Кіріспе

Доктордың дилеммасы – Джордж Бернард Шоудың 1906 жылы алғаш сахналанған пьесасы. Ол 1909 жылы жарық көрді. Бұл пьеса шектеулі медициналық ресурстар тудырған моральдық мәселелер және жеке медицинаның кәсіп ретіндегі және шақыру ретіндегі талаптары арасындағы қақтығыстарды бейнелейтін проблемалық туынды.

Сюжет

Пьесаның атауымен байланысты туындаған мәселе – жаңадан рыцарь атанған доктор сэр Коленсо Ридженнің туберкулезге қарсы революциялық жаңа емді табуы. Бірақ оның жеке медициналық практикасында шектеулі қызметкерлер мен ресурстар болғандықтан, бір уақытта тек он науқасқа емдеу көмегін көрсетуге мүмкіндігі бар. Ол жиырма бес науқастан ішінде емдеуге болатынына сенген және кімнің құтқарылуға лайық екенін ойлаған он адамды іріктеп алды. Бірақ, оған Луи Дубедаттың өлім аузында жатқан күйеуі бар, жас әйел Женифер Дубедат келгенде, ол тағы бір науқасты құтқара алатынын мойындайды, бірақ бұл адамның құтқарылуға ең лайықты екенін дәлелдеуі керек дейді. Жағдай одан әрі күрделене түседі, өйткені оның ескі досы мен әріптесі де емдеуге мұқтаж екенін айтады. Сэр Коленсо қай науқасты құтқаратынын шешуі керек: мейірімді, өзіне құрбан болатын, кедей медицина әріптесін бе, әлде өте талантты, бірақ аморальді, жағымсыз мінезді, әйелдерге құмар және бигам жасаған жас суретшіні бе. Сэр Коленсо сонымен қатар жас және көңілді Женифер Дубедатқа ғашық болады, бұл оның кімнің өмірін сақтау керектігін шешудегі ниеттерін анықтауды қиындатады. Соңында, дәрігер Луи мен Жениферді алдап, оны басқа дәрігер емдейтінін айтады. Луи қайтыс болғанға дейін әйеліне қайтадан үйленуге уәде беруін сұрайды. Сэр Коленсо оның өзіне үйленетініне сендіреді. Бірақ оның тілегін білгенде, ол қорқып, өзі сияқты егде адамға үйленгісі келмейтінін айтады. Осы сәтте, Сэр Коленсо оған Луиге қарағанда әріптесін таңдағанын мойындайды, себебі ол Жениферге ғашық. Бұл туралы естіген Женифердің наразылығы Сэр Коленсоның қабылдаған шешіміне күмән келтіреді.

Алдынғы сөз

Пьесаның алғы сөзі – драманың өзі сияқты – мамандықтарға, әсіресе медицина мамандығына қарсы кең ауқымды сынақ, себебі олар қоғамдық игілік туралы көп айтады, бірақ іс жүзінде жеке мүдделерін көздейді. 1884 жылы Фабиан қозғалысының негізін қалаушы мүшесі болған Шоу – 20 жасында Ұлыбритания кітапханасын пайдаланып, өзін-өзі біліммен қаруландырған және Лондонның Санкт-Панкрас ауданындағы жергілікті саясатқа белсенді қатысқан – байлар мен кедейлер арасындағы зор айырмашылықты қатаң сынаған. Оның ерекше дарындылығы мен жан-жақты білімі оған әділдік пен шындық жолындағы күресте көбінесе тайсалмайтынын көрсетті (дегенмен, алғы сөздің маңызды бөлігі вивисекцияға қарсы жарқын айыптауға арналған). Осы пьеса жазылған кезде Шоу өте табысты драматург болды, оның «Адам және Супермен» және «Бас сержант Барбара» сияқты туындылары халықаралық деңгейде танымал болды. «Дәрігердің қиын таңдауы» Мольердің «Соқыр» комедиясынан бері медицинаға жасалған ең ұлы сатира ретінде танылды. Шоу медициналық ғылым туралы ақпараттың көзі ретінде Альмрот Райттің еңбегін бағалады: «Барлық сарапшыларға менің пьесам оның жұмысы болмаса жазылмайтын еді, Сер Альм[р]от Райт бактериялық аурулардан иммундау теориясы мен практикасы бойынша, олардың бактерияларынан жасалған вакциналарды егу арқылы қорғау туралы». Бұл сөз әдеттегідей иронияға толы. Райт осы пьеса жазылғанға дейін рыцарь атағын алды, ал Шоу Райттың жоғары беделіне күдікпен қарады (ол «Сэр Шамалы Дұрыс» деген лақап атымен де белгілі болды). Екі адам 1905 жылы кездесіп, ұзақ және қызу пікір алмасты, бір кезде медициналық қауым өкілдері «бізде бұрыннан да көп науқас бар» деп шағымданды. Шоу пациенттердің қажеттілігі қанағаттандырыла алмайтын деңгейге жеткен жағдайда не істеу керектігін сұрады, ал Райт: «Қай өмірді құтқару керектігін ойластыруымыз керек» деп жауап берді. Осы жауап пьесаның «қиын таңдауына» айналды. Алғы сөз сондай-ақ тағы бір қиындық бар екенін айтады: кедей дәрігерлер өздерінің пайдасы үшін қымбат, бірақ тиімсіз (жағдайы жақсы болғанда зиянсыз) операциялар жасауға немесе емдеу шараларын қолдануға құмар. «Менің қалтама түскен гинеялардың осы адамның аяғынан гөрі пайдалырақ болуы мүмкін емес пе?» Бұл лондондық құлақ, мұрын және тамақ аурулары бойынша танымал маманның әрекетінен шабыттандырылған, ол пациенттерге ешқандай пайдасы жоқ, бірақ хирургқа көп ақша әкелген увуланы алып тастау үшін қарапайым және зиянсыз операция жасаған.

Маңыздылығы

Пьесада сонымен қатар аурудың микробтық теориясының сол кездегі жаңа жетістіктері, атап айтқанда опсониндер туралы айтылады, және социалистік көзқарастар мен жануарларға жасалатын тәжірибеге қарсылық танытушылардың пікірлері де қамтылған. Пьесаның тақырыбы бүгінгі күнге дейін өзектілігін жойған жоқ: кез келген дәуірде емдеудің кейбір түрлері соншалықты сирек немесе қымбат болып кетеді де, олардың кейбіреулеріне қол жеткізіледі, ал енді біреулеріне – жоқ. Кім шешім қабылдауы керек және ол шешім қандай негізде қабылдануы тиіс? Кейде былай дестіреді, пьесаның табысының күтпеген салдары – ағылшын тілді елдерде "Дженнифер" (басты әйел кейіпкердің есімі) есімінің танымалдылығын күрт арттырды. Дегенмен, Ұлыбритания үкіметінің статистикасы (Англия мен Уэльс бойынша) "Дженнифер" есімінің қыз балаларға ең көп қойылатын 100 есімнің қатарына алғаш рет 1934 жылы енгенін көрсетеді – пьеса алғаш сахналанғаннан кейін толық 28 жыл өткен соң. Сол сияқты, бұл есім 1938 жылға дейін АҚШ-та жаңа туған қыз балалардың алғашқы 1000 есіміне кірмеген.

Өндірістік ақпарат

Доктордың дилеммасы алғаш рет 1906 жылғы 20 қарашада Корольдік сот театрында қойылды. Актриса Кэтрин Корнелл 1941 жылы Бродвейде өзі және Реймонд Масси қатысқан спектакльді сахнаға қойды. 1942 жылы Бинки Бомонт Вивьен Ли үшін бұл пьесаны қойды. 6 айлық провинциялық гастрольден кейін ол Лондонның Вест-Эндіндегі Хеймаркет театрында ашылды, онда ол бір жылдан астам уақыт бойы көрсетілді. 1958 жылы Энтони Асквит режиссерлік еткен, Лесли Карон мен Дирк Богардтың түскен, сол аттас фильм жасалды. Пьесаның ең соңғы танымал қайта қойылымы (2012) Лондонның Ұлттық театрындағы Литтлтон сахнасында болды. Қойылымды Надя Фолл режиссерлік етті, Аден Гиллетт аттас дәрігер рөлін ойнады, Женевье О'Райли Дженнифер Дубедат рөлінде, ал Том Берк Луи Дубедат рөлінде болды. Қойылым орташа сынға ілікті.