Кіріспе

Эфиопияда 2005 жылғы 15 мамырда Халық өкілдері палатасының және төрт аймақтық үкімет кеңестерінің орындарына жалпы сайлау өтті. Халықаралық қауымдастықтың қысымымен премьер-министр Мелес Зенави бұл сайлау көп ұлтты елде демократияның артатынын көрсететін дәлел болатынын уәде етті; Еуропалық Одақ (ЕО) және АҚШ-тағы Картер орталығының халықаралық сайлау бақылаушылары сайлау нәтижелерін бақылауға келді. Бұл сайлау тіркелген сайлаушылардың шамамен 90% -ын сайлауға тартуға қол жеткізді. Сайлау кезеңі бойы үкімет наразылық акцияларына тыйым салды.

Үгіт-насихат

ЕО бақылаушылары "бұрынғы сайлаулармен салыстырғанда саяси науқан жүргізуге берілген еркіндік едәуір кеңейгенін" атап өтті. Саяси партиялар белсенді науқан жүргізді, ал оппозициялық партиялар ауылдық жерлерде одан да белсенді болды. Байқаушылар миссиясы "науқан барысында атмосфера тыныш болды, нәтижесінде Аддис-Абебада екі ірі, бейбіт митингі өтті – бірі ЭПРДФ, екіншісі оппозиция ұйымдастырды" десті. Осыған қарамастан, оппозициялық партиялар көптеген қорқыту деректері мен олардың жақтастарының тұтқындалуы туралы мәлімдеді. ЕО бақылаушылары барлық күдіктелген жағдайларды тергеуге мүмкіндік алмағанмен, тергегендерін растады. Халықаралық құқық қорғау ұйымдары да адам құқықтарының бірқатар бұзылуын тіркеді. Алайда, ЕО бақылаушылары соңғы есебінде "ЭПРДФ жақтастарының науқан кезінде жасаған қылмыстары үшін тұтқындалғаны туралы ешқандай дерек жоқ екенін" жазды. Науқанның соңына қарай тіл күрделеніп, тараптар бір-бірін науқан ережелерін бұзуда айыптады. "Науқандық риторика ұятсызға айналды", - деп көрсетілген ЕО бақылаушыларының есебінде, содан кейін былай делінді: "Бұл жағдайдың ең шектен тыс мысалы вице-премьер Аддису Легседен шықты, ол 15 сәуірде өткен қоғамдық пікірталас барысында оппозициялық партияларды 1994 жылғы Руанда геноцидін жасаған Интерхамуэ тобымен салыстырды. Премьер-министр 5 мамырда CUD партиясын да осылай салыстырды. ЭПРДБ радио мен телеарналардағы уақытын осылайша пайдаланды. Оппозициялық коалиция UEDF бұл салыстыруды үкіметке қарсы пайдаланып, "Руанда қонақ үйі" фильмінен үзінділер көрсеткен телереклама жасады. Мұндай сөздер демократиялық сайлауда қабылдауға болмайды.

Алғашқы нәтижелер

Алғашқы нәтижелер оппозицияның үлкен артықшылығына ие екенін көрсетті, ол елорда Аддис-Абебадағы даулы барлық орындарды жеңіп алды, парламенттік сайлауда да, жергілікті басқару сайлауында да. 16 мамыр күні түстен кейін оппозиция ұлттық парламентте көпшілікті жеңуге жартылай жеткенін мәлімдеді, осы кезде сайлау округтерінің үштен бірі ғана толық нәтижелерді хабарлады. Кейін сол күні, Ұлттық сайлау кеңесі (ҰСК) ұсынған 200-ге жуық орынды қамтитын алдын ала есепте нашар көрсетіп тұрған билеуші Эфиопия халықтық революциялық демократиялық майданы (ЭХРДМ) 547 орынның 317-сінен астамын жеңіп алғанын жариялады, сонымен қатар оппозициялық партиялардың Аддис-Абебадағы барлық 23 орынды жеңіп алғанын мойындады. Екі ірі оппозициялық партия – Бірлік және демократия коалициясы (БДК) және Біріккен Эфиопия демократиялық күштері (БЭДК) сол күні Эфиопияның Ұлттық сайлау кеңесі (ҰСК) алдын ала нәтижелерін жариялаған 200-ге жуық орынның 185-ін жеңіп алғанын мәлімдеді. Бұл оппозицияның бұрынғы парламенттегі 12 орыннан айтарлықтай жоғары көрсеткіш. Заң бойынша, ҰСК 8 маусымда ресми нәтижелерді жариялауға міндетті болды. Алайда, дауыс санау процесі қауіпке ұшырады, себебі оппозиция Аддис-Абебадағы дауыс берудің бұрмаланғанын мәлімдеді, ал 16 мамыр күні кешке премьер-министр төтенше жағдай жариялады, кез келген қоғамдық жиынды тыйым салды, қауіпсіздік күштеріне тікелей басшылық етті және астана полициясын федералды полициямен және элиталық әскер бөлімдерінен құралған арнайы күштермен алмастырды. ҰСК бірден дауыс санау процесін тоқтатуға бұйрық берді, бұл бұйрық шамамен бір апта бойы күшін жойған жоқ, оппозиция мен тәуелсіз сайлау бақылаушылары күшті қарсылық білдірген тағы бір әрекет. 27 мамырда ҰСК-дан шыққан келесі ресми есепте ЭХРДМ 209 орынды жеңіп алды, ал оның серіктес партиялары тағы 12 орынды жеңіп алды. Есепте оппозициялық партиялар 142 орынды жеңіп алғаны көрсетілді. "Бұл нәтижелер алдын ала, және бұл нәтижелер өзгеруі мүмкін, себебі біз кейбір партиялардың шағымдарын қарастырып жатырмыз", - деді ҰСК өкілі Гетахун Амонье.

Ресми нәтижелер

8 шілдеде Ұлттық сайлау комиссиясы 547 парламенттік орынның 307-сі бойынша алғашқы ресми нәтижелерді жариялады. 307 орынның 139-ын ЭЖДР (EPRDF) жеңіп алды, ал CUD және UEDF партиялары 93 және 42 орынға ие болды. Қалған 33 орынды кіші партиялар мен тәуелсіз кандидаттар бөлісіп жеңді. Алайда, CUD төрағасының орынбасары Берхану Нега 20 шілдеде бұл процесті сынап, «Тергеу процесі толық сәтсіздікке ұшырады. Біздің өкілдеріміз бен куәгерлеріміз қудаланды, қорқытылды, тыйым салынды және соттан кейін елге оралғанда өлтірілді» деді. Осы уақытта NEBE сайлаудағы алаяқтықтар мен басқа да бұзушылықтарды тергеп, кейбір дауларды шешу үшін жаңа сайлауларды ұйымдастырды. 9 тамызда ресми нәтижелер жарияланды, нәтижесінде биліктегі ЭЖДР (EPRDF) 524 орынның 296-сын, яғни шамамен 56%-ын жеңіп алды, бұл оларға үкімет құруға мүмкіндік берді, ал олардың одақтас партиялары 22 орынға ие болды. UEDF 52 орын жеңіп алды. Берхану өз партиясының, ресми түрде 109 орын жеңіп алған, нәтижелерге сот арқылы шағымдану мәселесін талқылап жатқанын мәлімдеді. 31 аймақта заң бұзушылықтар немесе нәтижелерге наразылықтар тіркелгендіктен, 21 тамызға қайта сайлау жоспарланды. Оппозициялық партиялар Сомали аймағындағы 21 тамыздағы сайлауды бойкоттауға шешім қабылдады. CUD Сомали аймағында тіркелген 17 кандидаттың 10-ын қайтарып алды, ал Батыс Сомали Демократиялық партиясы, Сомали Демократиялық Альянсы және Дель-Вабе Халықтық Демократиялық қозғалысы, Федералдық Парламенттік Ассамблеяға 43 кандидат пен аймақтық парламентке 273 кандидат тіркеуді жоспарлаған, олар да бұл сайлауды бойкоттау туралы жариялады. 5 қыркүйекте NEBE соңғы нәтижелерді жариялады, нәтижесінде ЭЖДР (EPRDF) 327 орынмен үкіметтегі бақылауын сақтап қалды. ЭЖДР (EPRDF) ішінде Оромо халықтық демократиялық ұйымы 110 орын, Оңтүстік Эфиопия халықтық демократиялық қозғалысы 92 орын, Амара ұлттық демократиялық қозғалысы 87 орын және Тиграй халықтық азаттық фронты 38 орын жеңіп алды. Оппозициялық партиялар 174 орынға ие болды.

Қарсылық

Демократия және бірлік коалициясы бастаған наразылықтар 2005 жылдың 1 қарашасында басталды және 60 000-нан астам адам қамауға алынды. Үкімет күштері наразылық білдірушілерге және жанындағы адамдарға тікелей оқ атты, нәтижесінде кем дегенде 42 адам қаза тапты. Бірнеше полицей де қаза тапты, бұл зорлық тек үкімет тарапынан ғана емес, екенін көрсетеді.

Қаза болғандығы туралы мәлімдемелер мен қоғамдық тергеу

2006 жылдың 18 қазанында Associated Press (AP) агенттігіне сайлауға байланысты туындаған тәртіпсіздіктер бойынша 10 адамдық қоғамдық сараптаманың жобасы жарияланды. Онда барлығы 199 адам (193 бейбіт тұрғын және алты полицей) қаза тауып, 763 адам жарақат алғаны айтылады, бұл Эфиопия үкіметінің 61 бейбіт тұрғын мен жеті полицей қаза тапқан деген мәлімдемесінен едәуір жоғары көрсеткіш. Сараптама төрағасының орынбасары, бір ай бұрын анонимді өлім туралы қорқыту алғаннан кейін Эфиопиядан қашқан судья Вольде Майкл Мешеша AP агенттігіне: «Бұл қырғын болды. Бұл наразылық білдірушілердің көпшілігі қарусыз болса да, көптеген адамдар басына оқ тиіп көз жұмды» деді. Ол үкімет сараптаманың даулы қорытындысы туралы білгеннен кейін сараптама мүшелеріне қысым көрсетіп, қорқытуға тырысқанын қосты. Эфиопия үкіметі бұзылған есепке бірден жауап бермеді, бірақ келесі күні BBC телеарнасына оның мазмұны «әңгіме» екенін мәлімдеді. Еуропалық Одақтың сайлауды бақылаушысы Ана Мария Гомес бұл жобалық есеп «біздің сайлау туралы есепте айтқандарымызды растайды» және «әрине, кең ауқымды адам құқықтары бұзылған» деді.