Кіріспе

Кейбір фитопланктон түрлерін жабатын кальций карбонаты қабыршақтары.

Кокколиттер – кокколитофорлар (мысалы, Эмилиания хакслии сияқты бір жасушалы фитопланктон) құрайтын кальций карбонатының жеке пластиналары немесе қабыршақтары. Олар жасуша бетін шар тәрізді қабық түрінде жауып, коккосфера деп аталады.

Шолу

Кокколитофорлар – диаметрі шамамен 5–100 мкм болатын шар тәрізді жасушалар, олар диаметрі шамамен 2–25 мкм болатын кокколиттер деп аталатын кальцийлі пластиналармен қоршалған. Кокколитофорлар – 200-ге жуық теңіз фитопланктонының маңызды тобы, олар "кокосфера" деп аталатын кальций карбонаты қабығымен жабылады. Олар экологиялық және биогеохимиялық тұрғыдан маңызды, бірақ олардың неге кальцийленетіні әлі де түсініксіз. Оның бірнеше маңызды функцияларының бірі – кокосфера микрозоопланктонның жемтігінен қорғау, мұхиттағы фитопланктон өлімінің басты себептерінің бірі. Кокколитофорлар Юра кезеңінен бері теңіз планктон қауымдастықтарының ажырамас бөлігі болды. Бүгінде кокколитофорлар мұхит бетіндегі бастапқы өндіріске ~1–10% және пелагикалық CaCO3 шөгінділеріне ~50% үлес қосады. Олардың кальцийлі қабығы фотосинтез арқылы түзілген органикалық заттарды балластап, терең мұхитқа бату жылдамдығын арттырады. Сонымен қатар, кокколит пайда болу кезінде кальций карбонатының биогендік шөгіндісі теңіз суының жалпы сілтілігін азайтады және босатады. Осылайша, кокколитофорлар теңіз көміртек циклында маңызды рөл атқарады, биологиялық көміртек сорғысының тиімділігіне және атмосфералық көмірқышқыл газын мұхиттың сіңіруіне әсер етеді. Кокосфераның болуының ең ықтимал пайдасы – жемтіктерге немесе вирустарға қарсы қорғаныс. Жақында кальцификация кокколитофор мен оның вирусы арасындағы өзара әрекетке әсер ететіні дәлелденді. Теңіз фитопланктонының негізгі жемтіктері – цилиаттар және динофлагелляттар сияқты микрозоопланктон. Олар мұхиттағы бастапқы өндірістің үштен екі бөлігін жейтіні естіледі және микрозоопланктон кокколитофор популяцияларына күшті жайылым қысымын түсіреді. Кальцификация жемтікті тоқтатар емес, кокосфера жыртқышқа кокколитофорлардың органикалық құрамын пайдалануды қиындата отырып, жайылым тиімділігін азайтады делінеді. Гетеротрофты протозоидтар олжаның мөлшері мен пішініне, сондай-ақ химиялық сигналдарға сүйене отырып, таңдап жемтенуге қабілетті және осылайша коколиттермен қорғалмаған басқа жемді таңдауы мүмкін. Кокколиттер кальций карбонатынан тұратын кальцит минералынан құралған және Довердің ақ жартастары сияқты (крейза кезеңінде шөгіндірген) әктас шөгінділерінің негізгі құрауышы болып табылады, оларды алғаш рет 1861 жылы Генри Клифтон Сорби сипаттаған.

Түрлері

Кокколиттердің екі негізгі түрі бар: гетерококколиттер және голококколиттер. Гетерококколиттер күрделі пішінді кристалл элементтерінің радиалды құрылымынан қалыптасады. Голококколиттер үнемі орналасқан (~0,1 микрометр) кальцит ромбоэдрлерінен тұрады. Бұл екі кокколит түрінің бастапқыда әртүрлі коколифора тұқымдастары жасаған деп есептелген. Алайда, қазіргі кезде далалық сынамалар мен зертханалық мәдениеттердегі байқаулардың нәтижесінде, екі кокколит түрін бір түрдің өндіретіні, бірақ өмірлік циклдің әртүрлі кезеңдерінде екені белгілі болды. Гетерококколиттер диплоидтық өмірлік цикл кезеңінде, ал голококколиттер гаплоидтық кезеңде түзіледі. Далалық сынамаларда да, зертханалық мәдениеттерде де гетерококколиттер мен голококколиттердің қосындысымен жабылған жасушаны байқауға болады. Бұл түрдің диплоидтық фазасынан гаплоидтық фазаға өтуін көрсетеді. Мұндай кокколиттердің қосындысы далалық сынамаларда кездеседі, олардың көп бөлігі Жерорта теңізінен алынған.

Функция

Кокколиттер – клеткалық процестердің күрделі нәтижесі болып табылатын, өте күрделі құрылымдар, бірақ олардың функциясы белгісіз. Ғылыми болжамдарға зоопланктонның жеуіне немесе бактериялар мен вирустардың жұқтыруына қарсы қорғаныс; қалықтап жүруді сақтау; фотосинтез үшін көмірқышқыл газын бөліп шығару; зиянды ультракүлгін сәулелерді сүзгілеу; немесе тереңде тіршілік ететін түрлерде фотосинтез үшін жарықты шоғырландыру кіреді.

Қалдық деректері

Кокколиттер магнийге азырақ кальциттен, яғни кальций карбонатының ең тұрақты түрінен қалыптасқандықтан, олар оңай қазбаландырылады. Олар жоғарғы триас кезеңінен бастап қазіргі уақытқа дейінгі шөгінділерде, белгісіз туыстығы бар ұқсас микроосырмалармен (нанолиттермен) бірге табылады. Олар биостратиграфиялық маркерлер ретінде және палеоклиматтық көрсеткіштер ретінде кеңінен қолданылады. Кокколиттер және олармен байланысты қазбалар – карбонаттық нанофоссилдер немесе карбонаттық нанопланктон (нанопланктон) деп аталады.