Кіріспе

Жартылай аңызға айналған, 1320-жылдардағы Литва мен Киев арасындағы шайқас. Ирпин өзеніндегі шайқас – Литва Ұлы Княздығы мен Киев княздығы әскерлері арасындағы шайқас. Әңгімеге сүйенсек, Литваның ұлы князі Гедимин Киевке көңіл бөлгенге дейін Волыньді бағындырған. Оған Переяславль және Брянск княздықтарымен одақтасқан Киев князі Станислав қарсылық көрсетті. Литвалықтар үлкен жеңіске жетіп, ықпалын Киевке дейін кеңейтті. Бұл шайқас туралы замандас дереккөздер жоқ. Ол туралы мәлімет тек Литваның кейінгі және көбінесе сенімсіз жылнамаларында ғана кездеседі. Сондықтан тарихшылар бұл шайқастың 1320-жылдардың басында болған нақты оқиға екендігі туралы пікірде біріге алмайды.

Литва жылнамасындағы оқиға

Литва жылнамаларында айтылғандай, Тевтон орденімен бейбіт келісімге келгеннен кейін Гедимин Волыньға жорық жасады. Литва әскері сәтті шабуылдап, Владимирді басып алды. Шайқаста князь Владимир (көп жағдайда бұл Галицкіден Андрейдің дұрыс емес аты) қаза тапты. Оның інісі, Галицкіден Лео II, Брянск қаласындағы жекжаттысының үйіне қашып кетті. Литва әскері қысты Брест қаласында өткізді, ал Пасхадан кейінгі екінші аптада Киев княздығына қарсы жорық жасады. Билеушісіз қалған Киев қарсылықсыз берілді. Литвалықтар сондай-ақ Вишгород, Черкасы, Канев, Путивль, сондай-ақ Переяслав қалаларын басып алды. Гедиминастың вице-падишасы ретінде Киевке Алшенишкай әулетінен шыққан Миндаугастың ұлы Алжимантас орнатылды.

Талдау

Литваның басып алуы туралы ақпарат көбінесе шатастырылған және сенімсіз Литва жылнамаларынан (екінші және үшінші редакциясы) және оқиғалардан көп жылдар өткен соң жазылған украин (Густынская жылнамасы) деректерінен алынған. Заманауи дереккөздер бұл оқиғаны тікелей растамайды. 1880 жылдары украин тарихшысы Володимир Антонович алғаш рет жылнамаларды сын тұрғысынан бағалап, жорық пен шайқасты құрастырылған өтірік деп есептеді. Бірақ, мұқият талдаудан кейін, қазіргі тарихшылар Антоновичтің тым сыншыл болғанын және оқиғада қандай да бір шындық бар екенін айтады. 1315 жылғы шабуылдан кейін князьдік, ұзақ жылдар бойы Литваның жауы болған Тевтон орденімен одақтасты. Бронислав Влодарски бұл одақтың Литва шабуылымен байланысты екенін ұсынды. Литваның Черкассы, Канив, Путивльді басып алуы 1392 жылы Витаут басқарған жорыққа сілтеме жасайды. Галиция-Волыния князьдары Андрей мен Лео 1321 жылдың мамырынан 1323 жылдың мамырына дейін қайтыс болған. Болеслав Ежи 1340 жылы уланды, бұл Галиция-Волыния соғыстарына әкеліп соқтырып, аймақты Литва Ұлы Герцогтығы мен Польша Корольдігі арасында бөлді. Заманауи дереккөздер бауырластардың Литвалықтар тарапынан өлтірілгенін де көрсетпейді.

Жеке есімдер

Хроникада тіркелген есімдер көбінесе шатастырылады. Хроникада Владимир-Волынский князі Владимир туралы айтылады. Гедиминас билік еткен кезде мұндай князь болған емес; соңғы князь Владимир III Иван Василькович 1289 жылы қайтыс болды. Сонымен қатар, заманауи деректер Галиция-Волыния князьдары Андрей мен Леоның 1321 жылдың мамыры мен 1323 жылдың мамыры аралығында қайтыс болғанын куәлейді. Брянск князі Роман XIII ғасырда өмір сүрген; Дмитрий Романович сол кезде Брянск князі болды. Мүмкін, бұл есімдердің қате жазылуы немесе әйгілі бабасының есімімен шатастырылуы болуы мүмкін. Лео мен Дмитрий Романовичтың туыс болған-болмағанын дәлелдейтін дерек жоқ. Тарихшылар бұл үш есімнің бұрынғы науқаннан алынғанын болжады: Гипатий кодексінде 1274 жылы Драхичинде Литвалықтар мен Владимир-Волынский князі Владимир, Галиция князі Лев I және Чернигов пен Брянск князьдары Роман арасындағы шайқас жазылған. С.К. Роуэлл Иоанн Станиславич туралы айтылған мәліметтерді тапты, ол Вязма князі және Киев князі Станиславтың ұлы болуы мүмкін (Станислав шығыс славян арасында жиі кездеспейтін есім). Псков үңгір монастырындағы Ольшанскийлер тізімінде Михаил деп крещение алған Алгимантас (Ольгимонт) есімі кездеседі. Оның ұлы Иван Ольшанский Ұлы Герцогтіктегі белгілі ақсүйек болды және 1399 жылы Скиргайланың қайтысынан кейін Киевте билеуші болып тағайындалды. Тарихшылар Алгимантасты 1331 жылы аталған Федормен (Теодор) сәйкестендіруге тырысты. Литвалықтар 1362 жылы Көк Су шайқасында Алтын Орданы жеңгеннен кейін ғана қаланың толық бақылауын алды.