Кіріспе
Паркинсония акулеата – бұршақ тұқымдасына жататын көп жылдық гүлдейтін ағаш түрі. Оның жалпы атаулары: пало-верде, мексикалық пало-верде, Паркинсония, Иерусалим қызылшасы, жеміс бұршақ ағашы, пало-де-райо және ретама.
Parkinsonia aculeata is a species of perennial flowering tree in the pea family, Fabaceae. Common names include palo verde, Mexican palo verde, Parkinsonia, Jerusalem thorn, jelly bean tree, palo de rayo, and retama.
Этимология
Паркинсония туысының атауы ағылшын ботанигі Джон Паркинсонға (1567–1650) құрмет көрсету үшін берілген, ал түрдің латынша атауы aculeata осы өсімдіктің тікенді сабағын сипаттайды. "Иерусалим тікені" деген ат испан және португал тілдеріндегі girasol сөзінің ("күнге бұрылу") қате аудармасынан туындаған.
Сипаттама
Паркинсониа акулеата тікенді бұта немесе кішкентай ағаш болуы мүмкін. Ол биік өседі, ең биіктігі Palo verde бір немесе бірнеше сабақтары және көптеген бұтақтары бар, салбыраған жапырақтарымен. Жапырақтары мен сабақтары түксіз. Жапырақтары кезектесіп орналасқан және қауырсын тәрізді (15-20 см ұзындығында). Жапсарған жапырақ тістігі 25-30 ұсақ, сопақша жапырақшалардың екі қатарымен шекараланған; жапырақшалар құрғақ ауа райында (және кейбір аймақтарда қыста) түсіп, жасыл жапырақ тістіктері мен бұтақтар фотосинтез процесін жалғастырады. Бұтақтардың жапырақ қойнауларынан екі немесе үш жұп өткір тікендер өседі. Гүлдері сары немесе сары-қызғылт түсті, иісті, диаметрі шамамен, ұзын, жіңішке сабақтан 8-10 гүлден топталып өседі. Олардың бес тостаған жапырақшасы және бес күлте жапырақшасы бар, олардың төртеуі анық, ромб тәрізді жұмыртқа пішіндес, ал бесіншісі созылыңқы, түбінде жылы сары және күлгін дақтармен. Гүлдеу кезеңі көктемнің орта айларында (наурыз-сәуір немесе қыркүйек-қазан) болады. Гүлдерді аралар тозаңдатады. Жемісі – бұршақ тәрізді тұқымдық, піскенде ашық қоңыр түсті, былғары тәрізді көрінеді.
Инвазивті проблемалар
P. aculeata Австралиядағы ірі инвазивті түр болып табылады, себебі ол ұлттық маңызы бар арамшөп ретінде тізімделген және Австралияның ең нашар арамшөптерінің бірі саналады. Ол Африканың тропикалық аймақтарының бір бөлігінде, Гавайиде және Тынық мұхитындағы басқа аралдарда да үлкен мәселе тудырады. 1900 жылдар шамасында ол Австралияға сәндік ағаш ретінде және көлеңке беру үшін әкелінді. Қазір ол Батыс Австралия, Солтүстік Территория және Квинсленд аймақтарында кеңінен тараған, шамамен 70% жерді жауып, Австралияның жартылай құрғақ және субгумидтік тропикалық аймақтарының көп бөлігіне таралу қаупі бар. Ол тығыз тоғдарларды құрайды, адамдардың, жергілікті жануарлардың және малдың су көздеріне қол жеткізуіне кедергі келтіреді. Жемістері (тұқымдықтары) су бетінде қалқып, өсімдік тұқымдықтарды суға түсіру арқылы немесе маусымдық су тасқынымен бірге ағып таралады. Тұқымдар өзен төсегіндегі құлау арқылы қабықшасы зақымданбаса, өте баяу өнеді. Австралияда P. aculeata популяциясын азайту және таралуын бақылау үшін бірнеше әдіс қолданылады. Биологиялық бақылау мақсатында Австралияға үш түрлі жәндік әкелінді: паркинзония бұршағы (Пентхобрухс гермаини және Мимостес улкей), олардың личинкалары паркинзония тұқымдықтарын жейді және тиімді басқару құралы болып табылады, сондай-ақ паркинзония жапырағы (Рхинаклоа калликраттар), ол фотосинтез тіндерін жояды, бірақ өсімдікке жалпы әсері шамалы. Жас ағаштар үшін от тиімді, сонымен қатар механикалық жою және гербицидтер де қолданылады.
Тарату
P. aculeata АҚШ-тың оңтүстік-батысы мен Солтүстік Мексикада, оңтүстікке қарай Галапагос аралдарында және Солтүстік Аргентинада табиғи түрде өседі. Африка, Австралия, Үндістан, Пәкістан және Испанияға әкелінген.
Тіршілік ету ортасы
Паркинсониа акулеата құрғақшылыққа жоғары төзімді, жай ғана ең бойы қысқа болады. Ылғалды және гумусқа бай ортада ол биік, жайылатын көлеңкелі ағашқа айналады. Бұл өсімдік толық күн сәулесінде жақсы өседі, бірақ құрғақ топырақтардың кең ауқымында (құмды төбелер, саз, сілтілі және борпылдақ топырақтар және т.б.) теңіз деңгейінен жоғары биіктікте де өсе алады.
Қолданылуы
Мексикада жапырақтары демделіп, қызба мен эпилепсияны емдеу үшін дәрі жасалады. Мал жапырақтарды тікенді болғандықтан көбінесе жемейді.