Кіріспе

Көркем гимнастикадағы ұпай жүйесін анықтайтын ережелер жинағы – Нүктелік кодекс. Нүктелік кодекс – гимнастикадағы әр деңгейдегі жарыстардың ұпай жүйесін белгілейтін ережелер жинағы. Әлемдік бірыңғай халықаралық Нүктелік кодекс жоқ, және FIG сияқты әрбір басқару ұйымының өз кодексі бар. Жаңа жүйені жақтаушылар, оның гимнастиканы дамытуға, қиын элементтерді ілгерілетуге және төреліктердің объективтілігін арттыруға қажетті қадам екеніне сенеді. Ал қарсыластары, гимнастика қоғамынан тыс адамдар ұпай жүйесін түсінбей, спортқа деген қызығушылықтарын жоғалтады деп санайды, сондай-ақ, өнерге баса назар бермесе, гимнастиканың мәні өзгереді. Жаңа ұпай жүйесіне қарсылардың көптегені, бұл жүйенің мәнінде, жарыс басталмас бұрын жеңімпазды анықтайтынына сенімді. Бәсекелестер енді бірдей деңгейде өнер таныстамайды. Әр қатысушы өзіне тән бастапқы баллмен бастайды, сондықтан төмен бастапқы балл немесе қиындық деңгейі берілген қатысушылар, жарыс басталғанға дейін жеңімпаздар тізімінен шығарылады. Олар бәсекелесе алады, бірақ жеңе алмайды. Жоғары қиындық деңгейіне ие бәсекелес, жарысқа жоғары жиынтық негізгі баллмен кіріседі. Жаңа кодекс көп жылдар бойы гимнастиканың символы болған "мүміндік 10" ұпайын жойғандығына қатысты пікірлер айтылды. Сондай-ақ, жаңа кодексте форма, орындалу және тұрақтылыққа қарағанда, қиындыққа басымдық берілетініне алаңдаушылық туды. Мысалы, 2006 жылғы әлем чемпионатында италиялық Ванесса Феррари тепе-теңдік сынығынан құлағанына қарамастан, әйелдер арасындағы көпсайыс чемпионы атанды, себебі еден жаттығуларында жоғары қиындық деңгейін көрсетіп, қосымша ұпай жинады. FIG Спортшылар комиссиясының 2006 жылғы есебінде, жыл бойы өткен жарыстарды қарастырып, талқылағаннан кейін, дағдылар мен бағдарламаларды бағалаудағы көптеген сәйкессіздіктер сияқты бірнеше мәселелер тіркелді. Дегенмен, FIG басшылығы жаңа кодекске адал болып қала береді. Кодекске шағын түзетулер енгізілгенімен, қазіргі уақытта оның маңызды өзгерістерге ұшырауы немесе ескі кодекске немесе 10.0 ұпай жүйесіне қайта оралуы мүмкін екенін көрсететін ешқандай белгі жоқ.

Элементтер кестесі

Элементтер кестесі – гимнастика элементтерін анықтау, жіктеу және бағалау үшін қолданылатын Нүктелер кодексінің бөлімі. Кез келген акробатикалық және би дағдысы тізімделіп, суреттеледі және оның қиындық деңгейі анықталады. Қамбадан басқа барлық құралдар үшін әйелдер мен ерлер элементтерінің қиындық деңгейі А (ең оңайы) мен J (ең қиыны) аралығында болады. Қиындық деңгейлері келесідей бағаланады: А (.10), В (.20), С (.30), D (.40), Е (.50), F (.60), G (.70), H (.80), I (.90) және J (1.0). Бұл мәндер гимнасттың ұпайын есептеу үшін қолданылады. Әрбір секіруге 2.0 (ең оңайы) мен 6.4 (ең қиыны) аралығындағы қиындық мәні беріледі. Элементтер кестесі 2006 жылғы Кодекс жаңарту кезінде күрт өзгеріске ұшырамады. Кодекстің басқа аспектілері сияқты, Элементтер кестесі де үнемі қайта қаралып отырады. Кестеде тізімделген дағдылардың қиындық деңгейі FIG Техникалық комитетінің бағалауынан кейін жоғарылатылуы немесе төмендетілуі мүмкін. Сонымен қатар, спортшылар үшін тым қауіпті деп табылған дағдыларға толығымен тыйым салынуы мүмкін, мысалы, Томас Салто сияқты дағдылар. Техникалық комитет гимнасттарды осы дағдыларды орындаудан қауіптендіру үшін арнайы қауіпті дағдыларға жасанды түрде төмен қиындық бағасын беруі мүмкін, мысалы, теңгерімдегі Biles және әйелдер секіруіндегі Продунова, оларға секіру шеберлігі үшін H (0.8) және секіруге 6.4 D бағасы берілді. Biles тепе-теңдік арқаны американдық Симон Biles 2019 жылғы Әлем чемпионатында ойлап тапты. Бұл дағдының D бағасы H (0.8) болып табылады, FIG оның қиындық деңгейін аздап бағалағанын қорғады, себебі осы дағдыны жаттығу немесе орындау кезінде жарақат алу қаупі өте жоғары болғандықтан, басқарушы орган ретінде гимнасттардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету олардың міндеті. Қауіпті деп саналған дағдыларға арналған D бағасы, оларды орындауға техникалық және физикалық жағынан дайын емес гимнасттарды ынталандырмау үшін, олардың нақты құндылығынан сәл төмен қойылды. Продунова көптен бері әйелдер орындаған ең қиын секіру деп есептеледі. Бұл дағдыны сәтті орындап, жарыста ұпай жинаған бес әйел ғана бар, ал оның авторы, ресейлік Елена Продунова, 1999 жылғы Мәскеудегі Универсиадада осы секіруді алғаш рет орындап, жерге тұрып алған жалғыз әйел. Алайда, оның қиындық деңгейі жылдар бойы төмендеп келеді, тіпті қазірге дейін ешбір әйел осы дағдыны қауіпсіз орындамады немесе жарыста ресми түрде орындауға тырыспады. Бұл секірудің D бағасы бір кезде 7.1 болды, содан кейін 7.0, ал қазір 6.4-ке дейін төмендеді, бұл қазір Biles секіруінің D бағасына тең – техникалық тұрғыдан алғанда, секіру платформасына жартылай бұрылыс жасап, содан кейін екі рет бұрылып секіру (немесе жаттығудағы «½ on–2/1 off»). Бірдей D бағасына қарамастан, көптеген адамдар Продунованың қиындық деңгейінің әлі де төмен бағаланғанын айтады, себебі FIG осындай пропорционалды түрде қауіпті дағдыларды гимнасттардың таңдауы мен жаттығуын болдырмау үшін оларды әдейі төмен бағалайтынын ашық мойындайды. Элементтер кестесіндегі көптеген дағдылар гимнасттардың есімдерімен аталады. Егер спортшы осы дағдыны ресми FIG іс-шарасында, мысалы, Әлем чемпионатында, Олимпиадада немесе Әлем кубогында алғаш рет сәтті орындаса, түпнұсқа элемент оның есімімен аталады. Гимнасттар мен олардың жаттықтырушылары өздерінің жаңа дағдыларын бағалау және Элементтер кестесіне енгізу үшін жарысқа дейін FIG-ке жіберуі керек.

2006 жылға дейінгі код

Дағдылар: Әрбір акробатикалық және би элементіне А (ең оңайы) -дан “Супер E” (ең қиынына) дейін белгілі бір қиындық деңгейі берілді. Гимнаст қиын дағдыларды жеке немесе біріктіріп орындаған үшін бонус ұпайлары алды. Міндетті элементтер: Гимнаст және оның жаттықтырушылары бағдарламаның құрамын анықтады, бірақ, қақпадан басқа барлық құралдарда бағдарламада орындалуы тиіс міндетті элементтердің тізімі (жаңа Кодекстегі EGR сияқты) болды. Міндетті элементтердің мысалдары: тепе-теңдік тақтасында 360 градусқа бұрылу және едендегі кері сальто (домалақ). Базалық ұпай: Базалық ұпай – гимнаст барлық міндетті элементтерді орындаған жағдайда бағдарламаның бастапқы құндылығы болды. Бұл жылдар бойы өзгеріп, кодекстер жаңарып келе жатқанда төмендеуге бейімделді. Мысалы, 1992–1996 жылдар кодексі бойынша, барлық негізгі элементтер орындалса, 9,4 базалық ұпай берілді. 1996–2000 жылдар кодексі үшін базалық ұпай 9,0 болды. Соңында, 2000–2004 жылдар Олимпиадасы үшін 8,8 базалық ұпай берілді. Жаңа кодекске дейін базалық ұпай тағы да 8,6-ға төмендеді, бірақ бұл ұзақ уақыт бойы қабылданбады (тек 2005–2006 жылдары). Бастапқы құндылық: Әрбір бағдарламаның бастапқы құндылығы (SV) базалық ұпайға қиын элементтер мен комбинацияларды орындаудан алынған бонус ұпайларын қосу арқылы анықталды. Идеалды жағдайда, гимнаст SV-ны мүмкіндігінше 10,0-ға жақын ұстауды қалады. Қақпада әрбір қақпаға Кодексте белгілі бір бастапқы құндылық тағайындалған. Ұпай нашар форма, орындалу, қадамдар, құлаулар немесе басқа да бұзушылықтар үшін жасалған шегерімдерді алып тастау арқылы анықталды.