Кіріспе

Бұршақ тұқымдастарының туысы

Акация s. l. (айтылуы /ə/'/k//eɪ//ʃ//ə/ немесе /ə/'/k//eɪ//s//i//ə/), көбінесе мимоза, акация, тікенді ағаш немесе ваттл деп аталады, Fabaceae тұқымдасының Mimosoideae кіші тұқымдасына жататын бұталар мен ағаштардың полифилетикалық туысы. Оны 1773 жылы швед ботанигі Карл Линней африкалық Acacia nilotica түріне негіздеп сипаттаған. Австралиялық емес көптеген түрлер тікенді болады, ал Австралия акацияларының көпшілігі тікенсіз. Барлық түрлер бұршақтарды түзеді, олардың шырыны мен жапырақтарында тарихи түрде дәрілік заттар мен сақтағыштар ретінде қолданылған көп мөлшерде таниндер мен конденсиленген таниндер болады. Акация туысы дәстүрлі мағынасында Fabaceae отбасының екінші ең ірі туысы болып табылады (астрагал ең ірісі), шамамен 1300 түрі бар, олардың 960-ы Австралияда өседі, ал қалғаны Еуропа, Африка, Оңтүстік Азия және Американы қоса алғанда, екі жарты шардың тропикалық және жылы белдеулерінде таралған (Акация түрлерінің тізімін қараңыз). Туыс "Acacieae" тайпасы бойынша бес жеке туысқа бөлінді. Қазір Акация деп аталатын туыс Австралияның көптеген түрлерін және Оңтүстік-Шығыс Азия, Реюньон және Тынық мұхиты аралдарында таралған бірнеше түрлерді қамтиды. Австралиядан тыс көптеген түрлер және Австралия түрлерінің бір бөлігі Вахелия және Сенегалия туыстарына жатқызылған. Қалған екі туыс, Акацелла және Мариосуза, әрқайсысында Америкадан оншақты түр бар (бірақ олардың таксономиясына қатысты пікірталас әлі де жалғасуда, толығырақ "Классификация" бөлімін қараңыз).

Жіктеу

Акация деген атауды ағылшын ботаник және бағбаны Филип Миллер 1754 жылы қабылдады. Туыстың атауы ἀκακία сөзінен шыққан, бұл атауды ежелгі грек ботаник-дәрігері Педаний Диоскорид (бірінші ғасырдың ортасы мен соңы) өзінің Materia Medica кітабындағы дәрілік А. нилотика ағашына берген. Бұл атау ежелгі грек тіліндегі ἀκίς ("тікен") сөзінен туындаған. Nilotica түрінің атауын Линей осы ағаштың Нил өзені бойындағы ең танымал өсетін аймағынан алған. Ол осы туыстың типтік түрі болды. Дәстүрлі түрлері бойынша Акацияда шамамен 1300 түр кездеседі. Дегенмен, туыстың сипатталған құрамы монофилеттік емес екенін көрсететін дәлелдер жинала бастады. Квинслендтік ботаник Лес Педли Phyllodineae кіші туысын Racosperma деп қайта атауды ұсынды және биномдық атауларды жариялады. Бұл Жаңа Зеландияда қабылданып, бірақ Австралияда кеңінен қолданылмады, себебі ботаниктер осы мәселені одан әрі зерттеу қажет деп сақты. Соңында, Акация монофилеттік болмағандықтан, оны бөлу керек деген консенсусқа келді. Бұл австралиялық ботаниктер Брюс Маслин мен Тони Орчардты туыстың австралиялық түрімен қайта типтестіруге итермеледі, ал түпнұсқа африкалық түрін алмастыруды талап етті. Бұл шешім Халықаралық ботаникалық конгрестің ратификациясын қажет ететін дәстүрлі басымдық ережелерінен ерекшелік құрады. Бұл шешім даулы болды және пікірталастар жалғасты, кейбір таксономистер (және көптеген басқа биологтар) дәстүрлі Acacia sensu lato анықтамасын пайдалануды жалғастыруды жөн көрді. Бірақ екінші Халықаралық ботаникалық конгресс енді көбінесе Австралияда өсетін өсімдіктерге Acacia атауын қолдану туралы шешімді бекітті, олар бұрын Racosperma деп аталған және Acacia sensu lato-ның басым бөлігін құрады. Африканың дәстүрлі акацияларына қатысты пікірталастар жалғасуда, олар Senegalia және Vachellia туыстарына жатуы мүмкін, ал кейбір американдық түрлер Acaciella және Mariosousa туыстарына жатуы мүмкін. Акациялар Mimosoideae кіші туысына жатады, олардың негізгі кладтары, Олигоценнің соңы мен Миоценнің басында (~25 миллион жыл бұрын) маусымдық өзгерулерге байланысты құрғақшылықтың күшеюі мен өрттік режимдерге жауап ретінде қалыптасқан болуы мүмкін. Педли (1978), Вассалдың (1972) жұмысына сүйене отырып, Акацияның үш үлкен кіші туыстан тұратынын айтты, бірақ кейіннен (1986) осы топтардың мәртебесін туыс деңгейіне көтерді – Acacia, Senegalia (s. l.) және Racosperma. Өсімдіктер көбінесе тікендерді, әсіресе шөлейт аймақтарында өсетін түрлерді қамтиды. Бұл тікендер кейде қысқарып, қатаңдаған және иіс шығаратын бұтақтардың өзгеруі болуы мүмкін, ал кейде жапырақ сабақтарының өскіндерінен пайда болады. Acacia armata – Австралияның қаңғыбас тікені, ал Acacia erioloba (син. Acacia eriolobata) – Африканың түйе тікені. Акация тұқымдарын өсіру қиын болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, тұқымдарды әртүрлі температурада (әдетте 80 °C шамасында) ұстау және тұқым қабығын қолмен сызу өсімділікті шамамен 80%-ға дейін арттырады.

Симбиоз

Орталық Америкадағы бұқа өрісі акациясында (Acacia sphaerocephala, Acacia cornigera және Acacia collinsii) кейбір тікенді жапырақшалар үлкен, ісінген және қуыс болады. Бұл жапырақшалар Pseudomyrmex құмырсқаларының бірнеше түріне пана болады, олар жапырақ сабақтарындағы гүлден тыс нектарийлерде және жапырақшалардың ұштарындағы майға толы азық денелерімен – белдік денелерімен (Beltian bodies) қоректенеді. Құмырсқалар өсімдікті шөп жейтін жануарлардан қорғайды. Кейбір құмырсқа түрлері акация төңірегіндегі бәсекелес өсімдіктерді де жояды, олардың жапырақтарын жақтарымен кесіп, ақырында өлтіреді. Ал басқа құмырсқа түрлері өздерінің қожайындарына ешқандай пайда келтірмейтін сияқты. Африкадағы Акация ағаштарында, мысалы, сыбызғылайтын тікенді акацияда да құмырсқалармен ұқсас өзара қарым-қатынастар кездеседі. Акация құмырсқаларға ұқсас ісінген жапырақшаларда пана, ал Crematogaster mimosae сияқты симбиоздық құмырсқалар үшін гүлден тыс нектарийлерде нектар береді. Ал құмырсқалар өсімдікті ірі сүтқоректілер мен сабақты тесіп зақымдайтын қоңыздардан қорғайды. Орталық Америка мен Мексикада кездесетін, негізінен шөп жейтін Bagheera kiplingi бұл акация жапырақтарының ұштарындағы белдік денелерімен – жоғары концентрациялы белокқа ие түйіршіктермен қоректенеді. Акация осы түйіршіктерді белгілі бір құмырсқа түрлерімен симбиоздық қарым-қатынас шеңберінде шығарады, және олар да оларды жейді.

Зиянкестер

Австралияда акация түрлері кейде A. ligniveren-ді қоса алғанда, Aenetus туысына жататын гепиалид көбелектерінің дернәсілдері үшін тағамдық өсімдік ретінде қолданылады. Олар діңге көлденеңінен еніп, содан кейін тік төмен қарай бұршақтайды. Акациямен қоректенетін басқа Lepidoptera дернәсілдеріне қоңыр құйрықты көбелек, Endoclita malabaricus және репа көбелегі жатады. Кейбір bucculatricid көбелектерінің жапырақ жейтін дернәсілдері де акациямен қоректенеді; Bucculatrix agilis тек Acacia horrida-мен, ал Bucculatrix flexuosa тек Acacia nilotica-мен қоректенеді. Акациялар зиянкестер мен малдан қорғайтын бірнеше органикалық қосылыстарды қамтиды.

Адам тамағы ретінде пайдалану

Акация тұқымы көбінесе тамақ және түрлі өнімдерге пайдаланылады. Мьянма, Лаос және Таиландта Acacia pennata (халық арасында cha om, ชะอม және су пау т йвет деп аталады) қауырсынды жапырақтары мен бүршіктері сорпаларға, карриге, омлеттерге және қуырылған тағамдарға қосылады.

Қиын

Акацияның әртүрлі түрлері желімді заттар береді. Нағыз арабика желімі – Сенегалдан солтүстік Нигерияға дейінгі құрғақ тропикалық Батыс Африкада көптеп өсетін Акация сенегал ағашының өнімі. Акация нилотика (синонимі – Акация арабика) – Үндістандағы арабика желімі ағашы, бірақ ол нағыз арабика желімінен нашар сапалы болады. Арабика желімі көптеген тағамдық өнімдерде, соның ішінде кейбір газдалған сусындар мен тәттілерде қолданылады. Ежелгі египеттіктер акация желімін бояулар жасау үшін пайдаланған. Акация ксантофлоэа және Акация карру ағаштарының желімінде қанттың мөлшері жоғары, сондықтан оны кішкентай бұтажанақ (bushbaby) іздеп жейді. Акация карру желімі бір кезде тәттілер жасауға қолданылып, "Кап желімі" деген атпен саудаланып келген. Сонымен қатар, бұл желім Moraea түрінен уланған малдарды емдеу үшін де қолданылған.

Халықтық медицинада қолдануы

Акация түрлері халық медицинасында қолданылуы мүмкін. 19 ғасырдағы Эфиопия медициналық мәтінінде құтыру ауруын емдеу үшін Эфиопиялық түрден (грар деп белгілі) таханың тамырымен араластырылып, қайнатылған тұрымдық сипатталған. Бірнеше түрден, әсіресе Senegalia catechu (syn. Acacia catechu) ағашын қайнатып, ерітіндісін буландыру арқылы алынатын, көп мөлшерде танин қышқылы бар, катеху немесе кутч деп аталатын қысымдық дәрі жасалады. А. catechu-дан алынған катеху экстракты химия тарихында катехин, катехоль және катехоламин химиялық отбасыларына одан берілген атаумен байланысты.

Қиыршық тас

Бірнеше түрі бауларда әшекейлік өсімдік ретінде кеңінен өсіріледі; ең танымал болғаны – А. dealbata (күміс ваттл), оның тартымды көгілдір-күміс жапырақтары мен жарқын сары гүлдері бар; кейбір аймақтарда, туысқан Мимоза туысымен шатасу салдарынан, оны қате түрде "мимоза" деп атайды. Тағы бір әшекейлік акация – қызба ағаш. Оңтүстік Еуропа гүлшілері A. baileyana, A. dealbata, A. pycnantha және A. retinodes түрлерін кескіш гүлдер ретінде пайдаланады, ал олардың жалпылама атауы – мимоза. Акацияның әшекейлік түрлерін үй иелері мен ландшафт дизайнерлері үй қауіпсіздігі үшін де қолданады. Кейбір түрлердің өткір тікендері еңге жатқандарды тоқтатып, терезелер мен су түтікшелерінің жанына отырғызса, үйге заңсыз кірудің алдын алуға көмектеседі. Акация өсімдіктерінің эстетикалық сипаттамалары мен үй қауіпсіздігін қамтамасыз ету қабілеті оларды қоршаулар мен қабырғаларға лайықты балама етеді.

Парфюмерия

Акация фарнезианасы күшті хош иісі болғандықтан парфюмерия индустриясында қолданылады. Акацияның хош иіс зат ретінде қолданылу тарихы ғасырларға жетеді.

Символикасы мен ырым-жырымдары

Мысыр мифологиясы акация ағашын өмір ағашы сипаттамаларымен байланыстырды, мысалы Озирис пен Изис туралы мифте. Акация түрлерінің бірнеше бөліктері (негізінен қабық, тамыр және шайыр) ритуалдық құрбандықтар үшін иіссу жасауға қолданылады. Акация иіссу үшін көбінесе Үндістанда, Непалда және Қытайда, соның ішінде Тибет аймағында қолданылады. Акация қабығының түтіні зұлым рухтар мен әруақтарды қуады және құдайларды жақсы көңіл күйге келтіреді деп есептеледі. Акацияның тамырлары мен шайыры рододендрон, акросус, цитисус, сальвия және иіссудің басқа да компоненттерімен қоса қолданылады. Адамдар да, пілдер де акация жемісінен жасалған алкогольдік сусынды ұнатады. Истонның Библиялық сөздігінде айтылғандай, акация ағашы Мұсаның шөлде кездескен "жанған бұтасы" (Шығу 3:2) болуы мүмкін. Сондай-ақ, Құдай Мұсаға киелі шатырды салу туралы нұсқаулар бергенде, оған "сандық" және "акация ағашынан жасалған үстел" жасауды бұйырды (Шығу 25:10 және 23, Жаңа стандарттық нұсқасы). Христиан дәстүрінде Мәсіхтің тікенді тәжі акациядан тоқылған деп саналады. Акация зулу жауынгерлерінің iziQu (немесе isiKu) моншақтары үшін қолданылды, ол Роберт Баден-Пауэлл арқылы скауттар қозғалысының «Ағаш белгісі» оқу сыйлығына жетті. Ресей, Италия және басқа елдерде Халықаралық әйелдер күнінде (8 наурыз) әйелдерге сары мимозалар (басқа гүлдермен бірге) сыйлау дәстүрге айналған. Бұл «мимозалар» A. dealbata (күміс акациясы) болуы мүмкін. 1918 жылы танымал австралиялық балалар жазушысы Мэй Гиббс «Wattle Babies» атты кітап жазды, онда үшінші тұлға баяндаушы австралиялық ормандардың (буш) қияли тұрғындарының өмірін сипаттайды. Басты кейіпкерлер – акация гүлдеріне ұқсайтын кішкентай адамдар Wattle Babies, олар орман жануарларымен әрекеттеседі. Гиббс: «Wattle Babies – Буштың шуағы. Қыста аспан сұр және әлем суық көрінетін кезде олар сары киімдерін киіп, шығады, себебі олардың жүректері соншалықты қуанды» деп жазды. Гиббс Австралияда тамыз айында, оңтүстік жартышардағы қыс мезгілінде акациялардың көп гүлдейтінін атап көрсетті.

Таннин

Австралияның әртүрлі түрлерінің қабығы танинге өте бай және маңызды экспорттық тауар болып табылады; маңызды түрлеріне A. pycnantha (алтын акация), A. decurrens (қоңыр акация), A. dealbata (күміс акация) және A. mearnsii (қара акация) жатады. Қара акация Оңтүстік Африка және Оңтүстік Америкада плантацияларда өсіріледі. A. nilotica (неб-неб деп аталады) және басқа да африкалық түрлердің бұршақтары да танинге бай және тері өңдеушілер қолданады. Йеменде негізгі танин заты жергілікті атауы qaraẓ (garadh) болатын салам ағашының (Acacia etbaica) жапырақтарынан алынған. Бұл ағаштың ұнтақталған жапырақтарынан жасалған ваннаға шикі тері ұзаққа салынса, 15 күнде ғана өңделеді. Дегенмен, су мен жапырақтар жеті-сегіз күн сайын ауыстырылып, тері күнде аударылып тұруы керек.

Ағаш

Кейбір акация түрлері ағаш ретінде құнды, мысалы, Австралиядан келген А. melanoxylon (қара ағаш), ол үлкен өлшемге жетеді; оның ағашы жиһаз жасауға қолданылады және жақсы жылтыратады; және А. omalophylla (миалл ағашы, сондай-ақ австралиялық), ол әшекейлерге қолданылатын хош иісті ағаш береді. А. seyal Киелі кітаптағы шиттiм ағашы деп есептеледі, ол шиттiм ағашын берген. Мысырдан шығу кітабында айтылғандай, бұл Келісім сандығын құрылысында қолданылған. Гавай аралдарындағы А. koa және Реюньон аралдарындағы А. heterophylla – өте жақсы сапалы ағаш түрлері. Молы болуына және аймақтық мәдениетке байланысты, кейбір акация түрлері (мысалы, A. fumosa) дәстүрлі түрде отын ретінде қолданылады. Одан сондай-ақ, түрлі жануарларға баспана салу үшін де пайдаланылады.

Дәнекерлеу

Индонезияда (негізінен Суматрада) және Малайзияда (негізінен Сабахта) А. mangium плантациялары қағаз өнеркәсібі үшін шикі ағашпен қамтамасыз ету мақсатында салынуда. Акация ағашының целлюлозасы қағазға жоғары мөлдірлік және орташадан төмен көлем береді. Бұл Библиялар мен сөздіктерге қолданылатын жеңіл офсеттік қағаздар үшін өте қолайлы. Сонымен қатар, ол қағаз өнімдерінде де қолданылады, онда жұмсақтығын арттырады.

Жерді қалпына келтіру

Акацияларды топырақ эрозиясын тоқтату үшін, әсіресе кен өндіру немесе құрылыс салдарынан келтірілген зақымдардан кейін отырғызуға болады.

Экологиялық инвазия

Осы себептерге байланысты акацияның кейбір түрлері эрозияны тоқтату үшін қолданылады, олардың оңай таралуы мен төзімділігіне байланысты, бірақ олардың арасында инвазивті түрлер де болуы мүмкін. Оңтүстік Африкаға әкелінген кем дегенде он төрт Акация түрі табиғи түрде шабуылдай таралуына байланысты инвазивті деп саналады. Әлемдегі ең маңызды инвазивті акациялардың бірі – қара шатырқұмырсқа (A. mearnsii), ол шөлейт жерлерді және тасталған егістік жерлерді, әсіресе жағымды климаты таралуына мүмкіндік беретін орташа жағалау және аралдық аймақтарды жабады. Австралия/Жаңа Зеландия арамшөп қаупін бағалау оған "жоғары қауіп, 15 ұпай" деген баға берді және ол әлемдегі ең инвазивті 100 түрдің бірі болып саналады. Акация түрлерін одан әрі енгізу алдында жан-жақты экологиялық зерттеулер жүргізілуі керек, себебі бұл тез өсетін туыс бір рет енгізілгеннен кейін жылдам таралады және оны жою өте қиын.

Цианогенді гликозидтер

Америкадағы акацияның он тоғыз түрлі түрінде цианогенді гликозидтер кездеседі. Егер олар гликозидтерді арнайы бөлетін фермент әсеріне ұшыраса, "жапырақтарда" цианид сутегін (HCN) бөліп шығарады. Бұл кейде малдың улануынан өліміне себеп болады. Жаңа өсімдік материалы өздігінен 200 ppm немесе одан да көп HCN өндірсе, онда ол құрамында улы зат бар деп есептеледі. Бұл шамамен бір грамм жаңа өсімдік материалы үшін 7,5 мкмоль HCN-ге тең келеді. Акация "жапырақтарында" гликозидтерді бөліп шығаратын фермент болмаса, тіпті цианитті гликозидтердің көп мөлшерінде болған жағдайда да, олар аз улы болуы мүмкін. Цианогендері бар акация түрлерінің мысалдары: Acacia erioloba, A. cunninghamii, A. obtusifolia, A. sieberiana және A. sieberiana var. woodii.

Танымал акация

Нигердегі Тенере ағашы әлемдегі ең оқшауланған ағаш болды, қоршаған басқа ағаштардан шалқары қашықтықта. 1973 жылы жүк көлігінің жүргізушісі осы ағашты құлатып жіберді. Найробиде (Кения), "Торн-три" кафесі өз орталығындағы Найваша тікенді ағашының (Acacia xanthophloea) құрметіне аталған. Саяхатшылар бұрын ағаштың тікендеріне бір-біріне хабарламалар іліп қоятын. Қазіргі ағаш – осы түрінің үшіншісі.