Кіріспе

Тірі организмдерге және экожүйелердің жұмыс істеуіне әсер ететін қоршаған ортаның тірі емес бөліктері. Биология және экологияда абиотикалық компоненттер немесе абиотикалық факторлар – тірі организмдерге және экожүйелердің жұмыс істеуіне әсер ететін қоршаған ортаның тірі емес химиялық және физикалық бөліктері. Абиотикалық факторлар мен олармен байланысты құбылыстар жалпы биологияның негізін құрайды. Олар теңіз және құрлық жануарлары сияқты, барлық түрлі экологиялық жағдайлардағы көптеген түрлерге әсер етеді. Адамдар түрдің ортасындағы абиотикалық факторларды жасай немесе өзгерте алады. Мысалы, тыңайтқыштар қоңырбақтың (немесе ұлудың) тіршілік ортасына әсер ете алады, ал адамдар қолданатын жылыжай газдары теңіздің pH деңгейін өзгерте алады. Абиотикалық компоненттерге тірі организмдердің өсуі, күтімі және көбеюіне әсер ететін физикалық жағдайлар мен тірі емес ресурстар жатады. Ресурстар – қоршаған ортадағы бір организмге қажетті, ал басқа организмдер тұтынатын немесе пайдалануға қол жеткізбейтін заттар немесе объектілер. Заттың компоненттерінің ыдырауы химиялық немесе физикалық процестер арқылы, мысалы, гидролиз арқылы жүзеге асырылады. Экожүйенің атмосфералық жағдайлары және су ресурстары сияқты барлық тірі емес компоненттері абиотикалық компоненттер деп аталады.

Факторлар

Биологияда абиотикалық факторларға су, жарық, сәулелену, температура, ылғалдылық, атмосфера, қышқылдық, тұздылық, жауын-шашын мөлшері, биіктік, минералдар, су тасқыны, жаңбыр, еріген оттегі, қоректік заттар және топырақ жатады. Макроскопиялық климат мұның бәріне жиі әсер етеді. Теңіз және жер асты ортасында қысым мен дыбыс толқындары да қарастырылуы мүмкін. Мұхит ортасындағы абиотикалық факторларға ауаға ұшырау, субстрат, судың тазалығы, күн энергиясы және толқындар жатады. Енді, Кальвин-Бенсон циклына көмірқышқыл газының түсуін реттеуде С3, С4 және КАМ өсімдіктерінің механикасындағы айырмашылықтарды олардың абиотикалық стрес факторларымен байланысты қарастырайық. С3 өсімдіктерінде фотореспирацияны басқаруға ешқандай механизм жоқ, ал С4 және КАМ өсімдіктері фотореспирацияны болдырмау үшін жеке PEP карбоксилаза ферментін пайдаланады, соның арқасында белгілі бір жоғары энергиялы орталарда фотосинтез процесінің өнімділігі артады.

Мысалдар

Көптеген Археяларға өте жоғары температура, қысым немесе күкірт сияқты химиялық заттардың ерекше концентрациясы қажет; бұл олардың экстремалды жағдайларға бейімделуіне байланысты. Сонымен қатар, саңырауқұлақтар да қоршаған ортаның температурасы, ылғалдылығы және тұрақтылығына қарай тіршілік етуге эволюциялады. Мысалы, орташа белдеудегі жаңбырлы ормандар мен шөлдер арасында су және ылғалдылыққа қол жеткізуде айқын айырмашылық бар. Судың осылайша әртүрлі болуы осы аймақтарда тіршілік ететін организмдердің әртүрлілігіне себеп болады. Абиотикалық компоненттердің бұл айырмашылықтары, түрлердің қоршаған ортада тіршілік ете алу шегін анықтап, екі түрдің арасындағы бәсекелестікке әсер етеді. Тұздылық сияқты абиотикалық факторлар бір түрге екіншісінен бәсекелестік артықшылығын бере алады, бұл түрдің эволюциясына және жалпылама немесе мамандануға бейімделген бәсекелестерге айналуына әкелетін қысымды тудырады.