Кіріспе

Финляндияның жоғары білім беру мекемесі – ammattikorkeakoulu (швед тілінде yrkeshögskola, ағылшын тілінде политехникалық институт немесе қолданбалы ғылымдар университеті), қысқартылған түрі AMK – Финляндияның жоғары білім беру мекемесі. Бұл термин сөзбе-сөз "жоғары кәсіптік білім беретін мектеп" дегенді білдіреді. Ағылшын тіліне көбінесе "политехникалық институт" деп аударылса да, Финляндияның Білім және мәдениет министрлігі мен Финляндияның қолданбалы ғылымдар университеттерінің ректорлары конференциясы "қолданбалы ғылымдар университеті" терминін қолданады. Университеттерден өзгеше, AMK-лар жаңа зерттеулер жасаудың орнына, бұрынғы білімді қолдану арқылы ғылыми-зерттеу жұмысына баса назар аударады. Олардың аймақтық дамуға қатысты заңмен белгіленген міндеті бар. Барлық студенттер үшін бес айлық міндетті тәжірибелік оқу қарастырылғандықтан, AMK-лар жоғары білім беруде қолданбалы білімді таратуға мүмкіндік беретін платформа болып табылады. AMK-лар жергілікті маңызы бар салалар үшін мамандар дайындайды және көбінесе муниципалитет басқарады, бірақ қаржыландырудың басым бөлігі мемлекеттен түседі. Еуроодақ/Еуропалық экономикалық кеңістік елдерінен келген студенттерден оқу ақысы алынбайды. Басқа елдерден келген студенттер оқу ақысын төлеуге міндетті.

Тарих

1993 жылы АМК реформасына дейін мектептер көбінесе opisto деп аталатын және кәсіптік білім беру институты ретінде қарастырылатын, бірақ университеттерге жатпайтын. Олардың басты міндеті – құрылыстағы шебер сияқты, практикалық дағдылар мен басқару жұмысын қажет ететін мамандықтарға дайындық беру болды. Инженерлік саласында бұл дәреже opistoinsinööri немесе teknikko деп танылатын. Құрылыс саласында rakennusinsinööri, rakennusarkkitehti және rakennusmestari мамандықтары болды. Кейінгі кезде АМК-лар негізінен 3-4 жылдық жоғары білім берудің белгілі бір мамандыққа бағытталған дипломдарын (мысалы, insinööri, ағылшын тілінде – инженерия бакалавры) табыстады; олар университеттерден берілетін академиялық бакалавр дәрежесінен өзгеше болғанымен, деңгей жағынан олармен теңестірілетін. 2005 жылы АМК дипломына немесе оған баламалы (мысалы, университеттің бакалавр дипломы) ие болғандарға жұмыс істеп оқуды жалғастыру мүмкіндігі беріп, «жоғары АМК» дәрежесі (ағылшын тілінде – магистр дәрежесі) енгізілді. АМК университеттерде берілетін лицензиат және PhD дәрежелерін тағайындамайды, ал АМК жоғары дәрежесінің иегері университеттерде докторлық зерттеулерге қатысу үшін академиялық және кәсіптік бағыттар арасындағы алшақтықты толтыруға қажетті қосымша оқудан өтуі мүмкін. Дегенмен, мұндай жағдай әрқашан бола бермейді. Финляндияның жоғары білім беру жүйесі екі модельді қамтиды: университеттер (yliopisto) ғылыми немесе көркемдік магистрлік және жоғары дәрежелерге, ал АМК – бакалавр және магистрлік деңгейдегі кәсіптік білім беруге бағытталған. Осы екі модельге қатысты «тең, бірақ әртүрлі» деген тұжырым қолданылды, яғни фин АМК-лары мен университеттері жоғары білім беру саласында әртүрлі мақсаттарды қамтамасыз етеді және оларды ешқандай деңгейде біріктіруге болмайды. Алайда, Болонья процесінің нәтижесінде АМК оқуларын кейбір теориялық білімдермен толықтыру арқылы жоғары дәреже алуға мүмкіндік беретін реформалар жүргізілді. Бұл өзгерістер туралы толық мәліметтерді «Финляндиядағы білім беру» беттерінен таба аласыз. АМК-да шамамен 100 000 студент оқып жатыр. Ең көп таралған білім беру саласы – инженерлік, онда мектептер мамандықтардың жоғары деңгейін ұсынады, олар оқу саласына байланысты математика мен физиканың кең негізінен басталады. Инженерлер кемінде төрт жылдық оқудан кейін бітіреді және 240 ECTS кредиті табысталады. Insinööri (amk) немесе ingenjör (YH) (швед тілінде сөйлейтін халық үшін) дәрежесі көбінесе «инженерия бакалавры» дәрежесімен салыстырылады. Кәсіптік мектептерде денсаулық сақтау (медбикелік), бизнес және мәдениет сияқты басқа да танымал оқу бағыттары бар.

Дұрыс атау

"Қолданбалы ғылымдар университеті" термині білім беру деңгейін дұрыс көрсету мақсатында 2006 жылдың 1 қаңтарынан бастап барлық финландтық ammattikorkeakoulu-ға қолданыла бастады. Бұл термин неміс тілінен алынған "Fachhochschule" сөзінен аударылған. Бұл шешімді ammattikorkeakoulus дербес қабылдады, себебі терминдердің аудармасына қатысты заңнамалық шектеулер жоқ. АМК дипломдары Финляндиядағы университеттердегі дипломдармен салыстырғанда практикалық қолдануға басымдық береді. Сондықтан, АМК диплом иесі, финляндиялық университеттің магистрлік бағдарламасына түсуі үшін, қалыпты магистрлік талаптармен қатар, қосымша 60 ECTS көлемінде теориялық және ғылыми курстарды оқуы қажет болуы мүмкін. 2005 жылдан бастап Финляндия Парламенті университеттердегі магистрлік деңгейге ұқсас жоғары AMK деңгейін құруға келісім берді. Бұл білім берудің шектеулі салаларында 60-90 ECTS кредиті көлемінде жаңа бағдарламалардың шағын өсуіне әкелді. Олар сол салалардағы университет магистрлік дипломымен тең дәрежеде біліктілік береді. Бірақ, АМК жоғары бағдарламасына қабылдану үшін соңғы жоғары білімінен кейін кемінде екі жыл жұмыс тәжірибесі болуы шарт. 2010 жылдың соңында бүкіл елде АМК-дағы студенттердің санының, әсіресе Инженерлік және Бизнес салаларында, артық екендігі туралы талқылаулар өрбіді. Бұл қаржыландыру мәселесімен байланысты, себебі АМК-лар қаржыландыруды негізінен студенттердің санына қарай алады (қазіргі уақытта нәтижеге бағытталған басқару жүйесіне көшіріліп жатыр). Бұл жұмыс нарығының қажеттіліктеріне қарағанда АМК білімі бар мамандардың артық болуына соқтырды. АМК түлектерінің жұмыссыздық деңгейі 8%-ды құрайды, бұл жалпы жұмыссыздық деңгейімен бірдей. Білім министрлігі 2007 және 2008 жылдары жаңа студенттер қабылдауын 10%-ға қысқарту арқылы студенттік орындарды азайту туралы шешім қабылдады.