Кіріспе
Эфиопиядағы солшыл ұлтшыл саяси партиясы. Тарихи мәліметтер: Тигрэй халықтық азаттық фронты (ТХАФ), сондай-ақ Тигрэй халықтық азаттық фронты деп те аталады, солшыл этникалық ұлтшыл және Эфиопияның бұрынғы билеуші партиясы. 2021 жылдың мамыр айынан 2023 жылдың наурызында тізімнен шығарылғанға дейін Эфиопия үкіметі тарапынан террористік ұйым деп танылды. ТХАФ 1975 жылдың 18 ақпанында Солтүстік-Батыс Тигрэйдің Дедебит қаласында құрылған. 16 жылдың ішінде шамамен он адамнан бастап, Эфиопиядағы ең күшті қарулы «азаттық» қозғалысына айналды. 1988 жылдан 2018 жылға дейін ол Эфиопия халықтық революциялық демократиялық фронт (ЭХРДФ) саяси коалициясын басқарды. 1991 жылдың 28 мамырында құлатылған Дерг режиміне қарсы 15 жыл бойы соғыс жүргізді. ТХАФ Эритрея халықтық азаттық фронтының (ЭХАФ) қолдауымен 1991 жылдың 28 мамырында Эфиопия Халықтық Демократиялық Республикасының (ЭХДР) үкіметін құлатты және ТХАФ 2018 жылдың 2 сәуірінде федералдық үкімет бақылауынан алынғанға дейін билікте болған жаңа үкімет орнатты. 2021 жылдың 18 қаңтарында Эфиопияның Ұлттық сайлау кеңесі партияның тіркелуін тоқтатты, себебі 2020 жылы партия жетекшілерінің федералдық үкіметке қарсы жасаған зорлық-зомбылық және бүлік әрекеттері, сондай-ақ өкілдіктің болмауы. Бейбіт келісімге сәйкес, ТХАФ 2023 жылдың қаңтарында қарусыздануды бастады.
Historical:
The Tigray People's Liberation Front (TPLF; ), also called the Tigrayan People's Liberation Front, is a left wing ethnic nationalist, and the former ruling party of Ethiopia. It was classified as a terrorist organization by the Ethiopian government from May 2021 until its removal from the list in March 2023. In older texts and Amharic publications, it is known as Woyane or Wayane
According to official figures, the TPLF was founded on February 18, 1975, in Dedebit, northwestern Tigray. Within 16 years, it grew from about a dozen men to become the most powerful armed "liberation" movement in Ethiopia. From 1988 to 2018, it led a political coalition, the Ethiopian People's Revolutionary Democratic Front (EPRDF). It fought a 15 year long war against the Derg regime, which was overthrown on 28 May 1991. The TPLF, with the support of the Eritrean People's Liberation Front (EPLF), overthrew the government of the People's Democratic Republic of Ethiopia (PDRE) on May 28, 1991, and installed a new government that remained in power until the TPLF was removed from federal government control on 2 April 2018. On 18 January 2021, the National Election Board of Ethiopia terminated the party's registration, citing acts of violence and rebellion committed by the party's leadership against the Federal government in 2020, as well as a lack of representation. As per the peace agreement, the TPLF began disarming in January 2023.
Шығу тегі
ТТҚҰ – Эфиопияда 1889 жылы Шеваның Менелик II император болғаннан кейін тиграйлықтардың шеттетуінің нәтижесі. Тиграйдың дәстүрлі элитасы мен шаруалары күшті аймақтық идентичностьқа ие болды және Тиграйдың құлдырауына терең наразылық білдірді. Итальяндық оккупациядан кейін императорлық билікті қайта орнатуға қарсы 1942–43 жылдардағы қарулы көтеріліс (Бірінші Вояне) естелігі сақталды және білімді тиграй ұлтшылдарының жаңа буыны үшін маңызды анықтама болды. Хайле Селассие I университетінде (Адис-Абеба университеті) 1972 жылы тиграй студенттері Тиграйлықтардың саяси қауымдастығын (ПАТ) құрды, ал 1960 жылдардың басынан Тиграй университеті студенттерінің қауымдастығы (ТУСА) құрылды. ПАТ радикалды ұлтшыл топқа айналып, Тиграйдың тәуелсіздігін жариялады және 1974 жылы Тиграй азаттық фронтын (ТАФ) құрды. ТУСА ішінде революциялық, демократиялық Эфиопия шеңберінде Тиграйдың ұлттық өзін-өзі анықтауын жақтаған марксистік ағым пайда болды. Көпұлтты солшыл қозғалыстар эфиопиялық ұлттардың ұлттық өзін-өзі анықтауынан гөрі таптық күреске басымдық берген кезде, ТУСА марксистері эфиопиялық ұлттар арасындағы теңсіздіктерге байланысты соңғы социалистік революцияның бастапқы кезеңі ретінде өзін-өзі анықтауды ұсынды.
1974-1977 жылдар
1974 жылдың ақпан айында ТУСА-дағы марксистер эфиопиялық революцияны құптады, бірақ Дергке (1974 жылдан 1991 жылға дейін Эфиопияны басқарған әскери хунта) қарсы болды, себебі олардың пікірінше, ол нағыз социалистік революцияға бастамайды және эфиопиялық ұлттық мәселені дұрыс шешпейді. Дерг билікті алғаннан кейін екі күн өткен соң, 1974 жылдың 14 қыркүйегінде осы бағыттың жеті жетекшісі Тиграй халқының прогрессивтілер қауымдастығын (Махбар Гасгасти Бахер Таграй) құрды, ол Тиграй ұлттық ұйымы (ТҰҰ) деп те белгілі. Құрылтайшылар: Алемсегед Менгеша (соғыс псевдонимдері: Хайлу), Аммаха Цехай (Абай), Арегави Берхе (Берху), Эмбай Месфин (Сейум), Фентахун Зерацион (Гидей), Мулугета Хагос (Асфеха) және Зеру Гесесе (Агази). ТҰҰ-ның мақсаты – Тиграйда болашақ қарулы қозғалысқа дайындық жасау. 1975 жылдың 18 ақпанында Гесесе Айеле (Сехул), Гидей, Асфеха, Сейум, Агази және Берху сияқты он бір адам Енда Селассиден Сехулдің туған жері Дедебитке кетіп, онда ТПЛФ (алғашқы атауы – Tägadlo Ḥarənnät Ḥəzbi Təgray, «Тиграйдың азаттығы үшін халық күресі») құрды. Уэлде Селасси Нега (Себат), Легезе Зенави (Мелес) және басқалар да көп ұзамай бастапқы топқа қосылды, ал 1975 жылдың маусымында Эритреядан келген оқушылардан кейін ТПЛФ-та 50-ге жуық жауынгер болды. Бірнеше сәтті шабуылдар оның әскери беделін арттырды, бірақ 1976 жылдың басында ТПЛФ 120-ға жуық жауынгерге дейін өсті, ал қалалардағы өсіп келе жатқан жақтастар желісі және шаруалар арасындағы қолдау базасы маңызды жабдықтар мен ақпаратпен қамтамасыз етті. 1976 жылдың 18 ақпанында жауынгерлердің конференциясында жаңа басшылық сайланды: Берху (төраға), Муза (әскери комитет), Абай (саяси комитет), Агази (әлеуметтік-экономикалық комитет), Сейум (сыртқы қатынастар), Гидей және Себат. 1976 және 1978 жылдардағы Тиграй мен Эритреядағы Дерг шабуылдары кезінде ТПЛФ, ЭҚЖ және ЭҚҰ ынтымақтастықпен жұмыс істегенімен, тұрақты одақ құрылмады. ЭҚЖ ТЛФ таратылуына наразылық білдірді және ЭҚҰ мен ТПЛФ арасындағы қарым-қатынасты қауіпті деп санады. 1977 жылдан бастап ЭҚЖ мен ТПЛФ арасында Батыс Тиграйдағы эритреялық қоныстанғандар мәселесі бойынша қақтығыс болды, олар ЭҚЖ-да ұйымдастырылып, ТПЛФ-тың жер реформасын қабылдамады. 1979 жылдың ақпанында ТПЛФ өзінің алғашқы тұрақты съезін өткізді. Ол өзінің күресін Екінші Уаяне (kalay wäyyanä) деп жариялады және тигринья тіліндегі атын Həzbawi Wäyyanä Harənnätä Təgray деп өзгертті. Ол демократиялық Эфиопияда өзін-өзі билеуді талап ететін жаңа саяси бағдарламаны қабылдады, ал біріккендік мүмкін болмаса ғана тәуелсіздікке қол жеткізуге болады. 1970 және 1980 жылдары ТПЛФ стратегиясының негізгі бөлігі – жергілікті халықтың қолдауын алу және сақтау. ТПЛФ жетекшілері халықтың жақсы ниеті олардың қозғалысын қолдайды және ақыры Дергке қарсы жеңіске жетелейтінін білді. Сондықтан, жергілікті тұрғындарды жамандыққа ұшыратқан кез келген жауынгер ТПЛФ билігімен жазаланды немесе тіпті өлімге кесілді. Нәтижесінде, жергілікті халық ТПЛФ-ты тұрақты және баға жетпес қолдады. Жергілікті халық жауынгерлермен азық-түлік пен ресурстарды бөлісті, оларға қауіпсіз баспаналар берді және ең бастысы, ТПЛФ-қа соңғы ақпаратты ұсынды. Кері қарап қарағанда, 1978-1985 жылдардағы кезең ТПЛФ-ты одан әрі күшейткені анық. Дергтің үнемі шеттетушілік араласуы, фронттың ашаршылық және босқындар мәселесін шешуі және Хартумдағы миссиясы арқылы құрылған шетелдік байланыстар қозғалысқа партизандықтан фронталдық шабуылға көшуге дайындалу үшін көбірек жауынгерлерді жұмылдыруға және жақсырақ жабдықтауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, 1980 жылдардың ортасында ТПЛФ-тағы оқиғалар Тиграйды азат ету күресінен бүкіл Эфиопияны азат ету күресіне түсініктік өзгеріске әкелді. Олар Меккельден батысқа қарай 50 шақырым жердегі Адди Гезаити үңгірінде штаб-пәтерін құрды. Эфиопия халықтық демократиялық қозғалысы (ЭХДҚ), ТПЛФ-қа адал ЭПРП-дан бөлінген топ, Мелфадағы (Догуа Тембиен) үңгірлерді пайдаланды. ТПЛФ 1983-1985 жылдардағы апатты ашаршылықты өз пайдасына пайдалана алды. 1985 жылдың басында ол 200 000-нан астам аштық құрбандарын Тиграйден Суданға дейін шеру ұйымдастырды, Тиграйдағы ахуалға халықаралық назар аудару үшін. Оның гуманитарлық бөлімі – 1978 жылы құрылған Тиграйдың көмек қоғамы (ТКҚ) аштық құрбандарына арналған үлкен көлемдегі халықаралық гуманитарлық көмекті және азат етілген Тиграйдағы шағын ауқымды даму жобаларын алды. 1985 жылдың шілдесінде бірнеше жүз таңдалған кадрлардың съезінде Марксистік-Лениндік Тиграй Лигасы (МЛТЛ) құрылды. МЛТЛ бүкіл Эфиопия үшін болашақ марксистік-лениндік аван...
1991-2018 жылдар
1991 жылдың ақпан айында ЭПРДФ үлкен ЭPLF жасағының қолдауымен биліктегі режимге қарсы шабуыл бастады. 1991 жылдың 28 мамырында ЭПРДФ Эфиопияның астанасы Аддис-Абебаны басып алып, елді бақылауға алды. 1991 жылдың шілдесінде ЭПРДФ Эфиопияның Кезеңдік Үкіметін құрды. 1991 жылдың мамырында ТПЛФ-тың 80 000 жауынгері, ЭПДМ-нің 8 000 және ОПДО-ның 2 000 жауынгері болды. ТПЛФ мүшелерінің жалпы саны 100 000-нан асты. ЭПРДФ билігі тұсында Эфиопия авторитарлық саясатын сақтап, бір партиялық жүйеден басым партиялық жүйеге көшті.
2018-2020 жылдар
2019 жылдың қарашасында премьер-министр Әби Ахмет пен Эфиопия халықтық революциялық демократиялық майданының төрағасы коалиция құрамына кіретін партияларды жаңа Гүлдену партиясына біріктірді. ТПЛФ бұл бірігуді заңсыз деп есептеді және оған қатыспады. 2020 жылдың қаңтар айынан бастап ТПЛФ федералдық үкімет тарапынан сынға ұшыраған әрекеттерге қатысты. 2020 жылдың маусым айында Эфиопия парламенті – ТПЛФ мүше болған парламент – 2021 жылғы Эфиопияның жалпы сайлауын кейінге жылдыруға дауыс берді, ол бастапқыда 2020 жылы өткізу жоспарланған болатын. ТПЛФ парламенттік дауыс беруге бағынып, аймақтық сайлауды өткізді. 2020 жылғы Тиграй аймақтық сайлауы 2020 жылдың 9 қыркүйегінде өтті. Ол халықаралық байқаушыларға ашық болды, ал "Арена Тигрэй" оған бойкот жариялады.
2020-2022 жылдар
2020 жылдың қарашасында ТЖҰҚ пен Эфиопия ұлттық қорғаныс күштері (ЭҰҚ) арасында азаматтық қақтығыс басталды. ТЖҰҚ елдің солтүстігіндегі ЭҰҚ-тың Солтүстік командасының штабына шабуыл жасады, бұл ТЖҰҚ өкілі Гетачев Реданың «алдын ала соққы» деп сипаттаған оқиға болды. 2020 жылдың қарашасында премьер-министр Әбій Ахмет ТЖҰҚ үстінен жеңіске жеткенін жариялады. Алайда, басқа дереккөздер Эфиопия ұлттық қорғаныс күштерінің (ЭҰҚ) Тигр аймағының шамамен 70% -ын ғана бақылағанын көрсетті. Көптеген ТЖҰ мүшелері Тигр қорғаныс күштеріне (ТҚҚ) қосылды. ТЖҰҚ ЭҰҚ пен Эритрея күштерін соғыс қылмыстары жасады деп айыптады, бірақ федералды үкімет Абидің басшылығымен бұқаралық ақпарат құралдарына салған тыйымның салдарынан бұл айыптауларды тәуелсіз түрде тексеру қиын болды. 2021 жылдың 23 наурызында халықаралық қысымға жауап ретінде премьер-министр Эритрея күштерінің Тигр аймағында болғанын алғаш рет мойындады. Содан кейін ЭҰҚ қарсы шабуылға көшті және 2021 жылдың желтоқсанына дейін бұл аймақтарды қайта басып алды. 2022 жылдың наурызына қарай соғыс дерлік тоқтап қалды. ТЖҰҚ ТҚҚ-ға, оның ішінде кәмелетке толмағандарды күштеп жұмылдырды деп айыпталады. Көптеген куәгерлер мен Тигр әкімшілерінің мәлімдемесіне сәйкес, Тигрдегі әрбір үйдің бір мүшесі ТҚҚ қатарына қосылуға міндетті болған. Бас тартқандар тұтқындалып, түрмеге қамалған, тіпті кәмелетке толмағандардың ата-аналары да ұсталған.
Сайлау нәтижелері
1995 жылдан 2015 жылға дейінгі сайлаулар Эфиопия халықтық революциялық демократиялық фронтының туымен өткізілді. Сайлау жетекшісіДауыс саныҚол жеткізген орын саныҮкімет/Оппозиция19952000 Тигр аймақтық сайлауы20002005 Тигр аймақтық сайлауы20052010 Тигр аймақтық сайлауы2015 Тигр аймақтық сайлауыАбай Велду2,374,5742020 Тигр аймақтық сайлауыДебретсион Гебремихаль2,590,620
Идеология
Партияның тамыры 1960-шы жылдардағы студенттік қозғалыста жатыр, бұл қозғалыс бастапқыда ұлтшылдық идеологияға негізделген, бірақ 1960-шы жылдардың соңында марксизм-ленинизмге қарай өтті. Революциялық студенттер Тиграй университетінің студенттік қауымдастығын құрғаннан кейін, 1974 жылы Тиграй ұлттық ұйымы деп аталатын жаңа солшыл ұйым құрылды, осы ұйымнан 1975 жылдың ақпан айында ТЖҰЛ (Тиграй халықтық азаттық фронты) пайда болды. Партияның негізгі идеологиясы – этнонационализм, бұл партияның түпкілікті негізі болып табылады және ТЖҰЛ-дың барлық тарихы бойында сақталды. ТЖҰЛ Эфиопияның мәдениеті мен тілін басқаларға таңуға тырысатын Амара этносының бағындыруына ұшыраған ұлттардың жиынтығы екенін мәлімдейді; партияның алғашқы манифестінде былай делінген: "Эфиопия ұлттары арасындағы келіспеушілік пен күдік Амара этносының Эфиопияның қанауға ұшыраған ұлттарына, әсіресе Тиграй этносына жасаған қанаудың күшеюінен туындады. Сондықтан біз қазір Эфиопияның барлық қанауға ұшыраған ұлттары ортақ таптық күрес жүргізе алмайтын жағдайға жеттік".
Терроризммен байланысы
АҚШ үкіметі 1991 жылы билікке келген кезде ТПЛФ-ты ІІІ деңгейдегі террористік топ ретінде жіктеуден шығарды. Алайда, Терроризмді зерттеу және талдау консорциумының (TRAC) талдауы оны 1976 жылдан бастап террористік топ ретінде жіктеді. TRAC мәліметтері бойынша: Тигр Халықтық азаттық майданы (TPLF) – Тигрэй, Эфиопиядағы саяси партия. Ол 1976 және 1990 жылдар аралығында болған он оқиғаға негізделген Жаһандық терроризм дерекқорында қылмыскер ретінде тіркелген (GTD сілтемесін қараңыз). 2021 жылы Эфиопияның федералды үкіметі ТПЛФ-ты террористік ұйым деп жариялаған парламенттік қаулы қабылдады. 23-бапта: «Бұл шешім террористік деп танылған ұйымдардың идеяларымен және әрекеттерімен ынтымақтасқан, байланысы бар немесе олармен байланысы бар ұйымдарға, сондай-ақ осыған ұқсас қызметтер атқарған жеке тұлғаларға қолданылады». Алайда, Эфиопияның 1176/2020 жылғы терроризмге қарсы Жарлығына сәйкес, «гуманитарлық қызметтер» атқаратын жеке тұлғалар мен ұйымдар босатылады. 2022 жылдың 3 қарашасында Эфиопия үкіметі мен ұлтшыл жарымәскери топ екі жылдық қақтығысты аяқтаған бейбіт келісімге келді. «Ассошиэйтед Пресс» агенттігіне жіберілген келісім жобасында ТПЛФ-ты бірінші кезекте «жеңіл қаруларымен» қарусыздандыру, содан кейін Эфиопияның федералдық күштерінің Тигрэй аймағындағы «барлық федералдық нысандарды, құрылыстарды және әуежайлар мен тас жолдар сияқты маңызды инфрақұрылымды қайтаруы» көзделген. Қол қойылған бейбіт келісімге төрт ай өткен соң, 2023 жылдың 22 наурызында ТПЛФ террористік топтар тізімінен алынды.