі Саванна Стемнед деп анықталды. Олардың көпшілігі Саванна өзенінен алынған шерттен жасалған. Сент-Кетеринс сақинасынан 3000-нан астам пісірілген саз бұйымдары (кәдімгі гончарлық бұйымдардан ерекшеленеді), сондай-ақ сүйек инелер, қабықша құралдары, қабықшадан жасалған әшекейлер және інжу-маржандар табылды.

Маккуин қабықшасы

Маккуин қабықшасының сақинасы (9LI648) 2006 жылы табылды. Ол сақина тәрізді, дерлік толық дөңгелек, диаметрі 70 м, орталық алаңы 30–40 м диаметрлі, қабықшасыз және 30 см-ден 1 метрге дейін биіктікте. Маккуин сақинасының орталық алаңында Сент-Кэтрин сақинасында табылған сияқты бірнеше шұңқырлар анықталды. Сондай-ақ, орталық алаңда адам және жануар сүйектерінің фрагменттері бар жерлеу шұңқыры табылды. Сақинадағы қабықшалардың радиокөміртектік сынағы 4270–3680 жыл бұрынғы мерзімді көрсетті, ал жерлеу шұңқырынан алынған адам сүйектері 4100–3980 жыл бұрынғы мерзімге жатсады. Сақинаның бір бөлігінен алынған қабықшалардың жасы б.з.д. 2560–2190 жылдар аралығындағы ең көне қабықшалар сақинаның жоғарғы бөлігінде, ал б.з.д. 2120–1700 жылдар аралығындағы ең жас қабықшалар төменгі бөлігінде екенін көрсетті. Шығыс жағындағы қазба жұмыстары 3,5 см құммен бөлінген екі қабат қабықшаны ашты. Жоғарғы қабаттың үстіңгі бөлігінен алынған көмір б.з.д. 2280–1980 жылдар аралығында, ал жоғарғы қабаттың төменгі бөлігінен алынған көмір б.з.д. 2200–1950 жылдар аралығында дауланды. Төменгі қабаттың үстіңгі бөлігінен алынған қабықша үлгісі б.з.д. 2150–1870 жылдар аралығында дауланды. Мұндай стратиграфиялық тізбектің кері бұрылуы басқа қабықша сақиналарында да кездеседі. Орталық алаңда көмілген 3 м х 6 м өлшемдегі қабықша үйіндісі сақина тасталғаннан кейін 2000 жылдан астам уақыт өткенін көрсетті (қабықшалар үшін б.з. 60–520 ж., ал қабықша үйіндісінің үстіндегі күйген ағаш үшін б.з. 1020–1190 ж.). Сент-Кэтрин сақинасындағыдай, Маккуин сақинасында да керамикалық сынықтар көп кездеседі, олардың 90 пайызынан астамы талшық қосылған Сент-Симонс ыдыстарынан жасалған. Сент-Кэтрин сақинасынан айырмашылығы, Маккуин сақинасындағы керамиканың 14 пайызы әртүрлі әшекейлік белгілермен безендірілген. Маккуин сақинасында тас құралдар да табылған, бірақ олардың толыққанды талдауы жарияланбаған. Сент-Кэтрин сақинасындағы жағдайдан өзгеше, Маккуин сақинасында тек 15 пісірілген саз заттары табылды.

Қарым-қатынас

Екі сақинаның мөлшері мен құрылысы өте ұқсас. Сақиналардың салыну кезеңдері көбінесе бір-бірімен тоғысқан. Сент-Катринс сақинасының құрылысы шамамен 4800 BP жылы басталды, 4400-4200 BP аралығында ең жоғары деңгейге жетті және 3800 BP-ден кейін көп ұзамай аяқталды. Маккуин сақинасының құрылысы шамамен 4100 BP жылы басталды, 4200-3800 BP аралығында шыңына жетті, сондай-ақ 3800 BP-ден кейін көп ұзамай тоқтады, бірақ Маккуин сақинасының құрылысы Сент-Катринс сақинасы тоқтағаннан кейін 50 жылға дейін жалғасуы мүмкін.

Тарих

Археологиялық зерттеулер бұл аралда кем дегенде 5000 жылдан бері адамдар тұрғанын көрсетеді. Дэвид Херст Томас алғашқы тұрғындар аралдың плейстоцендік ядросының ең өнімді аймақтарына бірінші болып қоныстанғанын айтады. 16 ғасырда еуропалықтар келгенге дейін халық саны үздіксіз өсті. Халықтың артуы аралдың және оны қоршаған сулардың ресурстарын күшті пайдалануды қажет етті, бұл шамадан тыс пайдалануға алып келуі мүмкін еді. Алайда Томас ақ құйрықты бұғылардың саны аралда сақталып қалғанын, ал бұғы еті арал тұрғындарының диетасының маңызды бөлігі болғанын байқады. Балық және моллюскалар да олардың тамақтануының маңызды құрамдас бөліктері болды. 2022 жылы Сент-Кэтрин аралында шамамен 4000 жыл бұрынғы адам қабірінің қазба жұмыстарын Дэвид Херст Томас және Мэтью С. Сэнгер басқарып жүргізіп жатыр. Маккуин қабықшақ шеңбері деп аталатын үлкен сақинамен қоршалған қабірдегі қазба жұмыстары Ұлы көлдер аймағындағы аңшы-жинаушылар орындарында табылған мыс заттарға ұқсас заттарды анықтады, бұл саудагерлердің Орта Батыстан Сент-Кэтрин аралына сапар шеккен болуы мүмкін екенін көрсетеді. Томас ондаған жылдар бойы Сент-Кэтрин аралындағы испандық кезеңге қатысты қазба жұмыстарын жүйелі түрде жүргізіп келеді. Бұл аралдағы испандық миссиялардың екі кезеңін (1587–1597 жж. және 1604–шамамен 1650 жж.) көрсетті. Олар шіркеулердің, монастырьлардың (монахтардың тұрағы), ас үйдің, құдықтардың, шіркеу ауласының және миссияға қосылған үнділік елді мекеннің бір бөлігінің қалдықтарын ашты. Кэтлин Диган: «Бұл жұмыс ерте францискандық миссия архитектурасы және құрылыс, кеңістікті ұйымдастыру, тамақтану, материалдық мәдениет және экономикалық стратегиялар туралы егжей-тегжейлі ақпаратты ұсынды» деп жазады. Санта-Каталина-де-Гуале шіркеуінің қалдықтарының ішінде кемінде 431 адамның еден астында жерленгені анықталған зират (кампо-санто) табылды. Онда айқыш белгілер, францискан медальондары, кішкентай медальондар, иезуит саусақ жүзіктері, нәресте Исаның қола мүсіні және басқа да діни және тұрмыстық заттар сияқты әртүрлі зираттық заттар болды. 1576 жылы Сент-Кэтрин аралында гуале елді мекені болды және 1587 жылы Атлантикалық жағалаудағы ең солтүстік тұрақты испандық бекінісі ретінде құрылды. Испан колониялары Чесапик шығанағына дейін созылды, бірақ ешқайсысы бір-екі жылдан артық сақталмады. 17 ғасырда аралда 1602 жылдан 1680 жылға дейін орналасқан Санта-Каталина-де-Гуале миссиясы испан Флоридасының Гуале миссионерлік провинциясының орталығы болды. 1680 жылы Каролина штатының Чарльз Таун қаласынан келген ағылшын шабуылшылары миссияға шабуыл жасағанда, капитан Франсиско де Фуэнтес испандық сарбаздарын және гуале мушкетерлерін миссияны қорғауға шақырды, бірақ олар ағылшындарға жеңіліп қалды. Ол сондай-ақ аралға ақ адамдардың кіруін болдырмау үшін жасақ құрды. 1865 жылдың күзінде АҚШ Конгресі Шерманның бұйрықтарын жойғаннан кейін, афроамерикандық одақтың сарбаздары Кемпбеллді оның аралынан шығарып тастау үшін жіберілді, өйткені ол басқа қараларға оқ атпады. 1893 жылғы "Теңіз аралдары" даулы апатты тудырып, бүкіл аралды теңіз суымен шайып кетті. Дауыл кезінде аралда қалған бір ғана адам аман қалды, ал барлық ғимараттар қирады. 1943 жылы Эдвард Джон Нобл аралды сатып алып, оны Ангус мал өсіруге пайдаланды. Олар адамдарға үйреніп, еркін жүреді. Сент-Кэтрин аралы 1969 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды және автоматты түрде Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді.