Кіріспе

Эфиопиядағы саяси партия – Огаден ұлттық азаттық фронты (қысқартылған ОНЛФ, ; الجبهة الوطنية لتحرير أوجادين) – 1984 жылы Эфиопияның Огаден немесе Сомали аймағындағы сомалилердің өзін-өзі анықтау құқығы үшін күресу мақсатымен құрылған әлеуметтік және саяси қозғалыс. Оның қарулы күштері, Огаден ұлттық армиясының басшылығымен, 1994 жылдан 2018 жылға дейін Эфиопия үкіметіне қарсы партизандық соғыс жүргізді.

Өмірбаян

1984 жылы құрылған ОНЛФ бұл аймақтың автономиясын талап етті және 1994 жылы үкіметтің жаңа федералды жүйедегі аймақ деп санайтын жердегі эфиопиялық күштерге қарсы көтеріліс бастады. ОНЛФ негізінен Огаден руының мүшелерінен құралған. ОНЛФ-тің қарулы күші – Огаден Ұлттық Азаттық Армиясы (ONLA) болды. ОНЛФ-ті қолдаушылар қазіргі Эфиопияның Сомали аймағынан тұратын тәуелсіз, егеменді Сомали халқы басым мемлекет құруға ұмтылады. ОНЛФ жақтастары болашақ мемлекеттің барлық аумағын Огаден немесе Огадения деп атайды, бірақ бұл атау рулық байланысы себепті кейбір топтар арасында даулы. ОНЛФ Эфиопияның Сомали аймағының тұрғындарына өздерінің болашағын еркін анықтау мүмкіндігін беру мақсатымен құрылған және осы себепті болашақ Огадения мемлекетінің басқару жолдары туралы көп мәлімдеме жасаған жоқ. Алайда, ОНЛФ Огадения үшін ұлттық туды қабылдап және Огаден ұлттық әнұранын, «Қаранды» (Қаран қабылдаудан бұрын, кейбір сепаратистер қолданған Огаден әнұраны – «Абаб») насияттау арқылы Эфиопияның сомали тұрғындары арасында ұлттық сезімді қалыптастыруға көмектесті. Бұдан өзге, ОНЛФ ресми саяси бағдарламаға ие, онда дін бостандығын, демократиялық белсенділікті, сондай-ақ Огадендегі әйелдерді, балаларды және аз ұлт өкілдерін қорғауға міндеттеме берілген.

Огаденияның шатасуы

ONLF негізінен аймақтық халқының шамамен 2/3 құрайтын сомалидің Огаден (руы) тобынан саяхатшыларды тартады. Дегенмен, осы аймақта көптеген басқа сомали рулары мен тармақтары тұрады, және ОНЛФ-ты қолдайтын огадендер мен аймақтағы басқа сомали рулары арасындағы антагонизм тереңге сіңген. Көптеген адамдар үшін аймақты "Огаден" деп атау "дұрыс немесе бұрыс, огаден руларының басымдығымен, тиісінше Сомали аймақтық мемлекеті ішіндегі билік талабымен байланысты". Эфиопия үкіметі бұл қарсылықты пайдаланып, азшылық сомали жасақтарын көпшілікке қарсы ОНЛФ-пен күресу үшін қаруландырды. Жазушы Мохамед Мохамуд Абди бұл аумақ Африка үшін болған таластан бері оккупацияланғанын және тұрғындары жерге өз атауын – Огаденияны таңдай алмағанын айтады.

Құрылтай және қалыптасуы

1977-1978 жылдардағы Огаден соғысынан кейін Батыс Сомали Азаттық фронтының (WSLF) көптеген жақтастары ұйымның Могадишуге арттырып бара жатқан тәуелділігіне көңіл көшірді және Огадендегі күрес Эфиопия мен Сомали арасындағы қарапайым шекара дауы ретінде бейнеленгеніне наразы болды. ОНЛФ 1984 жылы WSLF-тің алты наразы мүшесі – Абдирахман Махди, Мохамед Исмаил Омар, Шейх Ибрагим Абдалла Мохамед, Абди Ибрагим Гехлех, Абдирахман Юсуф Маган және Абдулахи Мухаммад Саади құрды. Сиад Барре үкіметі бұл ұйымға дереу тыйым салды. 1988 жылы Барре мен Менгисту режимдері бір-бірінің аумағындағы бүліктерді қолдамау туралы келісімге келді. WSLF, ОНЛФ және басқа да азаттық топтары Сомали үкіметінің Огаденге қатысты жаңа позициясын айыптайтын мәлімдеме жасады. WSLF-ке күшті қысым көрсеткеннен кейін Сомали үкіметі сол жылы оны тиімсіз етуге ұшырады. ОНЛФ және аймақтағы көптеген сомалилер үшін бұл келісім Сомали үкіметінің азаттық күресіне деген адалдығынан бас тартқанын көрсетті. Осының салдарынан 1988 жылғы келісім ұйымның жұмылдыру мүмкіндіктерін арттырды. Сомали мемлекеті 1990 жылдың соңында құлағанда, АҚШ үкіметі Менгистудан кейін Эфиопияда осындай ахуалды болдырмауға шешім қабылдады. 1991 жылдың 27 мамырында АҚШ Эфиопия халықтарының революциялық демократиялық фронтын (ЭРДФ), Эритрея халықтарын азат ету фронтын (ЭРДФ) және Оромо азаттық фронтын (ОЛФ) Лондонға келіссөздерге шақырды. ОНЛФ қатысуға өтініш білдірді, бірақ АҚШ оның өтінішін қабылдамады.

Гариго конференция

1984 жылдан 1992 жылға дейін ұйымның өзіне тиімді ресми құрылымдары болмады, оның орнына ONLF туы астындағы әртүрлі Огаден топтары ұйымның идеалдарын қолдап өкілдік етті. 1992 жылдың 17 қаңтарында Гарбоға жақын Гаригоанда шейх Ибрагим Абдалла басқаратын орталық комитет сайланды. Бұл ұйымдасқан және біртұтас ұйым құруға негіз салды. 1992 жылғы аймақтық сайлауға қатысу үшін Огадендегі екі сомали саяси ұйымы – ONLF және Аль-Итихад Аль-Исламия (AIAI) Огаденнің әртүрлі округтерінде сайлау округтерін құрды. Кейін сол жылы Эфиопия үкіметінің әскерлері AIAI штаб-пәтеріне шабуыл жасап, бірнеше жоғары лауазымды тұлғаларды өлтірді. Шабуылдан кейін Аль-Итихад жылдам қайта құрылып, аймақтағы эфиопиялық әскери күштеріне қарсы джихад жариялады. 1992 жыл бойы AIAI мен эфиопиялық әскерилер арасындағы шайқас күшейген кезде ONLF ішінде соғысқа қосылу мәселесі бойынша күшті пікір таласы мен екі фракция пайда болды. Бір топ жаңа эфиопиялық үкіметтің өзін-өзі басқару мен демократияға қатысты мұңсыз екенін, сондықтан қарулы күресті жаңарту қажет екенін айтты. Екінші тарап 1992 жылдың желтоқсанында жоспарланған аймақтық сайлауды ескере отырып, үкіметке тағы да мүмкіндік беру керек деді. Сондай-ақ, ұйымның әскери күшінің шағын екені де айтылды. Ақырында, соғысқа қосылмау және демократиялық жолмен күресу туралы пікір жеңіске жетті, ал үкіметтің AIAI-ға қарсы соғысы сайлауға дейін тоқтатылды.

Желтоқсандағы сайлау және үкіметке қатысу

Менгисту режимі құлаған кезде ONLF Огадендегі этникалық сомалилер арасында өз беделін нығайтып, Өткінші үкіметке қосылды. 1992 жылғы желтоқсанда Эфиопияда Бесінші округте (кейін Сомали аймағы аталған) сайлау жарияланды және олар жергілікті парламенттың орындықтарының 80% жеңіп алды. Ал Итихад пен үкімет арасындағы соғыс сайлаудан бұрын аяқталғанмен, АИАИ қатыспады. ONLF аймақ президенттігіне Абдуллахи Мухумед Са'диді, ал вице-президенттік пен атқарушы органға басқа мүшелерді ұсынды; аймақтық парламент оларды көпшілік дауыспен сайлады. ONLF сайланған лауазымды тұлғалар өткінші үкімет жаңа конституцияны қабылдап аяқтағанға дейін аймақты басқарды. Осы кезде биліктегі Эфиопия халықтық революциялық демократиялық фронты аймақта жаңа серіктес іздеді, нәтижесінде 1993 жылы Хурсода Эфиопиялық сомали демократиялық лигасы (ESDL) құрылды.

ЕҚҚДБ-мен байланысты шиеленістер мен салдарлар

1992 жылдан бері Тигр халықтық азаттық фронты (ТХАФ) басымдық құрған ЭПРДФ, аймақтағы саясатқа әсер ету арқылы сомалилердің өзін-өзі анықтау талаптарын шектеуге тырысты. Осы мақсатта орталық үкімет ESDL-ді Огаден рулары басымдығы бар ONLF-қа қарсы, жалпы сомали ұйымы ретінде көрсетті. Көптеген сомалилер ESDL-ді эфиопиялық үкіметтің бір бөлігі деп қараса, бұл стратегия ONLF-ты күшті қысымға салды. 1992 жылғы сайлауға дейін орталық үкімет пен ONLF қауіпсіздік және басқару мәселелерінде ынтымақтастыққа келіссе де, өзара күдік сақталды. 1992 жылы Аль-Итихадқа жасалған шабуылдан кейін ONLF-те ЭПРДФ-қа деген сенімсіздік одан әрі артты. 1995 жылғы жалпы сайлауды ONLF, Аль-Итихад және Огаден халқының көп бөлігі үкіметтің саяси процеске күшпен араласуына байланысты бойкоттады. Бойкотқа қарсы болған ONLF мүшелері сайлауға қатысып, нашар нәтижелер көрсетті. ЭПРДФ басқарған үкімет 1994 жылы штат астанасын Годеден Джиджигаға көшіргеннен кейін үлкен наразылық туды. Бойкоттан кейін үкімет "Жаңа ONLF" деп аталатын тағы бір ұйым құрды. "Жаңа ONLF" және ESDL 1995 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, кейін Сомали халықтық демократиялық партиясына (СХДП) бірікті.

Көтеріліс

1994 жылы Вердерде Эфиопия күштері мен ОНЛФ арасында шайқас басталды, нәтижесінде бірнеше күнге созылған қақтығыстар болды. 1995 жылдан кейін Огадендегі қарулы қақтығыс күрт өсті. ONLF пен әскерилердің арасындағы әскери қақтығыстар кезінде үкіметтік күштер бүлікшілікті басу мақсатында, сот процесінсіз жазалау, ұзақ мерзімге қамау, жоғалып кету және азаптау сияқты қатыгез шаралар қолданды. Үкіметтің қатаң шараларына жауап ретінде ONLF Оромо Азаттық Фронты (ОАФ) және Афар Революциялық Демократиялық Бірлік Фронты (АРДБФ)мен байланыс орнатуға кірісті. Екі топпен де әрекеттерді үйлестіру туралы келісімдерге қол қойылды. Бұл жағдайға жауап ретінде EPRDF операцияларын күшейтіп, осы топтарды «террористер» деп белгіледі. Аймақты бақылауға алу үшін орталық үкімет түрлі сомали лидерлерін тұтқындады немесе өлтірді. 1994-1996 жылдар аралығында үкіметтің ONLF-ке қарсы күшейтілген әскери науқанына қарамастан, ұйым тірі қалды және күшейе берді. ONLF көптеген түрлі топтардан тұрса да, үкіметтің саяси араласуы мен қатыгез контр-инсургенциялық шаралары Огадендегі көптеген сомалилерді оның жағына жинады. Ұйымның бұрынғы ішкі жіктер осы кезеңде көтерілді, нәтижесінде ONLF бұрынғыдан да біріккен күшке айналды. 1990 жылдардың соңына дейін ONLF дипломатиялық тұрғыдан оқшауланды, сыртқы топтармен байланысы болмады. Ұйым тиімді әскери күш екенін көрсетсе де, оның қарулы қанаты ұйымның мөлшеріне қарағанда салыстырмалы түрде шағын және жеткіліксіз жабдықталған еді. 1998 жылы ұйым екінші конференциясын өткізді, онда адмирал Мохамед Омар Осман жаңа басшы болып сайланды. Оның қызмет ету кезеңінде ONLF-тің әскери қанаты келесі жылдары күрт өсті. Ол сонымен қатар ұйымды аймақтық және халықаралық байланыстар орнату арқылы дипломатиялық оқшаулықтан шығарды.

2000-шы жылдардағы көтеріліс

2000 жылдардың басында ONLF-тің әскери қабілеті кеңейді және ұйым Огадендегі эфиопиялық әскери орналасқан жерлерге шабуылдарын күшейтті, 2005 жылы қарулы қақтығыс күрт өршиді. Эфиопия үкіметі ONLF-ті "Әл-Қаидамен" байланысты деп айыптады.

Эфиопияның Сомалиге басып кіруі

2006 жылдың 23 шілдесінде ONLF Сомалиге қарай ұшып бара жатқан эфиопиялық әскери тікұшақты атып түсіргенін жариялады және аймақтағы эфиопиялық әскери қимылдар үлкен ауқымды операцияның жақын арада басталатынын ескертті. 2006 жылдың 12 тамызында Эфиопия үкіметі 13 ONLF мүшесінің қаза тапқанын және бірнеше командирдің Сомалиден Эфиопияға өтегенде тұтқындалғанын мәлімдеді. 2006 жылғы 26 қарашадағы баспасөз хабарламасында ONLF үкіметтің Сомалиде ONLF әскери қызметкерлерінің бар екендігі туралы айтқанын толығымен жоққа шығарды және эфиопиялық әскерлерге өз аумақтарынан Сомалиге енуге рұқсат етпейтінін ескертті: ONLF Эфиопиядағы TPLF басқаратын режимнің және БАҚ өкілдерінің ONLF әскери қызметкерлері Сомалиде деген мәлімдемелерін қатаң түрде жоққа шығарады. Принцип бойынша, ONLF ешқашан Сомалидегі қақтығысқа қатыспаған және қатысуға ниеті де жоқ. Әскери операцияларымыздың ауқымы Огаден мен Эфиопиямен шектелетінін және осылай бола беретінін мәлімдейміз. Огаден мәселесінің Сомали мен Эфиопия арасындағы аумақтық дау емес, Огаденнің сомали халқының өзін-өзі анықтау құқығы үшін жүргізіліп жатқан заңды күрес екенін нақтылаймыз. ONLF өз аумағының эфиопиялық шабуыл үшін бастапқы платформа ретінде пайдаланылуына жол бермейтінін мәлімдейді, және қарулы күштеріміздің қарсылығына тап болады. 23 желтоқсанда ONLF Сомалиге бет алған Бараажисале маңындағы эфиопиялық колоннаға шабуыл жасап, 20 көліктен 4-ін жойды, жарақаттар келтірді және конвойды кері қайтарды. 2007 жылдың басында топ эфиопиялықтардың Сомалиге басып кіруін айыптап, Мелес Зенауидің Сомалиге басып кіруі оның үкіметінің Сомалидегі қақтығысқа белсенді қатысқандығын және сомали егемендігін әлсірету мақсатындағы нақты күнтәртібі бар екенін көрсетті. 2007 жылдың басында Сомалиге жасалған шабуылға жауап ретінде ONLF эфиопиялық әскери күштеріне қарсы шабуылдарын күшейтті.

2007 жылғы Огаден қақтығысы

15 қаңтарда ONLF көтерілісшілері Эфиопия әскерлеріне Кабри Дахар, Гербо және Фик аудандарында шабуыл жасады. Бес эфиопиялық сарбаз және бір ONLF көтерілісшісі қаза болды.

Abole мұнай іздеу объектісіне шабуыл

2007 жылдың 24 сәуірінде ОНЛФ мүшелері Сомали аймағының Аболе (Обале) қаласында Малайзияның мұнай және газ алып компаниясы Petronas атынан келісімшарт бойынша жұмыс істеп жатқан Қытайдың мұнай барлау компаниясы Zhongyuan Petroleum Engineering қызметкерлерінің лагеріне шабуыл жасады, нәтижесінде шамамен 65 эфиопиялық және 9 қытай азаматы қаза тапты. ОНЛФ лагерьті "толыққанды түрде қиратқанын" мәлімдеді. Бұл ОНЛФ жасаған ең көп адам қаза болған шабуыл болды.

2007 жылдың көктемгі қысым және бүлік

Шабуылдан кейін көп ұзамай Эфиопия армиясы Огаденде әскери қимылдарды бастады. Осы қимылдардың соңғы нәтижесінде сыртқы қатынастар жөніндегі басшысы, доктор Мохамед Сирад Долал, Даннан қаласында басқа ONLF мүшелерімен кездескен кезде қаза тапты. Бұл оқиға ONLF-тің екі фракцияға бөлінуіне әкеп соқты, бірі қазіргі ONLF төрағасы Мохаммед Омар Османға адал болды, ал екіншісі аға басшы Абдивали Хусейн Гас басқарды. Ол Салахудин Ма'оуды ONLF-тің жаңа төрағасы етіп тағайындады және Мохаммед Омар Османовты сотқа шақыратынын мәлімдеді. 2007 жылдың сәуір айында Эфиопия үкіметі Сомали аймағының соғысқа ұшыраған аймақтарына (Фик, Дегехабур, Годе, Корахе және Вердер аймақтары, онда Огадени сомалилері тұрады) толық сауда эмбаргосын салды. Бұл аймақтағы және Сомали шекарасы арқылы барлық тауарлық көліктердің қозғалысын, сондай-ақ малдың жаяу өтуін тоқтатты. Аймақтық әкімшіліктің шақыруымен, батыс журналистерінің қатаң бақылаудағы сапары Эфиопия үкіметінің тағы да бірнеше қылмыстары туралы хабарлады. Newsweek тілшісі эфиопиялық әскерилердің Дегахабурдың оңтүстік-шығысындағы бір ауылға шабуыл жасап, ауыл тұрғындарын ONLF-ті қолдады деп айыптағандарын, содан кейін ауылды қиратқандарын және көптеген тұрғындарды азаптап өлтіргендерін жазды. ONLF 2009 жылдың 10 қарашасында екі күндік қатаң шайқастан кейін Сомали аймағындағы жеті қаланы басып алғанын мәлімдеді. ONLF басып алған қалалар: Оболка (Харар маңы), Хамаро (Фик шығысында), Хиглали және Гуногабо (Дегехабур маңы), Юкуб (Вердерден 40 шақырым), Галадид (Кебри Дахардан 35 шақырым) және Бодхано (Годе маңы). Беркет Саймон Рейтер агенттігіне ONLF-тің ешқандай қаланы басып алмағанын жоққа шығарды, сондай-ақ: "Өткен аптадағы шабуылдары – өліп бара жатқан күштің соңғы әрекеті болды және олардың шамамен 245 жауынгері қаза тапты" деді.

2010 жылдар

2011 жылы Огаденде ONLF әрекетін жалғастырып келеді. ҰҰТҚ Огаден алабынан мұнай өндіруді жоспарлап отырған Малайзияның Petronas мұнай компаниясына шабуыл жасайтыны туралы мәлімдеме жасағаннан кейін Эфиопия әскері оған қарсы әрекеттерін күшейтті.

Соғыс қылмыстары туралы айыптаулар

ENDF мен ONLF арасындағы қақтығыс кезінде екі тарап та соғыс қылмыстары мен адам құқықтарын бұзуда айыпталды. Эфиопия үкіметінің Огаден аймағының өңірлік қауіпсіздік басшысы Абди Мохаммед Омар екі айдың ішінде ONLF-тің қолынан 200-ге жуық бейбіт тұрғын қаза тапқанын мәлімдеді. 2007 жылдың мамыр айында Эфиопияның Сомали аймағында ONLF көтерілісшілері жасаған граната тастаудан кем дегенде 11 сомали қаза тапты. Огаденнің Джиджига қаласында өткен ұлттық мерекелік шарада стадион трибунасына лақтырылған гранатадан Сомали аймағының президенті Абдулахи Хасан Мохаммед аяғынан жарақат алды. Премьер-министр Мелес кеңесшісі Берекет Симон ONLF-ті, сондай-ақ ONLF-ті қаруландыратын Эритреяны кінәлады. Бірақ ONLF бұл айыптауларды жоққа шығарды. 2007 жылдың 28 мамырында Джиджигадағы мәдени жиынға жасалған ONLF гранаталық шабуылынан төрт орта мектеп оқушысы қаза тапты. Тағы бір шабуылда ONLF-тің қолынан аймақтық президент Абдуллахи Хасанды қоса алғанда 50 азамат жарақаттанды, ал үш суретші қаза тапты. 2020 жылдың 4 қарашасында ONLF Эфиопиядағы қазіргі соғысқа қатысты мәлімдеме жасап, барлық тараптарды "қазіргі қақтығыстарды дереу тоқтатуға" шақырды, сондай-ақ халықаралық қауымдастықты "тараптарға бейбіт шешім табуға көмектесу үшін бар күшін салуға" үндеді.