Католик шіркеуінің эволюция теориясына қатысты көзқарасы

Кіріспе

Католик шіркеуі жаратылыс немесе эволюция теориясына ресми ұстаным білдірмейді, теистік эволюция немесе тікелей жаратылыс туралы нақты мәселелерді шіркеу белгілеген шектеулерде әрбір адамның өзіне қалдырады. Католик шіркеуінің катехизисіне сәйкес, кез келген сенуші алты күн, тәулігіне жиырма төрт сағат ішінде тікелей немесе ерекше жаратылысты қабылдай алады, немесе Жердің уақыт өте Құдайдың басшылығымен дамығанына сене алады. Католицизм Құдайдың жаратылысты бастап, оны жалғастырғанын, Адам мен Хауа нақты тұлғалар болғанын және барлық адамдар – тікелей жаратылған немесе эволюциялаған болсын – әрбір жеке адам үшін ерекше жаратылған жанға ие болғанын және осылай болғанын қабылдайды. Бүгінде шіркеу эволюциялық жаратылыс деп аталатын теистік эволюцияны қолдайды, бірақ католиктер эволюция теориясының кез келген бөлігіне сенбеуге ерікті. Католик мектептері эволюцияны ғылым сабағының бір бөлігі ретінде оқытады. Олар эволюцияның орын алу фактісін және эволюцияның қалай жүзеге асырылатынын түсіндіретін ғылыми теория – қазіргі эволюциялық синтезді үйретеді.

Эволюциялық теорияға алғашқы үлестері

Эволюциялық теорияның дамуына католиктердің үлесі Августиндік монах Грегор Мендельдің (1822-1884) еңбегін қамтыды. Мендель 1843 жылы Брнодағы Августин монастырына кірді, бірақ сонымен қатар Олмуц философиялық институтында және Вена университетінде ғалым ретінде оқыды. Брно монастыры кең кітапханасымен және ғылыми зерттеулер дәстүрімен білім беру орталығы болды. Монастырьда Мендель бұршақ өсімдіктерінің мұраға берілген ерекшеліктерін ұзақ зерттегеннен кейін генетиканың негізін ашты, бірақ оның 1866 жылы жарияланған «Өсімдіктердің гибридтенуі туралы тәжірибелер» атты жұмысы келесі ғасырдың басына дейін көбінесе назарсыз қалды. Ол осы құбылысты түсіндіру үшін математикалық формулаларды жасады және басқа өсімдіктердегі нәтижелерді растады. Дарвиннің теориялары түрлердің ұрпақтан-ұрпаққа жақсару механизмін ұсынса, Мендельдің байқаулары жаңа түрдің қалай пайда болатынын түсіндірді. Дарвин мен Мендель ешқашан бірлесіп жұмыс істемегенімен, олар бір-бірінің еңбегін білді (Дарвин Вильгельм Олберс Фокке жазған, Мендельге кеңінен сілтеме жасайтын мақаланы оқыған). Билл Брайсон былай дейді: «Дарвин мен Мендель өзі білмей-ақ, 20-шы ғасырдағы барлық табиғаттану ғылымдарының негізін қалады. Дарвин барлық тірі нәрселердің байланысты екенін, олардың түпкі тегі бір ортақ бастауға жететінін көрсетті; Мендельдің жұмысы мұның қалай орын алғанын түсіндіруге көмектесті». Биолог Дж. Б. С. Холдейн және басқалар мендельдік мұрагерлік принциптерін Дарвиннің эволюциялық принциптерімен біріктіріп, қазіргі эволюциялық синтез деп аталатын генетика саласын құрды. Жердің жасы туралы түсінік пен қазба жәдігерлері эволюциялық теорияның дамуына көмектесті. Католик дініне ауысып, епископ болған даниялық ғалым Николас Стеноның (1638-1686) еңбегі геология ғылымын құруға көмектесті, осы арқылы Жердің жасын қазіргі заманғы ғылыми өлшемдерге жеткізді.

Чарльз Дарвиннің теориясына алғашқы реакция

Католиктердің эволюцияға қатысты алаңдаушылығы әрқашан эволюциялық теорияның адам түрінің пайда болуына қатысты түсініктерімен байланысты болды; тіпті 1859 жылға дейін, «Жаратылыс кітабын» сөздік түсіну геология және басқа да салалардағы жаңалықтармен көп бұрын жойылған еді. Шіркеудің жоғары деңгейдегі ешбір ресми мәлімдемесі эволюция теориясын адам емес түрлерге қатысты тікелей сынаған жоқ, бірақ шіркеу епископы Грегорио Чиль-и-Наранхоны Дарвин мен Ламарк идеяларын қорғаған ғылыми еңбегі үшін қауымнан шығарды. Қазіргі заманғы ғылыми әдістердің дамуынан бұрын-ақ католик теологиясы Киелі кітап мәтінін тура мағынасында емес, аллегориялық тұрғыдан түсінуге рұқсат берді, егер ол ғылым немесе ақыл-оймен анықталған нәрсеге қайшы келсе. Осылайша, католицизм ғылыми жаңалықтарға сәйкес Киелі кітапты түсінуін жетілдіре алды. Ерте шіркеу әулиелері арасында Құдай әлемді Александриялық Клименттің үйреткеніндей алты күнде, немесе Августин айтқандай бір сәтте жаратты ма, деген пікірталас болды. «Жаратылыс кітабының» тура мағынадағы түсіндірілуі орта ғасырларда және одан кейін, 19 ғасырда геологтардың көпшілігі униформизмді (өте ұзақ уақытты қамтитын) қабылдағанша, қалыпты жағдай деп есептелді. Дегенмен, қазіргі заманғы түбегейлі жаратылысшылдық шіркеудің жоғары деңгейлерінде қолдау таппады. Католик шіркеуі Дарвиннің «Түрлердің пайда болуы» туралы ресми мәлімдемелерді көптеген ондаған жылдарға кейінге шегерді. Жергілікті дін қызметкерлері көптеген қарсы пікірлер білдіргенімен, «Түрлердің пайда болуы» ешқашан «Қоршалған кітаптар тізіміне» (Index Librorum Prohibitorum) енгізілмеді; керісінше, Анри Бергсонның дарвиндік емес «Шығармашылық эволюциясы» (1907) 1948 жылдан бастап 1966 жылы тізім жойылғанға дейін тізімге енгізілді. Алайда, эволюциялық теория мен католик теологиясын қалай үйлестіруге болатынын түсіндіретін еңбектер жариялаған бірнеше католик авторлары Ватикан билігімен белгілі бір қиындықтарға тап болды. Ғылым тарихшысы және теолог Барри Бранделлдің айтуынша: «Теологтар мен ғылым тарихшылары Римнің бұл мәселеге қатысты көрінетін түсініксіз жауабына таңғалады; билік өкілдері «христиандық эволюцияны» таратуға наразы болған көрінеді, бірақ олар мұны ашық айтуға дайын болмаған немесе айта алмаған сияқты». Х.Л. Менкен байқағандай:

Catholic concern about evolution has always been very largely concerned with the implications of evolutionary theory for the origin of the human species; even by 1859, a literal reading of the Book of Genesis had long been undermined by developments in geology and other fields. No high level Church pronouncement has ever attacked head on the theory of evolution as applied to non human species although a bishop of the church did excommunicate Gregorio Chil y Naranjo for his scientific work defending Darwin and Lamarck. Even before the development of modern scientific method, Catholic theology had allowed for biblical text to be read as allegorical, rather than literal, where it appeared to contradict that which could be established by science or reason. Thus Catholicism has been able to refine its understanding of scripture in light of scientific discovery. Among the early Church Fathers there was debate over whether God created the world in six days, as Clement of Alexandria taught, or in a single moment as held by Augustine, and a literal interpretation of Genesis was normally taken for granted in the Middle Ages and later, until it was rejected in favour of uniformitarianism (entailing far greater timeframes) by a majority of geologists in the 19th century. However, modern literal creationism has had little support among the higher levels of the Church. The Catholic Church delayed official pronouncements on Darwin's Origin of Species for many decades. While many hostile comments were made by local clergy, Origin of Species was never placed on the Index Librorum Prohibitorum; in contrast, Henri Bergson's non Darwinian Creative Evolution (1907) was on the Index from 1948 until the Index was abolished in 1966. However, a number of Catholic writers who published works specifying how evolutionary theory and Catholic theology might be reconciled ran into trouble of some sort with the Vatican authorities. According to the historian of science and theologian Barry Brundell: "Theologians and historians of science have always been struck by the seemingly enigmatic response of Rome when it did come; the authorities were obviously unhappy with the propagation of 'Christianized evolution', but it seems they were not willing or able to say so straight out and in public". H. L. Mencken observed that:

[Католиктердің артықшылығы] олар эволюция үшін немесе оған қарсы шешім қабылдауға міндетті емес. Билік бұл мәселе бойынша сөйлемеді, сондықтан ол санаға ауыртпалық салмайды және оны шынайы және бейтарап түрде талқылауға болады. Әрине, белгілі бір сақтық қажет. Билік сөйлемеді деймін, бірақ ол ертең сөйлеуі мүмкін, сондықтан парасатты адам өзінің қадамын есте ұстайды. Бірақ осы уақыт аралығында оған барлық фактілерді қарастыруға және тіпті оларды қолдауға немесе қарсы аргументтер ұсынуға ештеңе кедергі келтірмейді, егер бұл аргументтер догма ретінде ұсынылмаса.

Папалар Лев XIII және Пий X

1878 жылы билікке келген папа Лео XIII ғылымға көбірек ашық көзқарас танытуды жақтаған, бірақ Ватикан мен жетекші шіркеу шеңберлеріндегі қарсылықтан көңілі тоңған, "көптеген жағдайларда және аса жеке емес, өзінің төңірегіндегі адамдардың ғалымдарға көрсеткен қысымшылық көзқарасын өкінішпен айтқан, және олардың арасында La Civiltà Cattolica жазушылар колледжінің мүшелерін анық атаған". Бірде "Папа Монсеньор Д'Хулстың (Париж) еңбектерін тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізуден күшпен бас тартқан оқиға болды". Providentissimus Deus, "Киелі кітапты зерттеу туралы" – Лео XIII-нің 1893 жылғы 18 қарашада жариялаған, Киелі кітапты түсіндіруге арналған энцикликасы. Ол "жоғары сын" және жаңа ғылыми теориялардың тудырған мәселелерін, сондай-ақ олардың Киелі кітаппен байланысын қарастыруға бағытталған. Эволюция туралы нақты ештеңе айтылмады, ал бастапқыда эволюцияны қолдайтындар да, қарсыластары да мәтінде оларды ынталандыратын нәрселерді тапты; алайда, кейін консервативті түсіндіру басымдық алды, консервативті иезуит кардиналы Камилло Маццелланың (Леомен Монсеньор Д'Хулст мәселесінде пікір келіспеген) ықпалы байқалды. Лео ғылыми теорияның тұрақсыз және өзгермелі сипатын атап өтті, сонымен қатар дәуірдің "жаңалыққа құштарлығы мен ойдың шексіз еркіндігіне" сын көзбен қарады, бірақ Киелі кітаптың сөзбе-сөз мағынасы әрқашан дұрыс болмайтынын мойындады. Киелі кітапты түсіндіруде католик ғалымдары "ақылға қонымсыз немесе қажеттілік талап еткен жағдайларды қоспағанда, сөзбе-сөз және анық мағынадан шығуы керек емес". Лео теологтар мен ғалымдардың мүмкіндігінше өз салаларымен шектелуі керектігін ескертті. Леоның ертерек неке туралы энцикликасы, Arcanum Divinae Sapientiae (1880), Жаратылыс кітабында Адамнан Хауаның жаратылуын "баршаға мәлім және ешкім күмәндана алмайтын" деп сипаттаған. Папалық Киелі кітап комиссиясы 1909 жылғы 30 маусымда папа Пий X бекіткен жарлық шығарды, онда Жаратылыс кітабының алғашқы тарауларының тарихи мағынасына күмән келтіруге болмайтыны айтылды: "уақыттың бастапқы кезеңінде Құдайдың барлық нәрсені жаратуы; адамның ерекше жаратылуы; алғашқы адамнан алғашқы әйелдің жаратылуы; адамзаттың біртүтастығы". 1860 жылғыдай, "ерекше жаратылыс" тек адамзат түріне қатысты айтылды.

Pope Leo XIII, who succeeded in 1878, was known to advocate a more open approach to science, but also to be frustrated by opposition to this within the Vatican and leading church circles, "lamenting on a number of occasions, and not in a particularly private way, the repressive attitudes to scholars exhibited by people around him, and among those he clearly included members of La Civiltà Cattolica college of writers". On one occasion there was "quite a scene when the Pope energetically refused to have the writings of Mons. D'Hulst of Paris put on the Index of Forbidden Books". Providentissimus Deus, "On the Study of Holy Scripture", was an encyclical issued by Leo XIII on 18 November 1893 on the interpretation of Scripture. It was intended to address the issues arising from both the "higher criticism" and new scientific theories, and their relation with Scripture. Nothing specific concerning evolution was said, and initially both those in favour and against evolution found things to encourage them in the text; however a more conservative interpretation came to be dominant, and the influence of the conservative Jesuit Cardinal Camillo Mazzella (with whom Leo had argued over Mons. D'Hulst) detected. Leo stressed the unstable and changing nature of scientific theory, and criticised the "thirst for novelty and the unrestrained freedom of thought" of the age, but accepted that the apparent literal sense of the Bible might not always be correct. In biblical interpretation, Catholic scholars should not "depart from the literal and obvious sense, except only where reason makes it untenable or necessity requires". Leo stressed that both theologians and scientists should confine themselves to their own disciplines as much as possible. An earlier encyclical of Leo's on marriage, Arcanum Divinae Sapientiae (1880), had described in passing the Genesis account of the creation of Eve from Adam's side as "what is to all known, and cannot be doubted by any." The Pontifical Biblical Commission issued a decree ratified by Pope Pius X on June 30, 1909, that stated that the literal historical meaning of the first chapters of Genesis could not be doubted in regard to "the creation of all things by God at the beginning of time; the special creation of man; the formation of the first woman from the first man; the unity of the human race". As in 1860, "special creation" was only referred to in respect of the human species.

Католиктік ресми емес ұйымдар

Католик мирян мен дін қызметкерлерінен құралған бірнеше ұйымдар болды, олар эволюцияны қолдайтын және оған қарсы тұратын ұстанымдарды, сондай-ақ Брюс Чапман сияқты жеке тұлғаларды жақтады. Мысалы:
Колбе жаратылысты зерттеу орталығы Вирджиния штатындағы Маунт-Джексон қаласында орналасқан және креационизмді насихатайтын католик мирян апостолдығы болып табылады. "Иман қозғалысын" Фр. Эдвард Холлоуэй және Фр. Роджер Несбит католик дін қызметкерлері Англияның Суррей қаласында құрды және "эволюция факт ретінде қарастырылса, бүкіл процесс біз Құдай деп атайтын Жоғарғы Ақыл-ойының болуысыз мүмкін емес" деген пікірді қорғайды. Daylight Origins Society 1971 жылы Джон Г. Кэмпбелл (1983 жылы қайтыс болған) Контр-эволюциялық топ ретінде құрды. Оның мақсаты – "католиктерге және басқаларға эволюцияға қарсы ерекше жаратылысты қолдайтын ғылыми дәлелдер туралы хабарлау, сондай-ақ ғылымның нағыз жаңалықтары католик доктриналарына сәйкес келеді" дегенді жеткізу. Ол "Күннің жарығы" бюллетенін шығарады. Discovery институтының Ғылым және мәдениет орталығын ішінара католик биохимигі Майкл Бихе құрды, ол қазіргі уақытта Орталықтың аға ғылыми қызметкері болып табылады. Әке Пьер Тейхард де Шарден, католиктерге католик сенімі мен эволюция теориясы арасындағы байланыс туралы түсінік береді. Оның ойларына кейде қарсылық білдірілсе де, Тейярдты шіркеу ешқашан айыптаған жоқ. "catholic.net" веб-сайты, "Catholic Information Center on the Internet" сайтының мұрагері, кейде эволюцияға қарсы polemika жариялайды. Көптеген "дәстүршіл" ұйымдар да эволюцияға қарсы, мысалы, теологиялық журнал Living Tradition (теологиялық журнал).