Кіріспе

Огайо штатындағы археологиялық орын, АҚШ. Irishtown Bend – бұрынғы ирланд-американдық аудан және Куяхога өзенінің батыс жағалауындағы Кливленд қаласында орналасқан жер бедері. Бұл жер бедері Куяхога өзеніндегі тар иірім мен осы иірімнің үстіндегі тік жардан тұрады. 1830 жылдар шамасында ирланд иммигранттары мен ирланд-американдықтардың ауданы қалыптасты. 1800 жылдардың соңында аймақтың бір бөлігі өнеркәсіптік аймаққа айналды. 1900 жылға қарай, көптеген ирланд тұрғындары бұл жерді тастап кетті, және ол Шығыс Еуропа иммигранттарының шоғырланған жеріне айналды. Аудан бірнеше себептерге байланысты күрт құлдырады, ал қалған аз бөлігі 1950 жылдардың соңында бұзылды. 1980 жылдары археологиялық қазбалар басталған кезде, бұл жерде ешқандай коммерциялық немесе тұрғын үйлер болған жоқ. 1990 жылы, Irishtown Bend археологиялық ауданы деп белгіленген аймақтың бір бөлігі, Ұлттық тарихи орындар тізіміне қосылды. 2006 жылдан бастап, Irishtown Bend топырағын тұрақтандыру, осы орынның археологиялық тарихын сақтау және аумақты саябаққа айналдыру жұмыстары басталды, ал құрылыс 2023 жылы қолға алынды.

Геология

Мезозой дәуірінде және кайнозой дәуірінің үшінші кезеңінің соңына дейін Тейс және Довер өзендері Огайо штатының девон және пермдік тау жыныстарына ежелгі Куяхога өзенінің аңғарын қазып жасады. Соңғы екі миллион жылда Огайоны кем дегенде төрт ірі мұздық кезең жапқан. Жер бетінен өтіп кеткен мұздықтар сұрыпталмаған қиыршық тас және сұрыпталған шөгінділерді қалдырды. 25 000 – 14 000 жыл бұрын Висконсин мұздығы Довер өзенінің солтүстікке қарай ағысын тоқтатты. Су жиналып, ата-бабамыздың Таскаравас өзені арнасымен оңтүстікке қарай ағып бастады. Мұз шегінген кезде Акрон маңында рецессиялық морена қалды. Мұздық одан әрі шегініп, содан кейін шағын жылжу жасады. Бұл жылжу Дефайенс маңында тағы бір рецессиялық моренаны қалдырды. Бұл мореналар бөгеттер сияқты әрекет етіп, араларында суды ұстап тұрды. Содан кейін пайда болған уақытша көлдерде кең көлемде саз және күл шөгінділері қалыптасты. Морена беткейлерінен төмен аққан өзендер аллювиалды жайылмалар мен дельталарды қалдырды. Бұл ежелгі Довер өзені аңғарын 152 метрге дейін әртүрлі топырақ түрлерімен көмді. Шамамен 10 000 жыл бұрын бірнеше өзен Дефайенс моренасының солтүстігінде бірігіп, көмілген Довер өзені аңғары арқылы Эри көліне дейін эрозия жасады. Бас эрозия Дефайенс және Акрон мореналарын бұзып, оңтүстікке қарай ағып тұратын Таскаравас өзеніне қосылды. Су деңгейі төмендеген кезде солтүстікке қарай ағып тұратын Куяхога Таскаравастан бөлінді (ол әлі күнге дейін оңтүстікке қарай ағып тұр). Ирландтаундағы геологиялық құрылым соңғы 252 миллион жылда қалыптасқан күрделі процестердің нәтижесі. Аймақтың девон кезеңіне жататын тақтатас тау жыныстары тығыз мұздық қиыршық таспен, содан кейін қатты сазбен, 9 метрлік жұмсақ сазбен, 6 метрлік күлмен, 3 метрлік құммен және топырақпен жабылған. Бұл қабаттар тау беткейін тұрақсыз етеді. Орташа су деңгейінен 5 метр биіктіктегі қию күші 0,7 МПа, ал төбесінде – 0,7 МПа. Геологиялық деректерге сәйкес, тау жыл сайын өзенге қарай сырғып барады. 1950 жылдардың соңынан 1960 жылдардың басына дейін беткейге көп мөлшерде топырақ толтырылды. Бұл төмендегі топыраққа қысымды арттырып, бұрынғысынан тыныш немесе баяу сырғуды үдетілген сырғуға айналдырды. Кейіннен беткейді қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді, содан кейін еңіс тұрақсыздығы күрт өсті. Беткейдің жоғарғы бөлігінде (Вест-Сайд платосымен жанасатын жерде) және Франклин авенюі бойында жарықтар (бірнеше дюймнен бірнеше футқа дейін) бар. 2004 жылдан бері Riverbed Street бойында суға қарай құлау және орташа жарықтар пайда болды, бұл беткейдің төменгі бөлігінің бұзылуын (әдетте 1950 жылдардағы тіреу қабырғаларының бұзылуына байланысты) және топырақтағы судың көбеюін көрсетеді. Таудың бетінен 30 метрдей жерде сырғу жазықтығы бар екеніне дәлелдер бар.

Көршіліктің пайда болуы мен жойылуы

Айриштаун Бенд жер бедері Огайо штатының Кливленд қаласында Куяхога өзенінің батыс жағалауында орналасқан. Ол Колумбус жолынан ағыс бойымен Детройт-Супериор көпіріне дейін, шамамен 2500 фут (762 м) қашықтықта созылады. Ол Куяхога өзенінің жағалауынан Franklin даңғылы мен W. 25-ші көшеге дейін төбеге қарай ұзарады. Батыс жақ платосының ең биік нүктесі өзеннен шамамен 30 метр жоғары.

Көршіліктің қалыптасуы

Ирландтаун Бенд ауданы Кливлендтегі «Бұрыш» деп аталатын үлкен ирланд анклавының бір бөлігі болды. Ирланд тегіндес адамдар алғаш рет 1825 жыл шамасында Кливлендке көптеп қоныстанды. Адамдардың көпшілігі Эри каналында жұмыс істеген, және каналдағы жұмыс аяқталғаннан кейін олар Кливлендке қоныстанды және отбасыларын кішкентай, бірақ өсіп келе жатқан қалаға көшірді. Ирландтарға қарсы дискриминация күшті болды, сондықтан ирландтар Куяхога өзенінің сағасының жанындағы Эри көлінің жағалауындағы жоғары жерге қоныстануға мәжбүр болды. Бұл аймақ кейін Уиски аралы деп аталды, ол 1827 жылы Куяхога өзенінің жаңа арнасының жасалуымен жартылай аралдан бөлінді. 1830 жылдары Кливленд экономикасының қарқынды өсуі одан да көп ирландтарды аймаққа тартты, анклавтың көлемі екі есеге ұлғайып, «Бұрыш» Уиски аралындағы ирланд қауымдастығының бір бөлігі ретінде қалыптасты. Ирландтаун Бенд 1850 жылдары Ирландиядағы Ұлы ашаршылықтан кейін АҚШ-қа ирланд иммигранттарының үлкен толқынына байланысты ирланд иммигранттары үшін тұрғын үй қауымдастығы ретінде пайда болды. 1870 жылға қарай Кливлендтің 100 000 тұрғынының 10 пайызы ирландтарды құрады. 1850 жылдан кейін Ирландтаун Бендте тұратын тұрғындардың басым көпшілігі біліктілігі жоқ жұмысшылар еді. Қала 80 тұрғын үй учаскесін бөліп берді. Кливлендтегі ирланд қауымдастығының тарихшылары Нельсон Каллахан мен Уильям Ф. Хики Ирландтаун Бендтегі үйлердің көпшілігі «сарайлар» (шалаптар) болғанын айтады, олардың өзен жақ беттері тік жерге тіреліп, қазықтармен тіреліп тұрды. Бірақ 1980 жылдарда Кливленд табиғи тарих мұражайының жүргізген археологиялық зерттеулерінің нәтижелері, берік ағаштан салынған, тегіс жерге салынған және көбінесе бетон немесе тас негізі бар үйлердің мүлдем басқа картинасын көрсетті.

Тастауы және бұзылуы

1898 жылдан бастап Ирландтаун Бенд тұрғындары жақсырақ үйлерге көшіп кеткенімен, қатаң ұлттық иммиграция шектеулері оларды алмастыратын иммигранттардың азаюына себеп болды. 1912 жылға қарай барлық үйлердің үштен бірі бұзылып, көптегені бос қалды, ал бірнеше уақытша шатырлар орнатылды. 1930 жылдары Ирландтаун Бендте, көбінесе бос жатқан жерде Хувервилл пайда болды. Осы кезеңде мұндағы тұрғын үйлерді "қамыт үйлер" деп сипаттаған ауызша тарихтар мен жазбаша мәліметтер көптеп кездеседі. 1952 жылы аймақта бар болғаны бес үй қалды, олардың барлығы да ұзақ уақыттан бері бос тұрды. Алайда, Куяхога өзенінен өту жобасы іске аспады. Атлантика және Ұлы Батыс темір жолы 1863 жылдың шілдесінде C&M темір жолын жалға алып, Кливленд қаласының шегіндегі желіні аяқтауға келісім берді. Скрантон Флэтсте жаңа жолаушылар депосының құрылысы 1863 жылдың тамызында басталды, ал жаңа депоға дейінгі жолдар 4 қарашада аяқталды. 1880 жылдың наурыз айында Атлантика және Ұлы Батыс банкроттан шығып, жаңа компания – Нью-Йорк, Пенсильвания және Огайо темір жолы (NYP&O) құрылды. 1886 жылдың көктемінде NYP&O Кливлендтегі ескі C&M бағытын Скрантон түбегінің негізінен өтіп, Ирландтаун Бенді айналып, "Бұрылыстан" өтіп, Ескі кеме арнасына жетіп, одан көпір салу арқылы кеңейтті. Пойыздар 4 шілдеде жүре бастады. Ирландтаун Бенде Колумбус жолының екі жағына да доктар салынды. Теміржолдың соқпақтары шамамен 3 км-ге созылып, Олд Шип-каналдың оңтүстік-батыс жағалауында, Ирландтаун Бендтің айналасында, Тремонт қаласында және Кливлендтің Солтүстік Бродвей және Оңтүстік Бродвей аудандарындағы Бродвей даңғылының шығысында орналасқан. Детройт даңғылының астынан өту үшін теміржол батысқа қарай бұрылатын жерге жақын солтүстікке қарай доктар салынды. 1912 жылы теміржол қазіргі Детройт-Супериор көпіріне жақын жерде жаңа, бумен жұмыс істейтін док салды. Оны жергілікті Wellman Engineering фирмасы жобалады. Бұл аймақта Куяхога өзені бойындағы қозғалыс өте көп болғандықтан, C&MV Ирландтаун Бенд бойында сегіз жолдан тұратын теміржол ауласын салған, осылайша оны қамтамасыз еткен.

Бұрылысты бөгеу

Кливленд қаласының және оның төңірегіндегі жүзуге болатын Куяхога өзенінде өте тығыз иірімдер көп. 1800 жылдардың соңында Ұлы көлдердегі жүк тасымалдау кемелері үлкейген сайын, бұл иірімдер өзен арқылы жүруге кедергі келтіре бастады. Кливленд қаласы мен АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы келесі алты онжылдық бойында өзенді бірнеше жерде, әсіресе иірімдері тығыз болған жерлерде кеңейту жоспарын іске асыру үшін бірлесіп жұмыс істеді. Айриштаун Бенд – қиындық тудырған маңызды аймақтардың бірі еді. Өзеннің батыс жағалауындағы алғашқы кең көлемді қазба жұмыстары 1940 жылдың тамызында жүргізілді. Жағалау бойындағы өзен төсегіне тік бойымен болатты қалқандар орнатылып, жоғарыдағы жерді ұстап тұруға көмектесті. Өзенді кеңейту жұмысы толық аяқталмай тұрып, Екінші дүниежүзілік соғыс басталды, бұл жобаны аяқтауды кейінге шегерді. Өзенді кеңейту жобасын аяқтау үшін қаржыландыру үшін күрес 15 жылға созылды және 1950 жылдары аяқталды, ал 1958 жылы батыс жағалау тағы да кеңейтіліп, қоршаумен бекітілді.

Канализация, көпірлер және қоғамдық тұрғын үй

Деректер аз болғанымен, шамамен 1900 жылы қазіргі Ривербед көшесі бойында кірпіштен жасалған кәріз салынған. 1947 жылы Кливленд кәріздері ауданының инженерлері Ривербед көшесінен шамамен 9 метр тереңдікте "Westerly Low Level Interceptor" деп аталатын кірпіш және бетоннан жасалған кәріз туннелін салған. Туннель нашар жобаланған және құлауға бейім аймақта салынған. W. 25-ші көше, Бридж авенюі және Франклин авенюі арасында Ривервью Тауэрс төңірегінде тағы 15 үш қабатты "бақшадағы пәтерлер" салынған. 2000 жылы бұл бақшадағы пәтерлер бұзылып алынды.

Лейк Линк жолы және ықтимал парк

1987 жылы Кливленд табиғат тарихы мұражайының археологы доктор Альфред М. Ли Ирландтаунда үш жылдық археологиялық қазба жұмыстарын бастады. Ирландтаундағы тұрақсыздық аймақты маңызды инфрақұрылым үшін пайдалануға болмайтындығын анық көрсеткендіктен, 2006 жылы Кливленд қаласы, Куяхога округі, бірнеше коммерциялық емес ұйымдар мен Ирландтаундағы жер иелері аймақтың болашағы және тасталған теміржол жолдары туралы бірдей пікірталас жүргізді. 2009 жылдың қаңтар айында бұл топтар «Flats Connections Plan» атты есеп жариялады, онда Кингсбери Рун мен Виски аралы арасындағы тасталған теміржол учаскесін велосипед және жаяу жүргіншілерге арналған жолға айналдыру ұсынылды. Жоспарға сондай-ақ Куяхога өзенінің Ескі Кеме арнасынан жаңа жаяу көпірін салу кірді, бұл Виски аралындағы ескі теміржол ауласымен байланысты қайта жаңарту үшін жасалды. Басқа да ұсыныстардың бірі – Ирландтаун Бендтің төбесін саябаққа, ойын алаңдарына және батпақты жерлерге айналдыру болды.

Кливленд қоры жүз жылдық көлі байланыс жолы

Жолдың бастапқы жобалау жұмыстары 2009 жылы басталды. Куяхога округінің жоспарлау комиссиясы жолды Уиски аралына жалғайтын жаяу жүргіншілер көпірінің жоспарлауын өз мойнына алды және 2014 жылдың қазанына дейін төрт жобаның финалистерін қарастырды. 2015 жылдың маусым айында Мигель Росалес/Schlaich Bergermann Partner/Osborn Engineering компаниясының жобасы балама ретінде таңдалды. Джордж Гунд қоры 2011 жылдың қарашасында жобаға 2 миллион доллар (АҚШ долларымен) қаржы бөлді, ал Кливленд қоры 2014 жылдың тамызында 5 миллион доллар (АҚШ долларымен) көмек көрсетті. Кливленд қорының сыйлығының құрметіне Кливленд Метропаркі (жобалаушы, салушы және кейіннен жолды күтіп ұстаушы) бұл жолдың атауын Кливленд қорының жүз жылдық көл байланысы жолы деп өзгертетінін мәлімдеді. Кливленд қорының жүз жылдық көл байланысы жолы үш кезеңде салынды. Кливленд қорының жүз жылдық көл байланысы жолының оңтүстік бөлігінде (Огайо және Эри каналының бастапқы нүктесінен Колумбус жолына дейін) 2014 жылдың күзінде жұмыс басталды. Жолдың солтүстік бөлігінде (Детройттың үстіңгі көпірінен Ескі кеме арнасына дейін) 2016 жылдың тамызында жұмыс басталды және ол 2017 жылдың 9 маусымында ашылды. Жолдың ортаңғы бөлігіндегі жұмыстар Ирландтаун Бендтің беткейін тұрақтандыру аяқталғанша тоқтап тұрды.

Әлеуетті парк

2012 жылдың қазан айында Кливленд Куяхога округінің порты басқармасы Ирландтаун Бендтегі топырақты тұрақтандыру мәселесін шешуде бастама көтерді. 2009 жылы Инженерлер корпусы бұл төбешікті тұрақтандыруға 219 миллион доллар (доллармен) жұмсалатынын бағалаған. Ohio City Inc. (коммерциялық емес қоғамдық даму корпорациясы) Кливленд қаласы, Кливленд Куяхога округінің порты басқармасы және коммерциялық емес парктерді қолдау тобы LAND Studio бірлесіп, парктің және онымен өтетін жолдың жобасын жасау жұмыстарын бастау үшін жоспарлауға қатысты. Парк дизайны туралы ашық тыңдаулар 2017 жылдың маусым айында басталды. 2017 жылдың тамыз айының соңында парктің жаңартылған дизайны таныстырылды. Франклин даңғылы мен W. 25-ші көшесінің қиылысына негізгі кіреберіс алаңы жоспарланса, екінші кіреберіс алаңы мен мәдени орталық Детройт Жоғарғы Көпірінің жанына орналастырылды. Парк төрт аймақтан тұрады. Оңтүстікте, парктің бір бөлігіне енетін Ohio City Farms фермалық шаруашылығы орналасқан. Фермалардың солтүстігінде тұрғын үйлерге арналған парк пен ойын алаңы бар. Франклин даңғылының үстіндегі және Франклин даңғылы мен Ривербед көшесі арасындағы төбешік тарихи аймақ болады, онда қазба жұмыстарынан табылған археологиялық ескерткіштерді көруге болады. Ривербед көшесінен жағалауға дейін жаяу жүргіншілерге арналған жаяу жол мен жасалма жартастардан тұратын аймақ құрылатын болады. Жолдар зигзаг тәрізді парктің барлық аймақтарын байланыстырады. Тұрғын үйлерге арналған парк пен тарихи аймақтағы 7 метрлік (22 фут) биіктіктегі көпірше, Детройт Жоғарғы Көпірі арқылы парктің солтүстігіндегі тұрғын үйлерге қатынауға мүмкіндік береді (өзен жағалауына немесе W. 25-ші көшеге түсудің орнына). Парк жобасы 2017 жылдың 1 қыркүйегінде Кливленд қалалық жоспарлау комиссиясына ұсынылды. Огайо штаты 2018 жылдың наурыз айында Ирландтаун Бендті тұрақтандыруға қолдау көрсету үшін 2,5 миллион доллар (доллармен) бөліп берді, бұл паркті қолдаушылар сұраған соманың жартысынан кем. Куяхога округі 2018 жылдың сәуір айында Superior Viaduct көпіріне жақын орналасқан екі акр (003 21 001 және 003 20 004 учаскелері) жерді паркті жоспарлау ұйымдарына жалға берді. Жалға алу шарты бойынша жылдық төлем 1 доллар, ал жалға мерзімі 25 жылды құрайды. Одан әрі 50 жылға ұзартуға болады, ең жоғары жалға мерзімі 99 жылға дейін. Жоспарлау ұйымдары жерді сатып алуға құқылы, бірақ округ бұрынғы көпірді тексеру үшін сервитут құқығын сақтайды.

Ирландтаун Бенд археологиялық ауданы

Ирландтаундағы қисық бөлігінде орналасқан Ирландтаун қисығы археологиялық ауданы – тарихи маңызы бар орын.