Кіріспе

Тайсон Клеотис Чандлер (2 қазан 1982 жылы туған) – американдық бұрынғы кәсіби баскетболшы және жаттықтырушы. Чандлер 2001 жылғы НБА драфтында «Лос-Анджелес Клиперс» командасымен екінші нөмірде таңдалып, бірден «Чикаго Буллз» командасына ауыстырылды. Ол сонымен қатар «Нью-Орлеанс Хорнетс», «Шарлотта Бобкэтс», «Даллас Маверикс», «Нью-Йорк Никс», «Финикс Санс» және «Лос-Анджелес Лейкерс» командаларында ойнады. «Даллас» командасының негізгі орталық ойыншысы ретінде ол 2011 жылы франшизаның алғашқы НБА чемпионатында маңызды рөл атқарды. Чандлер үш рет НБА-ның үздік қорғаныс құрамасына енді. «Нью-Йорк» командасында ойнағанда 2012 жылы НБА-ның ең үздік қорғаныс ойыншысы деп танылды және сол жылы НБА үшінші командасының құрамына кірді. 2010 жылғы FIBA әлем чемпионатында және 2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында АҚШ ұлттық құрамасымен алтын медаль жеңіп алды.

Ерте өмір

Тайсон Клеотис Чендлер 1982 жылғы 2 қазанда Калифорния штатының Ханфорд қаласында Франк Чендлер мен Верни Тредгилл отбасында дүниеге келді, бірақ әкесі Франкпен өмірінің кейінгі кезеңінде ғана танысты. Ол Калифорния штатының Фресно қаласының оңтүстігінде орналасқан Ханфордтағы отбасылық шаруашылықта өсті. Чендлер үш жасында әкесі Клеотистің ағашқа орнатқан баскетбол себетімен баскетбол ойнауды бастады. Чендлер фермада сиыр сауу, шошқаларды бағу және егін өсіру сияқты шаруашылық жұмыстарымен айналысып өсті. Тоғыз жасында Чендлер анасымен бірге Калифорния штатының Сан-Бернардино қаласына көшіп барды; ол бұл кезде шамамен алты футқа жуық бойға ие болған еді. Бала кезінде Чендлердің биіктігіне байланысты оны мазақ етіп, мектеп баскетбол командасындағы балалар одан үлкендей екенін және мектепте бірнеше рет қалып қойғанын әзілдеген. Бірінші курста Чендлер Калифорния штатының Комптон қаласындағы Домингуэз жоғары мектебіне қабылданды, бұл мектеп өте жақсы спортшыларды тәрбиелеуімен белгілі, соның ішінде Деннис Джонсон және Седрик Себаллос сияқты баскетболшыларды дайындаған. Бірінші курста Чендлер негізгі құрамға ілігіп, болашақ НБА ойыншысы Тайшаун Принспен бірге ойнады, ол сол кезде аға сыныпта оқыды. Домингуэз Донс құрамында Чендлер жасөспірімдер арасында сенсация тудырды; Демар Дерозан сияқты қазіргі ойыншылар оның ойынын тамашалап, "ол Шак сияқты" деді. Сол кезде Домингуэз командасының доп жинаушысы болған Брендон Дженнингс: "Тайсонның айналасындағы қыздарды, оның жүргізген Escalade көлігін көріп, оған ұқсағың келеді" деді. Чендлер Parade Magazine және USA Today басылымдарынан марапат алды және McDonald's All-America командасына шақырылды. Бірінші курста ол 60 Minutes ақпараттық бағдарламасында көрсетілді. Үшінші курста Чендлер орта есеппен 20 ұпай, 12 допты қорғау, 6 нәтижелі пас және 3 блок жасады. Соңғы курста Чендлер Домингуэз командасын штаттағы чемпионатқа жеткізіп, 31–4 есебімен ойынды аяқтады, орта есеппен 26 ұпай, 15 допты қорғау және 8 блок жасады. Чендлердің 2003–04 маусымында оның мансабындағы ең аз – 35 ойынға қатысты. Маусымның басында арқасы ауырғандықтан екі ай бойы алаңнан шықты, ал 27 наурызда Атланта Хокс командасына қарсы ойында арқасы ауыр жарақаттанғаннан кейін маусымның соңғы апталарын өткізіп жіберді. 2005 жылдың қыркүйегінде Чендлер "Буллс" клубымен алты жылдық келісімшартқа қол қойды. 2006 жылдың шілдесінде "Буллс" Бен Уоллеспен келісімшарт жасау үшін бес жылға 54 миллион долларлық келісімшарты бар Чендлерден бас тартуды көздеді.

Нью-Орлеанс Хорнетс (2006-2009 жж.)

2006 жылдың 14 шілдесінде Чандлер П.Дж. Браун мен Дж.Р. Смит айырбасында «Жаңа Орлеан Хорнетс» командасына ауыстырылды. Чандлер 2006–07 және 2007–08 жылдары НБА-да шабуылдық доптарды қайтарып алу бойынша көш бастады, 2006–07 маусымында бір ойындағы доптарды қайтарып алу көрсеткіші бойынша екінші, ал 2007–08 маусымында үшінші орынды иеленді. Сондай-ақ, ол 2007–08 маусымында НБА-дағы нысаналы лақтырудың тиімділігі бойынша екінші орынды (.623) алды және 2006–07 маусымында .624 көрсеткішпен лиганы бастап кетер еді, бірақ статистикалық ең төменгі шектің талабына жету үшін төрт лақтыру жетпей қалды. 2009 жылдың 17 ақпанында Чандлер Крис Уилкокс, Джо Смит және Девон Хардинге құқықтарды ауыстыру арқылы «Оклахома-Сити Тандер» командасына ауыстырылды. Алайда, Чандлердің сол аяқ басағын тексергеннен кейін, «Тандер» командасы қайта жарақаттану қаупі тым жоғары екенін анықтады және Чандлерге толыққанды денсаулық туралы куәлік бермеді. Осының салдарынан, 18 ақпанда ауыстыру шарты күштен шығарылды және Чандлер «Хорнетс» командасына қайта оралды. Чандлер 2008–09 маусымында бар болғаны 45 ойынға қатысты, сол аяқ білегінің жарақатынан кейін команданың соңғы 44 ойынының 29-ын өткізіп жіберді. Чандлер 2008–09 маусымын франшиза тарихындағы нысаналы лақтырудың ең жоғары тиімділігі (.611) және бір ойындағы доптарды қайтарып алу көрсеткіші (11.3) бойынша көшбасшы ретінде аяқтады, команда сапында бар болғаны 197 ойын өткізгеніне (2,225 допты қайтарып алу) қарамастан, жалпы доптарды қайтарып алу бойынша бесінші орынды иеленді.

Даллас Маверикс (20102011)

2010 жылдың 13 шілдесінде Чандлер Алексис Ажинсамен бірге Эрик Дампиер, Эдуардо Нахера, Мэтт Кэрролл және ақшалай сыйақылардың орнына «Даллас Маверикс» командасына ауыстырылды. Ол «Маверикс» командасына қажет болған «ерлік» пен қорғаныс күшін сыйлап, осы еңбегі үшін NBA All-Defensive Second Team құрамына енді. Ол команданың 2011 жылғы NBA финалға жеткеніне көмектесті, онда олар «Майами Хит» командасымен кездесті. «Хит» командасына қарсы өткен 4-ші ойында Новицкинің денсаулығы нашарлап, резервтік орталық Брендан Хейвуд ойынды жалғастыра алмағандықтан, Чандлер 86–83 есебімен жеңіске жетіп, серияны 2–2 есебімен теңестірді, осы ойында 13 ұпай мен 16 допты қайтарып алды. Ол 9 шабуылдық допты қайтарып алды, оның сегізін бірінші ширек аяқталған соң жинады. «Маверикс» командасы алты ойыннан кейін «Хит» командасын жеңіп, Чандлер өзінің алғашқы және жалғыз чемпиондық атағын жеңіп алды. 2010–11 маусымынан кейін Чандлер еркін агент ретінде жоғары сұранысқа ие болды. Команда оны сақтап қалуға ниет білдіргенімен, «Маверикс» Чандлерге тым көп көңіл бөлмеуге және 2012 жылы Дуайт Ховард немесе Дерон Уильямстың командаға келмей қалу қаупінен сақтануға тырысты. «Маверикс» командасының иесі Марк Кубан чемпиондық жеңімпаз команданы таратып, Чандлер, Джей Джей Береа және ДеШон Стивенсонды қайтарудың орнына Ламар Одом, Винс Картер және Делонте Уэстті қосуды таңдады. Ол кезде Кубан жаңа ұжымдық келісімнің шағында сақтықпен әрекет етуді жөн көрді, қаржылық икемділіктің (және болашақ еңбекақы төлеу шегін толықтыратын ұзақ мерзімді келісімдерге ардагерлерді бекітпеудің) чемпиондық атақты қайтадан жеңіп алуға талпынудан гөрі маңыздырақ екеніне сенді. 2016 жылдың тамызында Чандлер «Маверикс» 2011 жылғы чемпиондық жеңімпаз команданы бұзбағанда, 2012 жылы екі жыл қатарынан чемпиондық атақты жеңіп алар еді деп мәлімдеді.

Нью-Йорк Никс (20112014)

2011 жылдың 10 желтоқсанында Чандлер үш команданың қатысуымен жасалған ауыстыру аясында «Нью-Йорк Никс» клубына қосылды, бұл келісім шарттары бойынша 4 жылға 58 миллион долларлық еңбекақы алуы тиіс болды. 2010–11 маусымында қорғаныс тиімділігі бойынша 22-орында болған «Никс» командасы 2011–12 маусымында осы көрсеткіш бойынша бесінші орынға көтерілді. Чандлер маусымды лигадағы ең жоғары көрсеткіш – 67,9% доптың тиімділігімен аяқтады. Бұл көрсеткіш сол кездегі лига тарихында үшінші орында тұрды, алға одан тек Уилт Чемберленнің 1972–73 маусымындағы 72,7% және 1966–67 маусымындағы 68,3% көрсеткіштері ғана басым болды. 2012 жылдың мамырында Чандлер «Жылдың үздік қорғаныс ойыншысы» деп танылды және «NBA символдық командасының екінші құрамына» енді. Ол франшиза тарихында «Жылдың үздік қорғаныс ойыншысы» атағын жеңіп алған алғашқы ойыншы атанды.

2013 жылдың қаңтарында Чандлер 12 жылдық мансабында алғаш рет «NBA All-Star» ойынына қатысты, Шығыс конференциясының резервтік құрамына ілікті. Ақпан айының басында ол үш ойын қатарынан 20-дан астам допты қайтару көрсеткішімен клубтық рекордты жаңартты, 1969 жылдың желтоқсанындағы Уиллис Ридтен кейін «Никс» командасынан үш ойын қатарынан 20 допты қайтару көрсеткен алғашқы ойыншы болды. 27 ақпанда ол «Голден Стэйт Уорриорс» командасына қарсы өткен матчта 16 ұпай жинап, мансабындағы ең жоғары көрсеткіш – 28 допты қайтарды, нәтижесінде «Никс» 109:105 есебімен жеңіске жетті. 2013 жылдың мамырында Чандлер «NBA символдық командасының бірінші құрамына» енді, бұл 1994 жылдан бері «Никс» командасынан бірінші құрамға іліккен алғашқы ойыншы болды. 2012–13 маусымында Чандлер үшінші рет екі таңбалы көрсеткіштерді (10-нан астам ұпай және 10-нан астам допты қайтару) көрсетті, сонымен қатар допты 60% тиімділікпен лақтырды. Осы көрсеткіштер бойынша Чандлер Уилт Чемберленмен бірге және Артис Гилмормен бірге лига тарихында кемінде үш рет осындай жетістікке қол жеткізген жалғыз ойыншылар қатарына енді (кейін Деандре Джордан да осы көрсеткіштерге қол жеткізді). 2013–14 маусымының басында жарақат алғандықтан, Чандлердің өзінің жақсы формасын қайта табуына біраз уақыт кетті. 5 қарашада «Шарлотта Бобкэтс» командасына қарсы өткен матчта оң тізесінен жарақат алды, ал қаңтар айының басында жоғарғы тыныс жолдарының ауруына шалдықты, нәтижесінде Чандлер тек 55 матчқа қатысты.

Далласпен екінші кезең (20142015)

2014 жылдың 25 маусымында Чандлер Реймонд Фелтонмен бірге Шейн Ларкин, Уэйн Эллингтон, Хосе Кальдерон, Самуэль Далемберт және 2014 жылғы НБА драфтының екі екінші раунды таңдауына айырбасталды. Осы ауысу Чандлерді чемпиондық әріптестері Дирк Новицки және Джей Джей Бареамен, сондай-ақ жаттықтырушы Рик Карлайлмен қайта біріктірді. 2014–15 маусымдағы 75 ойында Чандлер 10.3 ұпай (66.6% ақтық тиянақтылықпен) және 11.5 допты қайтарып алып, орта есеппен «қос-қос» көрсеткішін жасады, сондай-ақ 1.2 блок та жасады. 2014–15 маусымның соңындағы карьералық ақтық тиянақтылығы 59.1% құрады, бұл көрсеткішпен Чандлер NBA тарихында кем дегенде 2000 сәтті соққан ойыншылардың арасында екінші орынды иеленді, ол көрсеткіш бойынша Гилмордан кейін тұрды.

Феникс Санс (20152018)

2015 жылдың 9 шілдесінде Чандлер «Феникс Санс» клубымен төрт жылдық, 52 миллион долларлық келісімшартқа қол қойды. 27 қарашада ол «Голден Стэйт Уорриорс» командасына қарсы ойында оң жамбас бұлшығына соққы тиді. Содан кейін ол сегіз ойынға қатыспады. 21 қаңтарда Чандлер «Сан-Антонио Спёрс» командасына 117–89 есебімен жеңіліске ұшыраған кезде маусымдық рекордты 20 ребоунд жинады. Екі күннен кейін, 98–95 есебімен «Атланта Хоукс» командасын жеңген ойында Чандлер 27 ребоунд, оның ішінде бірінші жартыда 17 ребоунд жинап, «Санс» клубының рекордын теңестірді, сондай-ақ 13 ұпай жинады және маусымдық рекордты 5 нәтижелі пас берді. Оның 27 ребоунды 1971 жылы Пол Силас көрсеткен клубтық рекордқа теңесті, ал 13 шабуылдық ребоунды клуб тарихында жаңа рекорд орнатты. Чандлер клуб тарихында екі ойын қатарынан 20 ребоунд жинаған алғашқы ойыншы болды. 2016 жылдың 11 желтоқсанында Чандлер «Нью-Орлеанс Пеликанс» командасына 120–119 есебімен ұтылып, 14 ұпай жинап, 21 ребоунд жасады. Екі күннен кейін ол «Нью-Йорк Никс» командасын 113–111 есебімен жеңіп, маусымдық рекордты 23 ребоунд жинады. 3 қаңтарда «Майами Хит» командасын 99–90 есебімен жеңген ойында маусымдағы үшінші 20 ребоундтық көрсеткішін жасаған Чандлер 1993–94 жылдары Чарльз Барклиден (5) бері бір маусымда үш рет 20 ребоундтан асып түскен алғашқы «Санс» ойыншысы болды. 21 қаңтарда «Нью-Йорк Никс» командасын 107–105 есебімен жеңген ойында Чандлер қатарынан жеті ойыннан 15 ребоундтан асып түскен клубтық рекордты орнатты. Бір күннен кейін Чандлер «Торонто Рэпторс» командасына қарсы өткен ойында 9 ребоунд жинап, қатарынан 15 ребоундтан асып түскен клубтық рекордын және карьералық рекордын жеті ойынмен тоқтатты. Оның маусымдағы ең жақсы кезеңі 19–24 қаңтар аралығында болды, онда ол үш ойында 16 ұпайдан астам (орташа 17,25) және 16 ребоундтан астам (орташа 14,5) жинады, соның ішінде екі рет 22 ұпай жинады. Чандлер «Санс» командасының алғашқы 57 ойынының 47-сінде ойнады, содан кейін «Жұлдыздар» ойынынан кейін құрамнан шығарылды. 2017–18 маусымда Чандлер мойын жарақатымен күресті, ол оны 36 ойынға қатысудан алды. 2018 жылдың 14 қаңтарында Чандлер «Индиана Пэйсерс» командасына қарсы 14 ребоунд жинап, лига тарихында 10 000 ребоундқа жеткен 40-шы ойыншы болды. 2017–18 маусымында ол 46 ойынға қатысты, соның ішінде маусымның соңғы айында ойнамады. 2018–19 маусымын жаңадан келген Диандр Эйтонның келуіне байланысты рөлі төмендетіліп бастағаннан кейін, Чандлер мен «Санс» 2018 жылдың 4 қарашасында келісімшартты бұзу туралы келісімге келді.

Лос-Анджелес Лейкерс (20182019)

2018 жылдың 6 қарашасында Чандлер «Лос-Анджелес Лейкерс» командасымен келісім жасасты.

Хьюстон Рокетс (2019-2020)

2019 жылдың 19 шілдесінде Чандлер «Хьюстон Рокетс» командасымен келісімшарт жасасты. Чандлердің НБА-дағы соңғы ойыны 2020 жылдың 29 тамызында Батыс конференциясының бірінші турындағы 5-ші ойында «Оклахома Сити Тандер» командасына қарсы өтті. Сол ойында Тайсон 1 минуттан кем ойнады және тек 2 айып тастады (екісін де соқпады). «Рокетс» ойынды 114:80 есебімен жеңіп, серияны 7 ойында жеңіске жетті.

Ұлттық құрама мансабы

Чендлер 2008 жылы Пекин Олимпиадасында өнер көрсеткен АҚШ ұлттық құрамасының бірінші қосалқы ойыншысы болып тағайындалды. Чендлер 2010 жылғы FIBA әлем чемпионатында АҚШ құрамасының құрамында болды, команда турнирде 9-0 есебімен аяқтады және алтын медальді жеңіп алды, бұл 1994 жылдан бергі АҚШ-тың алғашқы әлем чемпионаты болды. Ол барлық тоғыз әлем чемпионаты ойынында резервтік орталық ретінде ойнады, орташа есеппен ойын басына 2,6 ұпай және 2,7 допты қайтарып алды, алаңнан 64,3 пайыздық дәлдікпен лақтырды және бес допты бұғаттады. Чендлер 2012 жылғы Лондон жазғы Олимпиадасында АҚШ құрамасы үшін ойнауға шақырылды және команданың негізгі орталық ойыншысы болып тағайындалды. АҚШ құрамасы турнирді жеңіліссіз аяқтады және 107–100 есебімен Испанияны жеңіп, алтын медальді иеленді. Чендлер 9 минут ойнады және алаңнан жасаған 2 лақтырудың 1-ін дәл орындады. Ол ойынды екі ұпаймен аяқтады, бұл ойын барысында соққан алғашқы ұпайлар болды.

Жаттықтырушылық мансап

2021 жылдың жазында Чандлер «Даллас Маверикс» командасының ойыншы дамыту коучі болды.

Жеке өмір

10 жасқа дейін Чандлер Калифорния штатының орталық бөлігіндегі фермада әкесінің әкесімен бірге өсті. Оның әпкесі Эрика Пеппердин университетінде баскетбол ойнады. Оның үш інісі бар: Террелл, Тервон және Райан. Оның әкесінің анасы неміс тегінен шыққан. Чандлер – Фрэнк Чандлер мен қайтыс болған Верни Ре Тредгиллдің ұлы. Чандлер мен оның әйелі Кимберли 2005 жылы үйленді. Олардың үш баласы бар. Чандлер мен оның әйелі «Катрина» даулынан зардап шеккен Нью-Орлеан отбасыларына көмектесу үшін қайырымдылық қорын құрды. Қор отбасылардың үйлеріне «ұсақ-түйек» (Чандлердің айтуынша) – телевизорлар, пештер, микротолқынды пештер, тоңазытқыштар, қазан-құмыралар, табалар және т.б. сатып алуға көмектесті. Чандлердің командаластарының әйелдері де бұл іске қолдау көрсетті. Ол «Тайсон Чандлер» атты 100 данадан тұратын журналдың шектеулі басылымының тақырыбы болды. Журнал 2011 жылдың күзінде Камилла Вентурини мен фотограф Ари Маркопулос жасаған, және «Уолл-стрит журналында» осы журнал туралы толық мақала жарық көрді. 2016 жылы Чандлер ЮНИСЕФ-тің Kid Power бағдарламасына ЮНИСЕФ Kid Power чемпиондарының бірі ретінде Угандаға миссияға қатысты, бұл әлемдегі бірінші «жақсылыққа арналған тозулы құрылғы» арқылы балалар арасында жаһандық нашар тамақтанумен күресуге және олардың хабардар болуын арттыруға бағытталған. Чандлер мен оның әйелі Кимберли 2021 жылдың тамызында ажырасты. 2021 жылдың қыркүйегінде оның әйелі келіспеушіліктерге байланысты ажырасу туралы өтініш берді.