Кіріспе
Эфиопияда адам құқықтарының сақталуына шолу
АҚШ Мемлекеттік департаментінің 2022 жылғы адам құқықтары жөніндегі есебіне сәйкес, Эфиопияда "маңызды адам құқықтары мәселелері" бар. Соттан тыс өлімдер мен "мәжбүрлеп жоғалу" жағдайларынан өзге, Эфиопиядағы адам құқықтары мәселелеріне еріксіз тұтқындау, цензура және журналистердің негізсіз тұтқындалуы, бала сарбаздарды пайдалану және тағы басқалары кіреді. Ел ішінде адам құқықтарының бұзылуы туралы хабарлар Эфиопияның федералды үкіметінен, сондай-ақ түрлі содырлар топтары мен аймақтық жасақтардан, оның ішінде Тиграй халықтық азаттық фронтынан түсіп отыр. Дегенмен, 1931 жылғы Конституция да, 1955 жылғы Конституция да императордың билігін жүйелендіріп, оның поддандыларының қандай құқықтары мен бостандықтары болуы керектігін ескермеген. 1987 жылы Эфиопия Халықтық Демократиялық Республикасының Конституциясы (ЭХДР Конституциясы) Дергті ресми түрде таратып, Эфиопия Халықтық Демократиялық Республикасын (ЭХДР) құрды. Бұл мемлекет марксистік-лениндік бірпартиалық жүйе болды. ЭХДР-дің социалистік идеологиясының нәтижесінде ЭХДР Конституциясы әлеуметтік-экономикалық және мәдени құқықтарға, мысалы, тегін білім алу құқығына, денсаулық сақтау құқығына, ғылымға, технологияға және өнерге қатысу еркіндігіне баса назар аударды. Дерг диссиденттерді басу үшін, көбінесе әскери науқандар арқылы күш қолданды. 1976 жылы Дерг ЭПРП-ны нысанаға алған саяси репрессия науқанын, "Кей Шибирді" (Эфиопияның қызыл терроры) бастады. Сонымен қатар, Кей Шибирдің көптеген құрбандары азаптауға, жер аударылуға және сексуалдық зорлық-зомбылыққа ұшырады. ЭПРДФ 1991 жылы билікке келген кезде бұрынғы режимнің салдарына ұшырағандарды қайта оңалту, демократияны ілгерілету, адам және аз ұлттардың құқықтарын тану және қорғау бағдарламасын ұсырды. 1991 жылы соғыстан кейінгі конференцияда қабылданған Кезеңдік кезең туралы жарғы ресми түрде кезеңдік үкіметті құрды. Жарғыда Эфиопиядағы этносаралық қатынастардың жай-күйі де қарастырылды. Жарғының 17-бабында Эфиопияның кезеңдік үкіметі (ЭКҮ) этностық қақтығыстарды басуға тырысады, өйткені ол елді толыққанды демократияға бастап барады деп мәлімдеді. Эфиопияның барлық "ұлттарының, ұлттық топтарының және халықтарының" өзін-өзі анықтау құқығы, оның ішінде бөлініп шығу құқығы бар еді. 2018 жылдың сәуірінде Аби Ахмет премьер-министр болып тағайындалды және адам құқықтары саласында көптеген реформалар жасалатынын уәделеді. 2018 жылы оның үкіметі мыңдаған саяси тұтқындарды босатып, төтенше жағдай режимін жойды, Эритрея-Эфиопия соғысын аяқтады, министрлердің жартысы әйелдерден тұратын жаңа кабинетті таңдады және Биртукан Мидекшаны Эфиопияның Ұлттық сайлау комиссиясының (ҰСК) төрағасы етіп тағайындады. Терроризмге қарсы заңның кең ауқымды ережелері билік органдарына сөз бостандығын қылмыстық қылық деп тануға мүмкіндік береді. Amnesty International 2011 жылы кем дегенде 108 журналист пен оппозиция мүшесі үкіметке заңды және бейбіт сын айтқандары үшін тұтқындалды деп санайды. Бұл тұтқындау толқыны Эфиопияда көп жылдар бойы көрілмеген сөз бостандығына қарсы ең кең ауқымды шабуылды білдіреді. 2011 жылдың наурыз айынан желтоқсан айына дейін Эфиопияда түрлі тыйым салынған террористік топтарға қатысы бар деген айыппен кем дегенде 108 оппозициялық партия мүшесі мен алты журналист тұтқындалды. Тұтқындарға терроризмге қарсы заң және Қылмыстық кодекс бойынша қылмыстар тағылды. 2011 жылы көптеген тұтқындаулар үкіметтің әрекетіне ашық сын айтқаннан кейін, реформалар талабын қойғаннан кейін, демонстрация өткізуге рұқсат сұрағаннан кейін немесе Эфиопияның үкімет қолжетімділігін қатаң шектейтін аймағында тергеу журналистикасын жүргізуге тырысқаннан кейін жасалды. Сот процестері билік басшыларының, оның ішінде премьер-министрдің мүддесіне байланысты саясиланды. Ол ұлттық парламентте барлық айыпталушылардың кінәлі екенін мәлімдеді. Премьер-министр тағы да тұтқындаулар жасалатынын жариялады. Желтоқсанның алғашқы аптасында Оромияда 135 адам тұтқындалды. Amnesty International Біріккен Ұлттар Ұйымын, Еуропалық Одақты, Африка Одағын және үкіметтерді: 2011 жылы тұтқындалған Оромо халқының саяси оппозициясының мүшелеріне қатысты терроризм істерін және сот процестерін жүйелі түрде бақылауға және нәтижелерін жария етуге шақырады.
week of December 135 people were reported to be arrested in Oromia. Amnesty International calls on the United Nations, European Union, African Union, and governments to: Conduct systematic monitoring of the ongoing terrorism trials and the trials of members of the Oromo people political opposition arrested during 2011 and make findings public.
Сайлаулар
Amnesty International мәліметінше, 2010 жылдың мамыр айында өткен сайлауда оппозициялық партиялардан кетуге азаматтарға қысым көрсетілді. Аддис-Абебадағы сайлаушыларға, егер олар Эфиопия халықтық революциялық демократиялық майданына (ЭХРДМ) дауыс бермесе, мемлекеттік көмектен айырылатындары туралы қорқытулар айтылды. Саяси зорлық-зомбылық орын алды: бір кандидат және бірнеше белсенді қаза тапты. Қарулы күштердің кандидаттарды тіркеуге кедергі келтіргені хабарланды. Оппозициялық партиялар сайлауға дейін ЭХРДМ-ның олардың мүшелерін мазақтағанын, ұрып-соққанын және қамағанын мәлімдеді. Оромия аймағында жүздеген адам негізсіз тұтқындалды, көбінесе (ОЛФ) деп аталатын қарулы топты қолдады деген айыппен. Сотсыз ұстау, азаптау және оромо халқының өлтірілуі туралы хабарлар тарады. ЭХРДМ 2010 жылдың мамыр айында өткен парламенттік сайлауда 99,6 пайыз дауыс алып, саяси бақылауын нығайтты. Human Rights Watch мәліметінше, сайлауға дейін оппозициялық партия жақтастары айлар бойы қорқытуға ұшырады. Еуропалық сайлау бақылаушыларының пікірінше, сайлау халықаралық стандарттарға жетпеді. Үкімет бес жылдық стратегияны жүйелі түрде саяси наразылық пен тәуелсіз сынды шектеу үшін қолданды.
short of international standards. The government had a five year strategy to systematically close down space for political dissent and independent criticism.
Баспасөз бостандығы
Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 19-бабында сөз бостандығы туралы мынадай айтылған: Әр адамның пікір мен ойын еркін білдіруге құқығы бар; бұл құқыққа ешқандай араласусыз пікірлерді ұстану, кез келген бұқаралық ақпарат құралдары арқылы ақпарат пен идеяларды іздеу, алу және тарату құқығы кіреді, сондай-ақ шекараларға қарамастан.
2018 жылдан қазіргі уақытқа дейін: Аби Ахмет
2018 жылдың сәуірінде басталған Әби Ахмет премьер-министрлігі кезінде 2018 жылдың мамырында мыңдаған саяси тұтқындар босатылды. 2019 жылдың мамырынан 2020 жылдың желтоқсанына дейін Addis Standard 33 журналистің тұтқындалуын тіркеді. Көбі кепілдікпен босатылды, ал кейбіреулеріне ешқандай айып тағылмады. Тізімдегілердің арасында кепілдік алуға дейін ең ұзақ уақыт қамауда болған кениялық тәуелсіз журналист Ясин Джума болды, ол 49 күнге қамалды, оған "ұлтаралық зорлық-зомбылықты қоздыру және Эфиопияның жоғары лауазымды шенеуніктерін өлтіруге қастандық жасау" айыбы тағылды.
Намаз оқығандар
2005 жылы Эфиопия полициясының қырғыны болды. Онда 2005 жылғы мамырдағы жалпы сайлау нәтижелеріне наразылық білдірген шамамен 200 оппозициялық наразылықты эфиопиялық полиция қырғынға ұшыратты деген мәлімдеме тарады. Оқиға кезінде үкімет күштері наразылық білдірушілерге және жанындағы адамдарға тікелей оқ атты.
Азаматтық қоғам
2009 жылдың 6 қаңтарында Эфиопия парламенті «Қайырымдылық ұйымдар мен қоғамдар жарлығын» (ҮЕҰ заңы) қабылдады. Human Rights Watch (HRW) бұл заңның «елдегі адам құқықтары жөніндегі қызметтің басым бөлігін қылмыстық қылық деп санайтынын» мәлімдеді. HRW сондай-ақ, «бұл заң Эфиопияға көмек көрсететін және заңның бостандықпен бірігу және сөз еркіндігін шектеуіне алаңдаған үкіметтерге тікелей наразылық білдіреді» деп қосты. Эфиопияның 621/2009 нөміріндегі «Қайырымдылық ұйымдар мен қоғамдар жарлығы» (Азаматтық қоғам заңы немесе АҚ заңы) 2009 жылдың 6 қаңтарында күшіне енді. 2009 жылғы АҚ заңы 2005 жылдан кейін үкіметтің авторитарлыққа бет бұруының көптеген шараларының бірі болды және тәуелсіз азаматтық қоғамды басып тастауға немесе оны Үкіметтік емес ұйымдармен (ҮЕҰ) алмастыруға тырысты, және белгілі бір деңгейде сәтті болды. Солтүстік-Батыс университетінің құқық мектебіндегі Халықаралық құқықтар орталығының зерттеуіне сәйкес, «АҚ заңы Эфиопия үкіметінің азаматтық қоғамға деген терең күмәнінің нәтижесі» болып табылады және Эфиопияда адам құқықтарын қорғауға ұмтылған кез келген ұйымды үнсіздендіру үшін жиі қолданылады. Бұл заң Ресейдегі ұқсас заңнан гөрі қатаң, және Зимбабведегі ҮЕҰ туралы заң жобасына ұқсайды, бірақ ол заңға айналмады. Зерттеулер Эфиопияның АҚ заңы әлемдегі ең шектеуші заңдардың бірі екенін көрсетеді. Жылдар бойы АҚ заңын пайдаланып мазақтауға ұшыраған эфиопиялық ұйымдардың арасында Эфиопиялық адам құқықтары жөніндегі кеңес (EHRCO) және адвокаттық қызметтерді тегін ұсынған Эфиопиялық әйелдер адвокаттарының қауымдастығы (EWLA) бар, олар адвокатқа қол жеткізе алмайтын эфиопиялық әйелдерге көмек көрсетті. Эфиопия Конституциясының 31-бабында «әр адамның кез келген мақсатта бостандықпен бірігуге құқығы бар» делінгенімен, АҚ заңы бойынша ҮЕҰ-ға тыйым салу азаматтардың бірігу құқығын күрт шектеді, себебі ҮЕҰ мүшелері бостандықпен біріге алмайды.
Электрондық байланыс
2012 жылы Эфиопия интернет арқылы дауыс байланысын (VoIP) қылмыстық қылмыс деп жариялаған және импортталатын дауыс байланысы жабдықтарын міндетті түрде тексеруді талап ететін заң қабылдады. Бұған қоса, «телекоммуникация операторы құрған телекоммуникациялық инфрақұрылымды айналып өтуге» тыйым салынды, бұл интернетке қол жеткізуді тек ETC арқылы ғана мүмкін етеді. Freedom House ұйымының «Freedom on the Net 2013» есебінде Эфиопия 60 елдің ішінде интернет еркіндігі бойынша 56-шы орынға, ал 2012 жылы 53 елдің ішінде 47-ші орынға ие болды. 2016 жылдың қазан айында эфиопиялықтардың көпшілігі әлеуметтік желілерді пайдалануға тыйым салып, бірнеше телеарналарды жапқаннан кейін үкіметке қарсы наразылыққа шықты. Осының салдарынан жүздеген адам қаза тауып, тағы да жүздеген адам түрмеге қамалды.
Әйелдер құқықтары
Эфиопияның дәстүрлі тәжірибелер жөніндегі ұлттық комитетінің 2003 жылғы сауалнамаларына сәйкес, елдегі некелердің 69% ұрлау арқылы жасалады, ал ең ірі Оромия аймағында бұл көрсеткіш шамамен 80%-ға жетеді, Оңтүстік Ұлттар, Ұлттар және Халықтар аймағында 92%-ға дейін көтеріледі. 2021 жылдың 9 қарашасында Human Rights Watch Эфиопия үкіметінің Тиграйға гуманитарлық көмек беруді тоқтатуы және Эфиопияның солтүстік Тиграй аймағындағы денсаулық сақтау мекемелерінің қирауы жыныстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккендердің қажетті көмек алуына кедеріс келтіріп отырғанын хабарлады. "Мен бұл күнді әрқашан есімде сақтаймын: Эфиопияның Тиграй аймағындағы жыныстық негіздегі зорлық-зомбылықтан аман қалғандарға қызмет көрсетуге қолжетімділік" атты есеп, Тиграйдағы қарулы қақтығыс басталғаннан бері зорлық-зомбылықтан аман қалғандардың денсаулығына тигізген әсері, психикалық жарақаттары және әлеуметтік жаңғыру мәселелерін көрсетеді.
Әйел жыныстық мүшелерін қию
2005 жылғы Эфиопияның демографиялық денсаулық сараптамасы мәліметтері бойынша, 15-49 жас аралығындағы әйелдердің 74% -інен астамы қынап мүшелерін қырқудың әртүрлі түріне ұшыраған, ал Сомали аймағында бұл көрсеткіш 97% -ден жоғары.
Мүгедектердің құқықтары
Оңтүстік Эфиопиядағы кейбір Омотік Каро және Хамар қауымдарында дене мүкіндіктері шектеулі ересектер мен балалар "әдет-ғұрып бойынша таза емес" саналады, оларға mingi деген ат қойылады. Олардың басқаларға жаман ықпал ететініне сеніледі; мүгедек нәрестелер бұрын дәстүрлі түрде лайықты жерлеусіз өлтірілген. Каро қауымы 2012 жылдың шілде айында бұл әдетке ресми түрде тыйым салды.
Оромо халқына қарсы зорлық-зомбылық
2019 жылдың 23 қазанында белсенді және медиа иесі Жауар Мохаммедтің қауіпсіздік күштері оны ұстауға тырысқан деген мәлімдемесінен бастау алған, Оромия аймағында шоғырланған, жалпыұлттық зорлық көтерілістері болды. Ресми мәліметтерге сәйкес, 86 адам қаза тапты. 2020 жылдың 29 мамырында Amnesty International Эфиопия қауіпсіздік күштерін жаппай ұстау және соттан тыс өлім жазасын қолдануда айыптаған есеп жариялады. Есепте 2019 жылы Оромия аймағының бір бөлігінде Оромо Азаттық Армиясын қолдаған деген күдікпен кем дегенде 25 адам күштік құрылымдар тарапынан өлтірілгені көрсетілген. 2019 жылдың қаңтар және қыркүйек айлары аралығында күдікпен кем дегенде 10 000 адам қамауға алынып, олардың көпшілігі "аса қатыгез ұрып-сапалауға" ұшырады.
Гедео мен көршілес Уордастағы басқа да зорлық-зомбылық
Оңтүстікте Оромо – елдегі ең ірі этникалық топ, және Гедео арасында, ал шығыста Оромо мен сомалилер арасында болған этникалық зорлық-зомбылық 2018 жылы Эфиопияны әлемде үйлерінен шығып кеткен адамдар саны бойынша ең көп көрсеткішті елге айналдырды. 2018 жылы Эфиопиядан шамамен 1,4 миллион адам босқын ретінде үйлерін тастап кетті. Көбінесе Гедео-Оромо қақтығысынан қашқандардың саны ең көп болды, оның салдарынан 800 000-ға жуық этникалық Гедео Оромияның Батыс Гуджи ауданынан қашып кетті. Бұл көрсеткіш бір жыл бұрын Мьянмадағы Рохинджа дағдарысының ең жоғары нүктесінен де көп, және одан қысқа мерзімде орын алды. Үкімет босқындарды өздерінің өміріне қауіп төнуіне қарамастан, үйлеріне қайтуға мәжбүрлеп, көбінесе гуманитарлық көмекке қол жеткізуді шектеу арқылы қысым көрсетуде.
Гамбеладағы ануак халқына қарсы зорлық-зомбылық
Гамбела аймағының халқы 307 000 адамды құрайды, оның басым бөлігі – ануак және нуер тайпаларының өкілдері. Өте құнарлы топырағы шетелдік және жергілікті инвесторларды қызықтырды, олар үлкен жер участаларын тиімді бағамен жалға алды. 2008 жылдан 2011 жылдың қаңтарына дейін Эфиопия кем дегенде 3,6 миллион гектар жерді жалға берді, бұл аумағы Нидерланды сияқты. Федералдық үкіметтің жер қоры арқылы ауыл шаруашылығына инвестициялау үшін тағы 2,1 миллион гектар жер қолжетімді. Гамбела аймағындағы жердің 42 пайызы инвесторларға сатылуда. Human Rights Watch ұйымының 2012 жылғы ұқсас баяндамасында Эфиопия үкіметінің 2010-2011 жылдардағы Гамбеладағы ауыл тұрғындарын шоғырландыру бағдарламасы және басқа аймақтарда да осындай көшірулерді жүзеге асыру жоспарлары сипатталған. 2013 жылы Oakland Institute институты Эфиопия үкіметін Гамбела аймағындағы «жүз мыңдаған жергілікті тұрғындарды өз жерлерінен күштеп көшіруде» айыптады. Ұйымның бірнеше баяндамаларында бас тартқандар түрлі қорқыту әдістеріне, соның ішінде физикалық және сексуалдық зорлық-зомбылыққа ұшырағаны, кейде бұл өлімге әкеп соққандығы айтылады. Эфиопия үкіметі жерді тартып алу туралы айыптауларды жоққа шығарып, ел экономикасының жақсы динамикасын даму бағдарламасының нәтижесі ретінде көрсетті. Эфиопия әлеуметтік тұрғыдан консервативті ел. Көпшілік ЛГБТ+ адамдарына жаулы және діни және қоғамдық нормаларға сүйенген қудалау кең таралған. Гомосексуализм елде 2008 жылы Министрлер кеңесіне ұсынылған, бірақ қабылданбаған үсыныстан кейін танылды, ал ЛГБТ+ қоғамы Аддис-Абеба сияқты ірі қалаларда біраз дамыды. Sheraton Addis және Hilton Hotel сияқты бірнеше танымал қонақүйлер лоббилік әрекеттерге қатысты айыптаулардың ортасы болды. Эфиопия Православтық Шіркеуі қарсылықтың алдыңғы қатарында, оның кейбір мүшелері гомосексуалистерге қарсы ұйымдар құрды. Мысалы, белгілі белсенді Дереже Негаш 2014 жылы «Zim Anlem» ұйымын құрды, ол дәстүрлі және гендерлік теңдікке қарсы қозғалыс болып табылады. 2007 жылғы Pew Global Attitudes Project жобасы бойынша эфиопиялықтардың 97 пайызы гомосексуализмді қоғам қабылдамауы керек өмір салты деп санайды. Бұл 45 елде жүргізілген сауалнамада екінші ең жоғары көрсеткіш.
Құқық қорғау органдары
Полиция күшін заңсыз қолдану Эфиопияда соңғы кезде жиі кездесетін құбылысқа айналды. Дерг режимі кезінде қауіпсіздік секторының басты міндеті оппозициялық топтар мен көтерілісшілерді басу болды. Сондай-ақ, жергілікті халықты зорлық-зомбылыққа салу оқиғалары да болған. Бұл құқық бұзушылық ЭҚДР кезеңінде де жалғасты. 2005 жылғы жалпы сайлауға қатысты наразылықтарда үкіметтің қатаң шаралары нәтижесінде полиция күштері 193 адамды өлтірді. Конституцияның 52-бабында Федералды полиция мемлекеттік полиция күштерін басқаруға және мемлекеттік тәртіп пен бейбітшілікті сақтауға міндетті деп көрсетілген. Полицияның қатыгездігі Әбій Ахмет билікке келгеннен кейін қайтадан көрінді. 2019 жылдың 26 тамызында екі полицейдің қолғапталған адамды ұрып-соғу видеосы Twitter желісінде кеңінен тарады, көптеген адамдар үкімет басшылығына наразылық білдірді.
Оқиғалар
2008 жылдың маусым айында Human Rights Watch (HRW) ұйымы жариялаған есепке сәйкес, Эфиопия армиясы Огаденде бүлікшілерге қарсы күрес аясында кең ауқымды өлім жазаларын орындау, азаптау және зорлау қылмыстарын жасады. Эфиопия Сыртқы істер министрлігі үлкен баспасөз хабарламасы арқылы жауап берді, олар сол жылдың тамыз және қыркүйек айларында тергеу жүргізгенін, оның нәтижесінде "Аболе мұнай кен орнына жасалған шабуылға жауап ретінде" соғыс қылмыстары немесе адамзатқа қарсы қылмыстар туралы ешқандай факті табылмағанын мәлімдеді, бірақ тергеу "ONLF ұйымының одан әрі жүйелі түрде құқық бұзушылық жасағанына көптеген дәлелдер" тапқанын көрсетті. Алайда, АҚШ Мемлекеттік департаментінің адам құқықтары жөніндегі жылдық есебінде "бұрынғы үкіметтік партияның ішкі кісісі" Лисан Йоханнес тергеуді басқарғаны айтылады, бұл тағайындама тергеудің тәуелсіздігіне қатысты сұрақтар тудырады. 2016 жылы жарияланған төтенше жағдайдан кейін мыңдаған азаматтың қаза тапқаны туралы хабарлар тарады. Оромо, Амхара және Оңтүстік Ұлттар, Ұлттар мен Халықтар аймақтарындағы наразылықтардан кейін Эфиопия Адам құқықтары жөніндегі кеңесі барлығы 669 адамның қаза тапқанын хабарлады.
Қабылдау орталықтары
2017 жылғы HRCO баяндамасында Эфиопиядағы қамау орындары сынға түсті. Огаден түрмесі Сомали аймағының бұрынғы жетекшісі Абди Мохамуд Омардың басқаруында болды, онда көптеген адамдар ешқандай айып тағылмастан қамауда ұсталды. Human Rights Watch баяндамасы көрсеткендей, түрмедегілер азық-түлік жетіспеушіліктен зардап шекті, қиналып ұрылды және аурудың кеңінен таралуына ықпал еткен кішкентай жайларда сақталды.