Кіріспе

Аппалачи тауларының батыс беткейінде орналасқан тізілген, қиыршықты жазықтар. Аппалачи таулары – Канаданың Новая Шотландиясынан АҚШ-тың Алабама штатына дейін созылатын тау тізбегі. Аппалачи жазығы – АҚШ-тың Аппалачи таулы аймағының солтүстік-батыс бөлігі, Нью-Йорк штатынан Алабамаға дейін жалғасады. Бұл жазық – Нью-Йорк, Пенсильвания, Огайо, Мэриленд, Батыс Вирджиния, Вирджиния, Кентукки, Теннеси, Алабама және Джорджия штаттарының аумақтарын қамтитын АҚШ-тың екінші деңгейдегі физиографиялық аймағы.

География және физикалық ерекшеліктері

Алаңның қалыптасуы палеозой дәуірінде басталды. Осы кезеңдегі аймақтың көтерілуі жердің топографиясын өзгертпей, аумақтың бірқатар көтерілуіне әкелді. Алаңның шығыс жағы тау тізбегі сияқты көрінеді. Бұл жалған көрініс, шығыс жағындағы өте тік беткей – Аллегений фронтының салдарынан туындайды. Шығыс шеті – Аппалачи жазығының ең биік бөлігі. Пенсильвания штатында биіктік 1750-ден 3000 футқа дейін жетеді және Батыс Вирджинияға қарай көтеріле береді, онда биіктік шамамен 4800 футқа жетеді. Батыс Вирджиниядан Теннессиге дейін биіктік 3000 футқа дейін төмендейді, ал Алабама штатында 1000 футқа дейін төмендейді. Алаңның батыс жағында Огайода биіктік 900 фут, Кентуккиде шамамен 2000 футқа дейін көтеріледі. Кентуккиден Алабама штатының солтүстік-батысына қарай биіктік 500 футқа дейін төмендейді. Алаңның солтүстік-батысқа қарай сәл еңістігі бар, сондықтан шығыс жағы жоғарырақ. Алаңның үлкен бөлігі – көмір кеніне толы аймақ, ол шамамен 320 миллион жыл бұрын пенсильвания дәуірінде қалыптасқан. Плейстоцен мұз дәуірінде алаң мұзға ұшырады. Осының нәтижесінде, алаңның бұл бөлігінің топографиясы физиографиялық провинцияның қалған бөлігімен салыстырғанда салыстырмалы түрде тегіс. Алаңның бұл бөлігінде мұздық өткеннің іздері – батпақтар, көлдер және құм мен қиыршық тастан тұратын кішкентай төбелер кездеседі. Алаңның қалған бөлігінің топографиясы негізінен өзендердің эрозиялық әрекетінен қалыптасқан. Бұл жердің басқа жазықтардан айырмашылығы – тік беткейлермен қоршалған тар өзен аңғарларының көптігі және жалпы құрылымы бұрқасынды. Кентуккидегі аймақ Шығыс Кентукки көмір кені деп аталады. Ол 35 округті қамтиды және Кентукки жерінің шамамен 30% -ын құрайды. Басты бөліктеріне Аллегений жазығы, Камберленд жазығы және Камберленд таулары кіреді, ал ең биік шыңдары Камберленд тауларында орналасқан.

Физиографиялық аймақтар

Физиографиялық аймақ – бірнеше факторлар бойынша топтастырылған кең аумақты жер бөлігі. Әр аймақтың геологиясы, топографиясы, өсімдік және жануарлар тобы ұқсас келеді. АҚШ-та сегіз физиографиялық аймақ бар. Әр аймақ провинцияларға бөлінеді, ал АҚШ-та 25 провинция бар. Әр провинция өз кезегінде бөлімдерге бөлінеді, нәтижесінде АҚШ-та 85 түрлі физиографиялық бөлім қалыптасады. Аппалачи жазығы – Аппалачи жоталарының физиографиялық аймағының провинциясы. Аппалачи жазығы провинциясы жеті физиографиялық бөлімге бөлінеді: Мохок, Кэтскилл, Оңтүстік Нью-Йорк, Аллегей таулары, Канава, Камберленд жазығы және Камберленд таулары. Әр бөлім геологиялық құрамы, топографиясы және жануарлар дүниесінің ұқсастығына байланысты Аппалачи жазығы провинциясының құрамына жатады. Сол сияқты, Аппалачи жазығы да осы ұқсас ерекшеліктеріне орай Аппалачи жоталары жіктеліміне кіреді.

Геология

Аппалач жазығының астындағы тау жыныстары кембрийге дейінгі тау жыныстарынан тұрады, олар Палеозой дәуірінің шөгінді тау жыныстарымен жабылады. Негіздің үстінде кембрий, ордовик және орта силур тау жыныстарының шамамен 20,000 фут қалың араласы бар. Бұл тау жыныстары шифер, күлте тас және құмтастардан құралған. Осы қабаттың үстінде жоғарғы силурлық булану алабы, немесе химиялық түзілген шөгінді тау жыныстары алабы орналасқан. Платолық бүктелу белдеуі күрделі палеозойлық қабаттардан тұрады, олар жас буланулардың үстінен итеріліп шыққан. Аппалач таулары қалыптасқан кезде, жазық көтерілді. Тау қырқалары мен аңғарлардың барлығы жазықтың астына батып кетеді. Аймақ бойында әк және шифердің ашық жатқан жерлерінен тұратын көптеген аңғарлар бар.

Қорғалатын жерлер

Аппалачи өңірін адамның зиянды әсерінен қорғау қазіргі заманда маңызды болып табылады. Табиғатты қорғаушылар Аппалахия аймағындағы жануарлар мен өсімдіктер әлемін сақтау үшін күресіп келеді. Бұл өңір дұрыс күтіммен флора мен фаунаның өте төзімді болатынын көрсетті. Дегенмен, 1890 жылы теміржолдың, ара өңдеу машиналарын және ағаштарды толық кесіп тастаудың пайда болуымен Аппалачи өңіріндегі орманның жойылғаны кең ауқымда болды. Бұл өңірде ірі су тасқыны мен орман өрттеріне әкеліп соқты, сондай-ақ өңірдегі маңызды түрлерді жойды. Орманның жойылғаны үлкен мәселе екенін түсінген үкімет 1911 жылы Weeks Act заңын қабылдады, ол федералды үкіметке АҚШ-тың шығысындағы өзендер мен су жиналатын алаптарды қорғау үшін жеке меншіктегі жерді сатып алуға рұқсат берді. Бұл заң бойынша жасалған алғашқы сатып алу Писга Ұлттық орман болды. 1964 жылы Wilderness Act заңы Shining Rock және Linville Gorge сияқты миллиондаған акр федералдық жерлерді қорғауды кеңейтті. 1975 жылғы Eastern Wilderness Act заңы Солтүстік Каролина, Вирджиния және Теннесси штаттарында қорғалатын аумақтарды ұлғайтты. Бүгінде өңірдің шамамен 21% қорғауға алынған. Аппалачи үстіртінің сақталуына арналған қоғамдық ұйымдарға Оңтүстік Аппалачи орман коалициясы және Солтүстік орман альянсы кіреді. Нәтижесінде, сарапшылар мен зерттеушілер Аппалачи өңірін қорғауды жалғастырудың ең тиімді жолы – білім беру жүйесіне табиғатты қорғау принциптерін енгізу, осылайша адамдар жерді сақтаудың маңыздылығын түсініп, қолдайды дейді.

Өсімдіктер

Аппалачи аймағында кең ауқымды климаттық және жағдайлық жағдайлардың болуына байланысты өсімдіктер мен жануарлар әлемінің әртүрлілігі зор. Бұл Аппалачи үстірт аймағына жоғары биологиялық түрлерге ие болуға мүмкіндік береді. Солтүстікке қарай қызыл шырша және бальзам шыршасы сияқты көптеген қылқан жапырақты ағаштар өседі, оларды Аппалачи аймағының ең солтүстік ендіктерінде кездестіруге болады. Үстірттің солтүстік бөлігінде, төменгі биіктікте қант кеспеағашы және ақ емен сияқты солтүстік қатты ағаштар таралған. Аппалачидің оңтүстігінде сикомор, жаңғақ және гикори ағаштары өсуі жиі кездеседі. Аппалачи аймағында шамамен 2000 түрге жуық флора өсімдігі бар деп есептеледі. Гүлдердің түрлері Аппалачи аймағының биіктігі мен климатына байланысты өзгеріп отырады. Аппалачи тауларының солтүстік және оңтүстік бөліктерінде әртүрлі гүлдер өседі. Оңтүстік аймақтарда рододендрон, азалия және тау лавры сияқты гүлдерді кездестіруге болады, ал солтүстікте ағаштар сервисберри, редбуд, қызылтал және тағы да көптеген түрлерді береді.

Жануарлар

Бұрын Апалачи аймағында бизон мен қасқыр сияқты жануарлар табиғи түрде кездесетін, бірақ қазір олар жойылып кеткен. Аң аурудың көп болуы және олардың мекендейтін жерлерінің жойылуы салдарынан жойылған елк кейбір аймақтарда қайтадан қоныстандырылды. Аппалач жазығының барлық аймағында түлкі, егерше, жабайы шошқа, қара аю, аққұйрықты бұғы және сусар көптеп кездеседі. Зерттеушілер 200-ден астам аңшылық және ән салайтын құстардың түрлерін анықтады, олардың ішінде жабайы түйеқұс, тұзбас, қаз, бүркіт, үйрек және тағы да көптеген түрлер бар.

Табиғи ресурстар

Аппалачи таулы үстіртінің қалың-қалың табиғи ресурстары бар. Бұл ресурстардың ішінде көптеген шөгінді заттар кездеседі. Аппалачи таулы үстіртінің аңғарларында әктас тастар аса көп. Бұл әктас әлі күнге дейін цемент және ірі ұсатылған тас өндірісі үшін қолданылады. Шамадан тыс кен өндірудің салдарынан көптеген аймақтарда әктас кен орындары азайған, бірақ кейбір жерлерде олар әлі де жеткілікті. Темір кені мен көмір де мол табиғи ресурстардың қатарында. Аппалачи таулы үстіртінің әртүрлі аймақтарында өсімдік қалдықтары жиналып, торф пайда болды, ол жерге көміліп, ығысылып, қыздырылғанда Аппалачи көмір кеніне айналды. Аппалачи таулы үстіртінде көмірдің көп болуына байланысты, көмір өндіру осы аймақтың маңызды саласы болды және өте табысты кен орталығына айналды. Темір кені бұрын өте көп кездесетін табиғи ресурс болған, бірақ темір қабатының жұқа болуына байланысты, уақыт өте келе көбінесе сарқылды. Аппалачи таулы үстіртінің кең танымал табиғи ресурсы – оның жері мен топырағы. Топырағы құнарлы және егіс шаруашылығына өте қолайлы. Аппалачи таулы үстіртінің әктас тастарында ежелгі өсімдіктер мен сабақтар сияқты көптеген қазба қалдықтары бар, бұл үстіртте табиғи газ бен мұнайдың көп болуын түсіндіруге көмектеседі.

Белгілер мен мемлекеттік парктер

Аппалачи таулы үстіртінде кемпінг құруға, жаяу серуендеуге және көрікті жерлерді тамашалауға болатын көптеген танымал орындар мен қоғамдық кеңістіктер бар. Нью-Йорк штатындағы Аллегани мемлекеттік паркі, Пенсильвания штатындағы Охиопиль мемлекеттік паркі, Огайо штатындағы Хокинг Хиллз мемлекеттік паркі, Батыс Вирджиния штатындағы Куперс Рок мемлекеттік орман және Джорджия штатындағы Клаудленд Каньоны мемлекеттік паркі – бұл таулы үстірттің бойында немесе шетінде орналасқан атақты мемлекеттік парктер. Аймақ бойынша одан да көп мемлекеттік парктер мен мемлекеттік орман бар, сонымен қатар Уэйн ұлттық орман және Аллегений ұлттық орман Аппалачи таулы үстіртінің ішінде жатыр.