Кіріспе

Төрт белсенді электродты вакуум түтігі – төрт элементті вакуум түтігі.

Тетрод – төрт белсенді электродты вакуум түтігі (британдық ағылшын тілінде клапан деп аталады). Тетродтың ортасынан бастап төрт электроды бар: термиондық катод, бірінші және екінші торлар, және пластина (британдық ағылшын тілінде анод деп аталады). Тетродтардың бірнеше түрі бар, ең көп таралғаны – экрандық торлы түтік және сәулелік тетрод. Экрандық торлы түтіктерде және сәулелік тетродтарда бірінші тор басқару торы, ал екінші тор – экран торы болып табылады. Басқа тетродтарда торлардың бірі басқару торы, ал екіншісі әртүрлі функцияларды орындай алады. Тетрод 1920 жылдары алғашқы күшейткіш вакуумдық түтік – триодтың шектеулерін жою үшін қосымша тор қосу арқылы жасалды. 1913-1927 жылдар аралығында тетродты клапандардың үш түрлі түрі пайда болды. Олардың барлығы түтік арқылы өтетін токтың негізгі басқарушысы ретінде жұмыс істейтін қалыпты басқару торымен жабдықталған, бірақ олар басқа тордың арналуына қарай ерекшеленді. Тарихи пайда болу ретімен олар: кеңістіктік заряд торы, екі торлы клапан және экрандық торлы түтік. Соңғысы екі түрлі нұсқада пайда болды, олардың қолданылу салалары әртүрлі: орта жиілікті, кішкентай сигналды күшейтуге қолданылатын экрандық торлы клапан және кейін пайда болған сәулелік тетрод, аудио немесе радио жиілікті қуатты күшейтуге қолданылды. Біріншісі тез арада радиожиілікті пентодпен алмастырылды, ал екіншісі бастапқыда пентодқа балама ретінде аудио қуатты күшейткіш құрылғы ретінде әзірленді. Сәулелік тетрод жоғары қуатты радио тарату түтігі ретінде де жасалды. Тетродтар радио, теледидар және аудио жүйелер сияқты көптеген тұтынушылық электрондық құрылғыларда кеңінен қолданылды, бірақ 1960 және 70 жылдары клапандарды транзисторлармен алмастырды. Сәулелік тетродтар аудио күшейткіштер мен радио таратушылар сияқты қуатты қолданыстарда соңғы кездерге дейін қолданылып келді.

Қалай жұмыс істейді

Тетрод триодқа ұқсас жұмыс істейді, ол одан дамытылған. Жылытқыш немесе қыздырғыш арқылы өтетін ток катодты қыздырып, термиондық эмиссия арқылы электрондарды бөліп шығарады. Плита мен катод арасындағы оң кернеу екі тордан катодтан плитаға электрондар ағынын қамтамасыз етеді. Басқару торына қолданылатын өзгеретін кернеу осы токты басқарып, плита тогының өзгеруіне себеп болады. Плита тізбегіндегі кедергілік немесе басқа жүктеме болғанда, өзгеретін ток плитада өзгеретін кернеуді тудырады. Дұрыс бейімдеу жасалғанда, бұл кернеу басқару торына қолданылған айнымалы ток кернеуінің күшейтілген (бірақ инверттік) нұсқасы болып табылады, бұл кернеуді күшейтуді қамтамасыз етеді. Тетродтағы екінші тордың функциясы тетродтың түріне қарай өзгереді; бұл мәселе төменде талқыланады.

Ғарыштық зарядтау тор торсы

Ғарыш зарядты торлы түтік – тетродтың алғашқы түрі. Эдвин Говард Армстронг пен Ли де Форест ойлап тапқан аудион триодының әрекетін зерттеу барысында Ирвинг Лангмуир қыздырылған термиондық катодтың катодтың айналасында ғарыш зарядты немесе электрон бұлтын құратынын анықтады. Бұл бұлт виртуалды катод рөлінде әрекет ететін. Анодтың төмен кернеуі кезінде ғарыш зарядтағы электрондардың көп бөлігі катодқа қайта оралып, анод тогына үлес қоспайтын; тек оның сыртқы шегіндегілері ғана анодтың электр өрісіне түсіп, оған қарай үдемеленетін. Дегенмен, егер катод пен басқару торы арасына төмен оң потенциалы бар тор (шамамен 10 В) енгізілсе, ғарыш зарядты катодтан әрі қарай кеңейтуге болады. Бұл екі тиімді әсерге ие болды, екеуі де басқа электродтардың (анод пен басқару торының) ғарыш зарядтағы электрондарға тигізетін әсерімен байланысты. Біріншіден, анодтың төмен кернеуінде анод тогын айтарлықтай арттыруға болады; мұндай жағдайда түтік төмен анод кернеуінде де жақсы жұмыс істей алады. Екіншіден, түтіктің өткізгіштігі (басқару торының кернеуіне қатысты анод тогының өзгеру жылдамдығы) артты. Бұл соңғы әсер ерекше маңызды болды, себебі түтік арқылы алынатын кернеу күшейтілді. Ғарыш зарядты түтіктер түтіктердің барлық дәуірінде пайдалы құрылғы болып қала берді және 12 В тікелей қуаттандырумен жұмыс істейтін автомобиль радиолары сияқты қолданыстарда қолданылды, онда тек төмен анод кернеуі ғана қол жетімді болды. Осы принцип пентодтар сияқты басқа көп торлы түтіктерге де қолданылды. Мысалы, Sylvania 12K5 "ғарыш зарядты жұмыс істеуге арналған тетрод" деп сипатталды. Ол қуат күшейткіш драйвері ретінде қолдануға арналған, онда потенциалдар 12 В автомобиль аккумуляторынан тікелей алынады. Ғарыш зарядты торы +12 В кернеуде жұмыс істеді, бұл анодтың қоректендіру кернеуімен бірдей. Ғарыш зарядты тетродтың тағы бір маңызды қолданылуы – өте кішкентай токтарды анықтау және өлшеуге арналған электрометр түтігі. Мысалы, General Electric FP54 "өте жоғары кіріс кедергісіне және өте төмен тор тогына ие болу үшін жасалған ғарыш зарядты торлы түтік" деп сипатталды. Ол 10 амперден аз токтарды күшейтуге және 5 x 10 амперге дейінгі токтарды өлшеуге қабілетті. Оның ток күшейткіш коэффициенті 250 000-ға жетеді және анод кернеуі 12 В, ал ғарыш зарядты торының кернеуі +4 В құрайды. Электрометрлік тетродта басқару тогының ғарыш зарядты торы арқылы төмендеу механизмі – катодтан пайда болатын оң иондардың басқару торына жетуіне кедергі келтіру. Ескеріңіз, триодқа ғарыш зарядты торы қосылғанда, алынған тетродтың бірінші торы ғарыш зарядты торы, ал екінші торы басқару торы болып табылады.

Супергетеродин қабылдағышы

Қазіргі заманғы супергетеродинді (немесе супергет) қабылдағыштың принципі (алғашқыда суперсоник гетеродинді қабылдағыш деп аталды, себебі аралық жиілік ультрадыбыстық жиілікте болды) 1917 жылы Францияда Люсьен Леви ойлап тапты (66-бет), бірақ көбінесе Эдвин Армстронгқа да авторлық құқығы беріледі. Супергеттің ойлап шығарылуының бастапқы себебі – экрандық торлы клапан пайда болғанға дейін күшейткіш клапандар, содан кейін триодтар, Миллер эффектісіне байланысты радиожиіліктерді (яғни 100 кГц-тен жоғары жиіліктерді) күшейте алмауы еді. Супергетеродиндік конструкцияда кіріс радиосигналын күшейткеннің орнына, ол алдымен тұрақты радиожиілікті (РЖ) осциллятормен (жергілікті осциллятор деп аталады) араластырылып, әдетте 30 кГц гетеродинді құрайды. Бұл аралық жиілік (АЖ) сигналы кіріс сигналмен бірдей оқшаулау сызығына ие болды, бірақ тасымалдаушы жиілігі әлдеқайда төмен болғандықтан, триодтар арқылы тиімді күшейтілуі мүмкін еді. Сигнал анықталғанда, жоғары жиілікті радиосигналдың бастапқы модуляциясы алынады. Бұл біршама күрделі техника болатын, бірақ экрандық торлы тетродтар радиожиілікті (РЖ) қабылдағыштарды практикалық еткенде қолданудан шықты. Алайда, супергетеродиндік принцип 1930 жылдардың басында олардың басқа артықшылықтары, мысалы, жоғары селективтілік бағаланғанда қайта пайда болды және қазіргі заманғы қабылдағыштардың барлығы дерлік осы принцип бойынша жұмыс істейді, бірақ жоғары аралық жиілікпен (кейде бастапқы РЖ жиілігінен де жоғары) және триодтардың жоғары (радио) жиілікті сигналдарды күшейту шектеуін басып өткен күшейткіштермен (мысалы, тетродтармен) жұмыс істейді. Супергетеродиндік тұжырымдаманы жергілікті осциллятор ретінде клапанды және антенна сигналы мен жергілікті осцилляторды кіретін сигналдар ретінде қабылдайтын араластырғыш ретінде жеке клапанды пайдалану арқылы жүзеге асыруға болады. Бірақ экономикалық тұрғыдан қарағанда, бұл екі функцияны бір екіторлы тетродада біріктіруге болады, ол антеннадан РЖ сигналын осцилляциялап және жиілігін араластырады. Кейінірек бұл пентагритті түрлендіргіш түтігі арқылы да орындалды, бұл ұқсас екі кіретін күшейткіш/осцилляциялық клапан, бірақ (пентодалы түтіктер сияқты) басқыншы торды және осы жағдайда екі экрандық торды біріктірді, бұл пластинаны және екі сигналдық торларды бір-бірінен электростатикалық түрде оқшаулау үшін жасалған. Бүгінгі күні, арзан жартылай өткізгіш технологиясына (транзисторларға) негізделген қабылдағыштарда, екі функцияны бір белсенді құрылғыда біріктірудің ешқандай экономикалық пайдасы жоқ.

Шілкеніш торлы клапан

Экрандық торлы түтік, триодқа қарағанда, басқару торы мен анодтың сыйымдылығын әлдеқайда кішірейтіп, күшейту коэффициентін әлдеқайда арттырады. Триодты қолданатын радиожиілікті күшейткіш тізбектері триодтың анод-тор сыйымдылығына байланысты тербеліске ұшырауға бейім болды. Экрандық торлы түтіктерде басқару торы мен анодтың арасына экрандық тор, қорғау торы немесе кейде үдеткіш тор деп аталатын тор орналастырылады. Экрандық тор басқару торы мен анодтың арасында электростатикалық қорғаныс қамтамасыз етеді, олардың арасындағы сыйымдылықты өте аз деңгейге дейін төмендетеді. 1915-1916 жылдары физик Уолтер Х. Шотки анодтың электр өрісінің катод кеңістігіндегі зарядқа және басқару торына тигізетін әсерін азайту үшін электростатикалық қорғаныс үшін анод пен басқару торының арасына орналасқан торлы алғашқы түтіктерді жасады. Шотки 1916 жылы Германияда және 1919 жылы АҚШ-та осы экрандық торлы түтіктерге патент алды. Бұл түтіктер Германияда өндірілді және Siemens Schottky түтіктері деп аталды. 1920 жылдардың екінші жартысында Нил Х. Уильямс және Альберт Халл (General Electric), H. J. Раунд (MOV) және Бернард Теллеген (Phillips) жақсартылған экрандық торлы түтіктерді жасады. Бұл жақсартылған түтіктер алғаш рет 1927 жылы нарыққа шығарылды. Анод-тор сыйымдылығы арқылы (Миллер эффектісі) триодқа кері байланыс тербеліске әкелуі мүмкін, әсіресе анод пен тор радиожиілікті (RF) күшейткіште әдеттегідей резонаторлық тізбектерге қосылғанда. 100 кГц-тен жоғары жиіліктер үшін бейтараптандыру тізбегі қажет болды. Кішкентай сигналды күшейтуге арналған әдеттегі триодтың анод-тор сыйымдылығы 8 пФ болса, ал типік экрандық торлы клапан үшін бұл көрсеткіш 0,025 пФ-қа тең болды. Жақсы жобаланған экрандық торлы RF күшейткіш сатысы үшін бейтараптандыру тізбегі қажет болмады. Экрандық тор оң тұрақты ток кернеуімен және ток өткізбейтін конденсатор арқылы жерге қосылған АЖ жермен байланысты. Анод тогы басқару торы мен экрандық тор кернеуімен басқарылады. Сондықтан тетродтар негізінен өздерінің транскондуктивтілігімен (бақылау торы кернеуіне қатысты анод тогының өзгеруі) сипатталады, ал триодтар өздерінің күшейту коэффициентімен (mu), олардың ең жоғары мүмкін кернеу пайдасымен сипатталады. Экрандық торлы клапандар пайда болған кезде радиоқабылдағыштарда қолданылатын әдеттегі триодтың анодтық динамикалық кедергісі 20 кОм немесе одан аз болса, ал типік экрандық торлы клапан үшін бұл көрсеткіш 500 кОм-ға тең болды. Типік триодты орта толқынды RF күшейткіш сатысы шамамен 14 есе кернеуді арттырды, бірақ экрандық торлы RF күшейткіш сатыстары кернеуді 30-60 есеге дейін арттырды. Анод-тор сыйымдылығының өте төмендігін толық пайдалану үшін радио құрылымында анод пен тор тізбектері арасындағы қорғаныс байқалды. S625 клапаны ішкі экрандық тордың орналасуына сәйкес келетін жерге орнатылған, жазық металл қалқанға бекітілді. Кіріс немесе басқару торы тізбегі қалқанның бір жағында, ал анод немесе шығыс тізбегі екінші жағында орналасқан. S23 түтікшелерін пайдаланатын қабылдағышта екі сатылы радиожиілікті күшейткіштің әрбір сатысы, сондай-ақ реттелген детектор сатысы электростатикалық қорғаныс үшін жеке үлкен металл қорапқа салынған. Бұл қораптар суретте алынып тасталған, бірақ қораптардың негіздерінің жоғары көтерілген жиектері көрінеді. Осылайша экрандық торлы клапандар радиожабдықтарда орташа және жоғары жиілік диапазондарында радиожиілікті күшейтуді жақсартты. Олар 1927 жылдың соңынан 1931 жылға дейін радиоқабылдағыштардың радиожиілікті күшейткіш сатысын жобалауда кеңінен қолданылды, содан кейін пентода түтігімен ығыстырылды.

Шілтелі клапандарының анодтық ерекшелігі

Экрандық торлы клапанның шектеулі қолданылуының және оның RF пентодымен (1930 жылы енгізілген) тез алмастырылуының себебі, бұрынғы типті түтіктің ерекше анодтық сипаттамасы болды (яғни, анод кернеуіне қатысты анод тогының өзгеруі). Қалыпты қолдануда анод кернеуі шамамен 150 В, ал экрандық тордың кернеуі шамамен 60 В болатын (Thrower p 183). Осылайша, экрандық торлы клапанның анодтық сипаттамасы триодтан мүлдем өзгеше. Анод кернеуі экрандық тордан төмен болғанда, динатрон аймағы немесе тетродтық қисық деп аталатын ерекше теріс кедергі сипаттамасы байқалады. Анод кернеуі экрандық тор кернеуінен жоғары болғандағы төмен еңістің шамамен тұрақты ток аймағы да триодтан айтарлықтай ерекшеленеді және экрандық торлы түтікті күшейткіш ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Төмен еңіс өте қажетті, себебі ол құрылғының өндіре алатын кернеу күшейімін едәуір арттырады. Алғашқы экрандық торлы клапандардың күшейту коэффициенттері (яғни, транспроводниктің және анодтың еңіске қарсы кедергісінің (R) көбейтіндісі) салыстырмалы триодтан елу есе немесе одан да көп болды. Сәулелі тетродтың анодтық сипаттамасы қуатты пентодтың анодтық сипаттамасына қарағанда төмен анод кернеулерінде аз дөңгелектенеді, нәтижесінде бірдей анодтық қуат көзінде үлкен қуат шығысы және үшінші гармоникалық бұрмаланудың азаюына қол жеткізіледі. Сәулелі тетродтар әдетте аудио жиіліктен радио жиілікке дейін қуатты күшейту үшін қолданылады. Сәулелі тетрод 1933 жылы Ұлыбританияда үш EMI инженері – Исаак Шоенберг, Кэбот Булл және Сидни Роддамен патенттелген.

Критикалық қашықтық тетроды

Лондон қаласындағы High Vacuum Valve компаниясы (Hivac) 1935 жылдың тамызында J. H. Owen Harries-тің критикалық қашықтық эффектісін пайдаланып, анод кернеуі – анод тогы сипаттамасының динатрон аймағын жоюға мүмкіндік берген қуат шығысы тетродтарының желісін ұсынды. Критикалық қашықтық құбырлары анодтың екінші электронды зарядтарының анодқа қайта оралуын қолданды. Критикалық қашықтық тетродының ерекше физикалық қасиеттері – үлкен экрандық тор мен анод аралығы және эллипстік тор құрылымы болды. Эллипстік торлар басқару торының тірек таяқшаларын катодтан алыстатуға мүмкіндік берді, осылайша басқару торы кернеуімен күшейткіш коэффициентіне тигізетін әсерін азайтуға болады. Басқару торының кернеуі нөлге тең немесе теріс болғанда, басқару торының тірек таяқшалары мен басқару торы катодтан шығатын электрон ағынын екі кеңістіктік ток аймағына, 180 градус бұрышпен, анодтың айналасының екі кең секторына бағыттады. Бұл ерекшеліктер салыстырмалы қуат пентодына қарағанда сәл жоғары шығыс қуатын және төмен бұрмалануды қамтамасыз етті, себебі анодтың төменгі кернеуінде қанығу жүреді және анод кернеуінің төменгі мәндерінде анод тогының сипаттамасының қисықтығы артады (радиусы кішірейеді). Осы типтегі тетродтардың бірнеше түрі отандық қабылдағыштар нарығына бағытталды, олардың кейбіреулері екі вольтқа дейін тікелей токпен жұмыс істейтін, аз қуатты батареялық жиынтықтарға арналған жіптері болды, ал басқалары желілік жұмыс үшін төрт вольт немесе одан жоғары қыздырғыштары бар жанама қыздырылатын катодтарға ие болды. Шығыс қуаты 0,5 Вт-тан 11,5 Вт-қа дейін ауыспалы. Қызығы, бұл жаңа клапандардың бірнешеуі қазіргі пентодтармен шамамен бірдей сипаттамаларға ие болды. Мысалдар: Y220 (0,5 Вт, 2 В жіп), AC/Y (3 Вт, 4 В қыздырғыш), AC/Q (11,5 Вт, 4 В қыздырғыш).