Кіріспе

Алабама штатының қаласы, АҚШ. Ветумпка (/wɪˈtʌmkə/) – Алабама штатының Эльмор округінің орталығы болып табылатын қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 7 220 адамды құрайды. XXI ғасырдың басында Эльмор округі штаттың ең қарқынды дамитын округтерінің біріне айналды. Қала Монтгомери қалалық аймағының құрамына кіреді. Ветумпка өзін "Табиғи сұлулық қаласы" деп таныстырады. Ең танымал орындарының қатарында Ветумпка кратері және Грекияның Олимпиядағы Гера храмының толық көшірмесі орналасқан Жасмин төбе бақтары бар. Ветумпканың тарихи орталығы Куса өзенінің екі жағасында қалыптасқан. Бұл жер 1717 жылы француз отарлаушылары осы аумақты король үшін талап еткен кезде салынған Тулуз бекінісіне жақын орналасқан. 2022 жылы Ветумпка қаласы екі қарт әйелді бауырсақтарды тамақтандыруға және стеризациялауға тырысқандары үшін қамауға алды.

Этимология

Уэтумпка жер атауы мускоги крик тайпасының тілінен алынған «уау тум кау» фразасынан шыққан, мағынасы «көпірген сулар». Бұл фраза Дьявол баспалдағының жартастарындағы Кооса өзенінің дауысын сипаттаған деп саналады. 20 ғасырда Уолтер Болдин және Иордан бөгеттері салынар алдында, өзен бөгеттердің артында су қоймасы ретінде пайдаланылғанда, осы жартастардың шуы шақырымдармен естілетін. 1830 жылғы «Үндістерді көшіру туралы» заң бойынша АҚШ әскерлерінің қысымымен Мускоги тайпасы қазіргі Оклахома штатына көшірілгеннен кейін, олар сол жердегі ірі елді мекеніне өздерінің тарихи ауылының атымен – Ветумпа деп ат қойды. Қала Ветумпка мен Мобил қалалары арасында жолаушылар мен мақта тасымалдау үшін «Куса Белл» атты бу кемесін іске қосты. Ветумпканың дамуына себеп болған күштер Алабама штатындағы билік тепе-теңдігін де өзгертіп жатты. Бұрынғы астана Хантсвиллде орналасқан Теннесси аңғарындағы фермерлер мен Мобилдің бай саудагерлері арасындағы қақтығыс нәтижесінде астана көп жылдар бойы Таскалуза қаласында болды. 1845 жылға қарай Қара белдеудегі мақта өсірушілер елдегі ең бай адамдардың қатарына кірді, ал билік штаттің оңтүстік және орталық бөліктеріне қарай жылжыды. Қара белдеудегі мақта барондары да, мобилдіктер де астананы көшіруді қалады. Келісімге сәйкес, жаңа астана өзен және бу кемесімен қол жетімді, орталықта орналасқан болуы керек еді. Басты үміткерлер – Уэтумпка (сол кезде ескі Аутауга және Куса округтерінің арасында орналасқан) және Монтгомери қаласы (Монтгомери округінде), оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жердегі жаңа қала еді. Екі қаланың да қолдауы жеткіліксіз болды; Таскалузадан астананы көшіруге ашуланған Солтүстік Алабамадан келген өкілдер екі қалаға да бей-жай қарады. Дауыс беруге дейін Монтгомери қаласы жаңа салынған қонақ үйге қымбат француздық шеф-аспазды шақырды, егер Монтгомери таңдалса, онда ол штат өкілдерін орналастыру үшін салынған еді. Қалалық шенеуніктерге әсем мәзірлер таратылды. Сәнді өмір сүруге уәде бергендер дауыс беруде жеңіске жетті. Сол жылы Ветумпкада өрт шығып, қоймалар мен көптеген сауда ғимараттары өртенді. Күйген кірпіштер Алабама штатының жаңа астанасы Монтгомери қаласын салу үшін өзен арқылы тасымалданды.

Соғыс және су тасқыны

Олардың азаматтық мақтанышы Монтгомериге астананы жоғалту арқылы ренжіді, бірақ Веттумпканың плантаторлары мен саудагерлері соғысқа дейінгі кезеңде өркендеуін жалғастырды. Олар қайықтардың Фолл-Лайннан өтіп, Куса өзенімен Римге (Джорджия штаты) дейін жүзуіне мүмкіндік беретін бөгет пен шлюз салу жоспарын ұсынды. Белгілі бір тұрғыны – Уильям Лоундес Янси, отты баяндамашы және мемлекет қайраткері, штаттардың құқықтарын, құлдықты және Оңтүстік штаттарының бөлінуін ынталандырған белсенді жақтас болды. 1861 жылдың ақпан айында Оңтүстік штаттарының жеті өкілі Монтгомериде кездесіп, Конфедерация үкіметін құрды және Алабама штатының ғимаратының алдында Джефферсон Дэвисті президент етіп тағайындады. Оңтүстіктен алғаш бөлінген алты штаттың халқы ең көп құлдарға ие болды. Сол жылы Веттумпканың көптеген ер адамдары соғысқа кетті. Веттумпкаға Федералдық әскерлер ешқандай зиян келтірген жоқ. Одақтың әскерлері 1865 жылдың басында ғана аймаққа кірді және соғыс аяқталар алдында бұрынғы Конфедерация астанасын жазалау үшін Монтгомериге жетіп, одан әрі ілгері жылжуға мәжбүр болды. Соғыстан оралған ардагерлер экономикасы толығымен қираған қала мен аймаққа келді. 1866 жылы Жаңару үкіметі штат үшін жаңа округтер жоспарын жасады, соның нәтижесінде Элмор округі Куса, Аутауга және Монтгомери округтерінің бөліктерінен құрылды, ал Веттумпка округ орталығы болды. (Рокфорд «жаңа» Куса округінің орталығы болып таңдалды.) Дегенмен, қаланың болашағы күңгірт көрінді. Соғысқа дейін (1850 жылы) халық саны 3824-ке жетіп, штаттың үшінші ірі қаласы болды (Мобил мен Монтгомериден кейін). 1870 жылы онда 1137 тұрғын болды (афроамерикандықтар ақтардан 594-ке қарсы 543 артық болды); 1880 жылы – 816 тұрғын; 1890 жылы 619-ға дейін азайды, ал 1900 жылы 562-ге дейін төмендеді. 1950 жылға дейін ол бір ғасыр бұрынғы халық санына (3813 тұрғын) қайта оралмады. 1886 жылы қала тарихындағы ең ірі су тасқыны батыс жағалауды және қаланың көп бөлігін суға батырды. Қаланың екі жағын байланыстырған көпір суға кетіп, оны жаңасымен алмастыруға бір жылдан астам уақыт кетті.

Линчтеулер

19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Веттумпкада және оның төңірегінде бірнеше линчтер болды. Ең ірі линч 1898 жылдың 17 маусымында орын алды, сол кезде "Элмор және Куза округтерінің ең жақсы және ең белгілі азаматтары" деп сипатталған 500 адамнан тұратын ұлттық топ Соломон Джексон, Кемп Риз, Луис Спир және Джесси Томпсон қамауда ұсталған округтік түрмеге шабуыл жасады. Бірнеше белгілі азаматтар мен методист пасторы толған жұртты зорлық-зомбылықтан қайтармақ болды, бірақ оларға бұл сәтті болмады. Шериф түрме кілттерін жасырып, толған жұрттың камераларға кіре алмауына тырысты, бірақ олар темір бұрышпен камера есіктерін ашып, төрт ер адамды алып кетті. Толған жұрт бастапқыда оларды тірідей өртеп жіберуді жоспарлаған, бірақ әскер араласады деп ойлап, олардың орнына дарға асты.

Алға қарай

1924 жылы Ветумпка мен Монтгомерині байланыстырған алғашқы асфальтталған жол салынды. Монтгомери екі дүниежүзілік соғыс кезеңінде аймақтағы әскери қанағаттар мен мемлекеттік басқарудың дамуының нәтижесінде өркендеді. 1950 жылдары автомобильдің кең таралғандығы Ветумпка тұрғындарына күнделікті Монтгомериге жұмысқа баруға жағдай жасады.

"Кішкентай қыздар"

2022 жылы екі әйел тұтқындалып, жабайы мысықтарды тамақтандырғаны үшін айыпталды, бірақ бұл Wetumpka қаласында қылмыс емес еді. Қалалық судья Джефф Кортни 85 жастағы Беверли Робертс пен 61 жастағы Мэри Алстонды екі жылға бақылаусыз сынаққа алуға және 10 күнге түрмеге қамауға үкім шығарды. Түрме жазасы күшінен тоқтатылды. Олардан сондай-ақ әрқайсысына сот шығындарымен қоса 100 доллар айыппұл төлеу талап етілді. Үкім шығарғаннан кейін әйелдер Элмор округінің апелляциялық сотына шағымданды, сол кезде қала қылмыстық қудалауды тоқтатуға шешім қабылдады. Осы тұтқындаулар бүкіл әлемде кеңінен жарияланды, ал Робертс пен Алстон кейіннен The Montgomery Advertiser газеті тарапынан Wetumpka қаласындағы жабайы мысықтарға көмектескені үшін "қауымдық батырлар" деп аталды. Олар сондай-ақ A&E Networks телеарнасының "My Strange Arrest" бағдарламасында көрсетілді. Робертс пен Алстон бұл оқиғаның артында "шағын қала саясаты" тұрғанын айтты, Wetumpka қаласының мэрі Джерри Уиллис қала ішіндегі жануарлардың әл-ауқаты жөнінде шағымдану тарихы болған Робертстің тұтқындалуын бұйырғанын мәлімдеді.

География

Ветумпка Елмор округі орталығынан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан (32.540972, −86.207726) және Куза өзенінің екі жағасында жатыр, Таллапуса өзенімен қосылған жерінен 8 км (5 миль) солтүстік-шығысқа қарай. Қала Апалачи тауларының етегінен басталатын және тегіс жазыққа айналатын жерде орналасқан. Қала көптеген маңызды АҚШ және штаттық тас жолдарында орналасқан, әсіресе АҚШ 231 тас жолы, ол қала орталығынан шығысқа қарай өтеді, солтүстікке қарай 45 км (28 миль) Рокфордқа және оңтүстікке қарай 29 км (18 миль) Монтгомери қаласының орталығына дейін жетеді. Алабама штатының 14-ші тас жолы қала орталығы арқылы батыстан шығысқа қарай өтеді, шығысқа қарай 35 км (22 миль) Талассиге және оңтүстік-батысқа қарай 27 км (17 миль) Праттвиллге дейін барады. Қаладан өтетін басқа да штаттық тас жолдары: Алабама штатының 9-шы және Алабама штатының 170-ші тас жолдары. Ветумпка қаласының орталығы екі қалалық блоктан тұрады және солтүстік-батысында Куза өзенімен шектеседі. Бибб Грейвс көпірі осы жерде өзенді кесіп өтеді және қаланың ең танымал нысаны болып табылады. Көпірдің тікелей арғы жағында қаланың үш соғысқа дейінгі шіркеуі орналасқан: Бірінші методист, Бірінші пресвитериан және Бірінші баптист шіркеулері. 2019 жылдың 19 қаңтарында соққы жел Бірінші пресвитериан шіркеуін қиратты және Бірінші баптист шіркеуіне ауыр зақым келтірді. АҚШ халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 159,5 км², оның ішінде 155,8 км² құрлық және 3,7 км², немесе 3,66%, су.

Климат

Бұл аймақтың климаты ыстық, ылғалды жаздармен және көбінесе жұмсақ немесе салқын қыстармен сипатталады. Көппен климаттық жіктеу жүйесі бойынша Веттумпка ылғалды субтропиктік климатқа жатады, климат карталарында "Cfa" деп белгіленеді.

2020 жылғы халық санағы

+Wetumpka халқының нәсілдік құрамыRaceNum. Пайыз. Ақ (испандық емес) 4,624 64,04%Қара немесе африкалық америкалық (испандық емес) 1,898 26,29%Жергілікті американдықтар 44 0,61%Азиялықтар 9 0,12%Тынық мұхиты аралдарының тұрғындары 9 0,12%Басқа/Аралас 26 1,36%Испан немесе латиноамерикандық 294 4,07%2020 жылғы АҚШ халық санауы бойынша қалада 7,220 адам, 2,917 шаруашылық және 2,008 отбасы тұрады.

Ветумпка метеор кратері

Ветумпка – "Алабама штатындағы ең ірі табиғи апаттың" туған жері. Шамамен 80 миллион жыл бұрын, диаметрі 305 метрге жуық метеорит осы аймаққа құлаған. Қала орталығының шығысындағы төбелерде 5 миль (8 км) болатын соққы кратерінің эрозияға ұшыраған қалдықтарын көруге болады. Аймақтың астындағы сынықтар мен қираған тау жыныстарының шеңберлі сақиналары үшін бұл жер Ветумпка кратері немесе астроблема ("жұлдыз жарасы") деп аталады. 2002 жылы Оберн университетінің ғалымдары зерттеу нәтижелерін жариялап, осы орынды халықаралық деңгейде мойындалған соққы кратері деп бекітті.

Жасмин-Хилл бақтары

Бұл ашық ауадағы мұражай 1930 жылдары Фитцпатрик отбасының меншігінде салынды. Олар көп жылдар бойы Грекияда ежелгі мүсіндердің көшірмелерін жинап, Жасмин төбесіндегі ресми бақтарын безендірген. Бақтар жабылды және қайта ашылмайды; онда Олимпиададағы Гера ғибадатханасының толық көлемді көшірмесі сияқты бірнеше қызықты нысандар болған.

Ашық жерде демалу

Ветумпка және Куса өзені жыл сайын Куса өзенінің сынағын қабылдайды, ол 2003 жылы басталды және әдетте 150-ден 200-ге дейін қатысушыны тартады. Бұл жарыс, өзгертілген триатлон, Swayback Bridge Trail-ден басталды – кросс-кантри жүгіру, тау велосипедімен кезең және Куса өзенінде қайықпен жүзу арқылы Ветумпка қаласының орталығындағы Голдстар паркіне аяқталады. Swayback Bridge Trail жыл сайынғы тау велосипеді жарысының – "Swayback-қа шабуылдың" үйі. Ветумпка су спорты әуесқойлары арасында танымал, бүкіл елден келетін қайық жүргізушілерді қызықтырады. Қала жыл сайын Куса өзенінің тауар су фестивалін өткізеді және 2005 жылы АҚШ-тың еркін стильдегі каноэ жарысының өтетін орны болды. Coosa River Paddling Club Corn Creek Park саябағын салған, ол өзенге, табиғатқа және серуендеу жолдарына қоғамдық қолжетімділікті ұсынады.

Коосадағы Рождество

Косадағы Рождество – желтоқсан айында жыл сайын өткізілетін шаралар тізбегі. Іс-шара Бибб Грейвс ескерткіш көпірінде өтеді. Басты оқиға – Коса өзенінде өтетін әсем фейерверктер мен қайықтар көрмесі. Көрермендер Бибб Грейвс ескерткіш көпірінен Рождестволық шамдармен әсем безендірілген қайықтардың өзен бойымен көпірдің астынан өтетінін және фейерверктердің атылуын тамашалайды. Фейерверктердің түн аспанын жарықтандыруы мен өзеннің тыныш бетінің жарқырауы бұл оқиғаны ерекше етеді. Өзендегі шоудан бұрын Мисс Косадағы Рождество сайысы, Сантамен суретке түсу, шыршаны жарықтандыру және қаланың Алтын мемлекеттік паркі маңында ұйымдастырылатын басқа да шаралар өткізіледі.

Поарш-Крик казиносы

Алабама штатындағы федералды түрде мойындалған жалғыз Крик-индейлер тайпасының Поарх тобы қаламен шектес жерде казино салды. Тайпа казиноны кеңейту жоспарларын жариялады, оған 246 миллион долларлық қонақ үй, екінші казино және кешенде тағы да көптеген көңіл көтеру орындары кіреді. Жаңа казино кешенінде 1000-нан астам адам жұмыс істейді және 20 қабаттан тұратын, 285 бөлмелі "Wind Creek Wetumpka" атты қонақ үйі салынады.

Үкімет және инфрақұрылым

Америка Құрама Штаттарының пошта қызметі Ветумпка пошта бөлімін басқарады. Алабама штатының Түзету департаментіне қарасты Джулия Тютвилер әйелдер түрмесі Ветумпкада орналасқан. Бұл түрмеде Алабама штатының әйелдер өлім жазасы күтіп отырған қылмыскерлері ұсталады. Ветумпка бұрын Ветумпка мемлекеттік жазалау орталығының орналасқан жері болған. 2022 жылы Ветумпка полиция бөлімі қалалық саябақта қаңғыбас мысықтарды тамақтандырған бір топ қарт әйелді қолға түсіріп, қамауға алды. Олар жергілікті судья Джефф Кортни тарапынан кінәлі деп танылып, жазаланды. Қазіргі таңда бұл іс апелляцияда қаралып жатыр.

Білім

Қала Эльмор округінің мемлекеттік білім беру жүйесінің құрамында. Мемлекеттік мектептерге Ветумпка бастауыш мектебі, Ветумпка орта мектебі, Ветумпка жоғары мектебі және Редленд бастауыш мектебі кіреді. Ветумпка орта мектебі Ветумпка аралық мектебі мен Ветумпка жасөсперімдер мектебінің бірігуі нәтижесінде құрылған.