Кіріспе

Кристаллографиялық ақау; тордың бір жерінен атомның жоғалуы. Кристаллографияда бос орын – кристалдағы нүктелік ақаудың бір түрі, онда тордың бір жерінен атом жоғалған. Кристаллдар өзімен бірге міндетті түрде кемшіліктерді алып жүреді, олар кейде кристаллографиялық ақаулар деп аталады. Бос орындар барлық кристалл материалдарда табиғи түрде кездеседі. Кез келген температурада, материалдың балқу температурасына дейін, тепе-теңдік концентрациясы (атомдар бар тор орындарына қарағанда бос тор орындарының қатынасы) болады. Бұл температураға тәуелділікті былай моделдеуге болады:

мұнда Nv – бос орын концентрациясы, Qv – бос орынның пайда болуына қажетті энергия, kB – Больцман тұрақтысы, T – абсолюттік температура, ал N – атомдық орындардың концентрациясы, яғни:

мұнда m – масса, NA – Авогадро тұрақтысы және M – молярлық масса. Бұл ең қарапайым нүктелік ақау. Бұл жүйеде атом өзінің қалыпты атомдық орнынан жоғалған. Бос орындар атомдардың дірілдеуі, атомдардың жергілікті қайта орналасуы, пластикалық деформация және иондық бомбалау салдарынан қатаю кезінде пайда болады. Бос орынның пайда болуын кристалл ішіндегі атом мен оның ең жақын көрші атомдары арасындағы байланыстарды бұзуға қажетті энергияны қарастыру арқылы қарапайым модельдеуге болады. Атом тордан алынғаннан кейін, ол кристаллдың бетіне қайта орналасады және беттегі басқа атомдармен жаңа байланыстар құрылғандықтан, біршама энергия қайтарылады. Дегенмен, энергияның таза жұмсалуы бар, себебі кристаллдың ішкі бөлігіндегі атомдарға қарағанда беткі атомдар арасындағы байланыстар аз.

Материалдық физика

Көптеген қолданбаларда бос орын ақаулары материалдың арналған мақсатына қатысы жоқ, себебі олардың саны өте аз немесе күш немесе заряд бос орынды айналып өте алатындай етіп, көп өлшемді кеңістікте таралып орналасқан. Дегенмен, көміртекті нанотүтіктер сияқты шектеулі құрылымдарда бос орындар және басқа кристалдық ақаулар материалдың беріктігін айтарлықтай төмендетуі мүмкін.