Кіріспе
Ұлттық мемлекеттер арасындағы экономика. Халықаралық экономика – өндірістік ресурстар мен тұтынушылардың талғамдарындағы халықаралық айырмашылықтардың экономикалық белсенділікке және оларға әсер ететін халықаралық институттардың тигізетін әсерлерін зерттейді. Ол әртүрлі елдердің халқы арасындағы сауда, инвестиция және операциялар сияқты мәмілелер мен өзара әрекеттесулердің үлгілерін және салдарларын түсіндіруге бағытталған. Халықаралық сауда – сұраныс пен ұсыныс факторлары, экономикалық интеграция, халықаралық факторлардың қозғалысы және тариф ставкалары мен сауда квоталары сияқты саясаттың өзгеруіне байланысты тауарлар мен қызметтердің халықаралық шекара арқылы ағынын зерттейді. Халықаралық қаржы – халықаралық қаржы нарықтарындағы капитал ағынын және осы қозғалыстардың валюта бағамына тигізетін әсерін зерттейді. Халықаралық валюта-кредит экономикасы және халықаралық макроэкономика – елдер арасындағы ақша ағындарын және олардың жалпы экономикасына тигізетін әсерді зерттейді. Халықаралық саяси экономика, халықаралық қатынастардың бір саласы ретінде, халықаралық қақтығыстар, келіссөздер және санкциялар сияқты мәселелерді, сондай-ақ ұлттық қауіпсіздік, экономикалық ұлтшылдық және халықаралық келісімдерді сақтау сияқты факторлардың әсерін зерттейді.
International economics is concerned with the effects upon economic activity from international differences in productive resources and consumer preferences and the international institutions that affect them. It seeks to explain the patterns and consequences of transactions and interactions between the inhabitants of different countries, including trade, investment and transaction. International trade studies goods and services flows across international boundaries from supply and demand factors, economic integration, international factor movements, and policy variables such as tariff rates and trade quotas. International finance studies the flow of capital across international financial markets, and the effects of these movements on exchange rates. International monetary economics and international macroeconomics study flows of money across countries and the resulting effects on their economies as a whole. International political economy, a sub category of international relations, studies issues and impacts from for example international conflicts, international negotiations, and international sanctions; national security and economic nationalism; and international agreements and observance.
Қолданылу аясы мен әдістемесі
Халықаралық сауданың экономикалық теориясы, экономикалық теорияның қалған бөлігінен ең бастысы капитал мен еңбектің салыстырмалы түрде шектеулі халықаралық қозғалмалылығымен ерекшеленеді. Осы тұрғыдан алғанда, ол бір елдің шалғай орналасқан аймақтары арасындағы саудадан принцип бойынша емес, дәрежесімен ғана ерекшеленеді. Сондықтан халықаралық сауда экономикасының методологиясы экономиканың қалған бөлігінен көп айырмашылығы жоқ. Дегенмен, осы мәселе бойынша академиялық зерттеулердің бағытына үкіметтердің халықаралық саудаға шектеулер салуға тырысуы ықпал етті, ал сауда теориясын дамытудың себебі көбінесе мұндай шектеулердің салдарына анықтау қажеттілігі болды. Сауда теориясының дәстүрлі түрде "классикалық" деп аталатын саласы, негізінен, дедуктивті логиканы қолданудан тұрады, ол Рикардоның салыстырмалы артықшылықтар теориясынан бастау алып, олардың практикалық құндылығы олардың постулаттарының нақтылығына байланысты әртүрлі теоремаларға дамыды. Ал "қазіргі заманғы" сауда талдауы, негізінен, эмпирикалық талдауға сүйенеді.
Классикалық теория
Салыстырмалы артықшылықтар теориясы халықаралық сауданы аймақтық айырмашылықтардан туындайтын салыстырмалы артықшылықтардың логикалық салдары ретінде, осы айырмашылықтардың қалай пайда болғанына қарамастан түсіндіреді. Дэвид Рикардо бұл теорияны ұсынғаннан бері неоклассикалық экономиканың әдістері, салыстырмалы артықшылықтың түрлі болжамды көздерінен туындайтын сауда үлгілерін модельдеу үшін қолданылып келеді. Дегенмен, теориялық талдау үшін мәселені қарапайым ету мақсатында өте шектеулі (көбінесе шындыққа сай келмейтін) болжамдар қабылдауға тура келді. Осының нәтижесінде пайда болған модельдердің ең танымалсы – Хекшер-Олин теоремасы (ХО). Бұл теорема технология, өнімділік немесе тұтынушылардың талғамындағы халықаралық айырмашылықтардың болмауы, таза бәсекеге және еркін саудаға кедергілердің жоқ болуы, сондай-ақ масштаб эффектісінің болмауы сияқты шарттарға негізделген. Осы шарттар бойынша, сауда үлгілері тек еңбек және капиталдың салыстырмалы жеткіліктілігіндегі (факторлық қорлар деп аталады) халықаралық айырмашылықтардан туындайды. Теоремаға сәйкес, капиталға көп иелік ететін ел капиталды қажет ететін өнімдерді экспорттайды және еңбекке қажет өнімдерді импорттайды. Бірақ бұл теореманың болжау қабілеті шектеулі екені, «Леонтьев парадоксы» деп белгілі болған құбылыс арқылы көрсетілді (Американың капиталға бай факторлық қорға қарамастан, еңбекке көп жұмсалатын өнімдерді экспорттап, капиталды қажет ететін өнімдерді импорттауы). Дегенмен, ХО моделін тудыру үшін қолданылған теориялық әдістер (және көптеген болжамдар) кейіннен басқа теоремаларды тудыру үшін пайдаланылды. Stolper-Samuelson теоремасы, көбінесе ХО теоремасының салдары ретінде қарастырылады және оның ең жалпы түрінде, егер тауардың бағасы өссе (түссе), онда осы салада қарқынды пайдаланылатын фактордың бағасы да өседі (түседі), ал екінші фактордың бағасы төмендейді (өседі). Халықаралық сауда контекстінде бұл сауданың сирек фактордың өндіріс құнының нақты жалақысын төмендетіп, саудадан қорғану оны көтеретінін білдіреді. ХО теоремасының тағы бір салдары – Самуэльсонның факторлық бағаны теңестіру теоремасы. Бұл теорема елдер арасындағы сауда олардың өнім бағаларын теңестіруге бейім болғандықтан, олардың өндіріс факторларына төленген бағаларды да теңестіруге бейім екенін көрсетеді. Кейде бұл теориялар өнеркәсіптік дамыған ел мен дамушы ел арасындағы сауда дамыған елдегі біліктілігі жоқ жұмыскерлердің жалақысын төмендетуі мүмкін деген тұжырымға әкеледі. (Бірақ, төменде айтылғандай, бұл тұжырым екі елде де өнімділіктің бірдей болуы деген күмәнді болжамға байланысты). ХО және Stolper-Samuelson теоремаларын кеңейтуге көптеген зерттеулер жасалды. Олардың көпшілігі құнды түсініктер бергенімен, сауда үлгілерін түсіндіру үшін тікелей қолданылуы сирек болды.
Факторлық бағаны теңестіру
Дегенмен, халықаралық сауданың дамыған елдердегі жалақылы жұмыскерлерге тигізер әсеріне қатысты кең тараған алаңдаушылықтар бар. Самюэлсонның факторлық бағаны теңестіру теоремасы екі елде де өнімділік бірдей болған жағдайда, сауданың нәтижесі жалақы ставкаларының теңдігіне әкелетінін көрсетеді. Жоғарыда айтылғандай, бұл теорема кейде дамыған индустриалды ел мен дамушы ел арасындағы сауда дамыған елдегі біліктілігі төмен жұмыскерлердің жалақысын төмендетеді деп түсіндіріледі. Алайда, төмен жалақылы дамушы елде жоғары жалақылы дамыған елмен салыстырылатын өнімділік деңгейіне ие болуы мүмкін деген пікірдің ақылға сыймайтындығы айқын. 1999 жылғы зерттеу халықаралық жалақы айырмашылықтарының өнімділік айырмашылықтарымен шамамен сәйкес келетінін көрсетті. (Қалған айырмашылықтар, ықтимал, валюта бағамының артық немесе кем бағалануының немесе еңбек нарығының икемсіздігінің нәтижесі болуы мүмкін.) Дамыған елдерде жалақы ставкаларына қысқа мерзімді қысымдар туындауы мүмкін екені айтылса да, дамушы елдердегі жұмыс берушілер арасындағы бәсекелестік жалақыны қызметкерлердің шекті өнімділігімен сәйкестендіруге ұмтылатыны күтілуде. Осылайша, дамушы және дамыған елдердегі бірлік еңбек құны арасындағы айырмашылық жойылса, дамыған елдердегі жалақыға төмен бағытталған қысым да болмайды.
Сауда шарттары
Сондай-ақ, халықаралық сауда дамушы елдердің мүдделеріне қарсы жұмыс істеуі мүмкін деген алаңдаушылық туды. 1950 жылы аргентиналық экономист Рауль Пребиш және британдық экономист Ханс Сингер жариялаған әсерлі зерттеулерде ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы өндіріс тауарларының бағасына қарағанда төмендеуге бейім екендігі көрсетілді; бұл дамушы елдердің сауда шарттарын оларға қарсы бұрып, олардан дамыған елдерге байлықтың жосықсыз ауысуына әкеп соқты. Олардың тұжырымдары көптеген келесі зерттеулермен расталды, бірақ бұл эффект қолданылған индекстердегі сапалық бұрмалауларға немесе өндірушілердің нарықтық күшіне байланысты болуы мүмкін деген пікірлер де айтылды. Пребиш/Сингердің тұжырымдары әлі де даулы болып табылады, бірақ сол кезде және кейіннен дамушы елдер өздерінің "жас өнеркәсіптерін" дамыту үшін өндіріс тауарларының импортына кедергілер қоюы керек, соның арқасында ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттау қажеттілігін азайтуы керек деп ұсынылды. Мұндай саясатты қолдаушылар мен қарсыластарының аргументтері жаңадан құрылған өнеркәсіптерді қорғау туралы аргументтерге ұқсас.
Жас өнеркәсіптер
"Жаңадан құрылған сала" термині ұзақ мерзімде салыстырмалы артықшылыққа қол жеткізу мүмкіндігі бар, бірақ импортталған тауарлардың бәсекесіне төтеп бере алмайтын жаңа саланың атауын білдіреді. Мұндай жағдай, масштабтың әлеуетті экономиясына немесе оқу қисығының әлеуетті экономиясына жету үшін уақыт қажет болғанда туындауы мүмкін. Мұндай жағдайды сәтті анықтау және импортқа уақытша тосқауыл қою, принцип бойынша, оны қолданатын елге "импортты алмастыру индустрияландыруы" деп аталатын саясаттың маңызды пайдасын әкелуі мүмкін. Мұндай саясаттың табысқа жететіні үкіметтердің жеңімпаздарды таңдаудағы шеберлігіне байланысты, сонымен қатар табысқа жету және сәтсіздікке ұшырау мүмкіндігіне де орынды күтулер болуы керек. Оңтүстік Кореяның автомобиль өнеркәсібінің өмірге келуіне импортқа қарсы алғашқы қорғаныс себеп болғаны туралы мәлімдемелер бар, бірақ Түркиядағы жаңадан құрылған салаға берілген қорғауды зерттеу, өнімділік өсімі мен қорғау деңгейі арасында күтілгендей байланыс жоқ екенін көрсетті – бұл сәтті импортты алмастыру саясатынан күтілуі мүмкін. Тағы бір зерттеу 1970 жылдан бері импортты алмастыру индустрияландыруға жасалған әрекеттердің көбінесе сәтсіз аяқталғанын көрсететін сипаттамалық деректер ұсынады, бірақ бұл мәселе бойынша эмпирикалық деректер қайшы және нақты емес. Импортты алмастыру индустрияландыруына қарсы пікір, оның міндетті түрде сәтсіздікке ұшырауы емес, субсидиялар мен салықтық жеңілдіктер осы жұмысты жақсырақ атқарады деген тұжырымдамалар айтылды. Сонымен қатар, сауда шектеулері жаңадан құрылған салалардың дамуын жиі қиындататын ішкі нарықтағы кемшіліктерді түзетуге күтпеуге болатыны көрсетілді.
Сауда саясаты
Экономистердің сауданың артықшылықтары туралы тұжырымдары жиі үкіметтік саясатты қалыптастырушылар тарапынан қабылданбайды. Олар көбінесе тарифтер мен импорттық квоталар сияқты кедергілерді орнату арқылы отандық өнеркәсіпті шетелдік бәсекелестіктен қорғауға тырысады. 19 ғасырдың соңындағы орташа тариф деңгейі шамамен 15 пайызды құрады, ал 1930 жылдары АҚШ-тағы Smoot-Hawley тарифтік заңы қабылданғаннан кейін шамамен 30 пайызға дейін өсті. Бастысы, Тарифтер мен сауда жөніндегі келісім (GATT) аясындағы және кейіннен Дүниежүзілік сауда ұйымының (WTO) басшылығымен жасалған халықаралық келісімдердің нәтижесінде 20 ғасырдың екінші жартысында орташа тариф деңгейі шамамен 7 пайызға дейін төмендеді, сондай-ақ бірқатар басқа сауда шектеулері де жойылды. Дегенмен, сақталған шектеулердің экономикалық маңызы зор: мысалы, 2004 жылы Дүниежүзілік банк барлық сауда шектеулерін жою 2015 жылға қарай жылына 500 миллиард доллардан астам пайда әкеледі деп бағалады. Сауданы бұрмалайтын саясаттың ең ірі бөлігі ауыл шаруашылығы саласына қатысты. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (OECD) елдерінде мемлекеттік төлемдер фермерлердің табысының 30 пайызын құрайды және 100 пайыздан астам тарифтер жиі қолданылады. OECD экономистерінің пікірінше, барлық ауыл шаруашылығы тарифтері мен субсидияларын 50 пайызға қысқарту өндіріс және тұтыну үлгілерін қайта құрудың тізбекті реакциясын тудырады, бұл әлемдік жылдық табысқа қосымша 26 миллиард доллар қосады. Квоталар шетелдік жеткізушілерді бағаны импорттаушы елдің ішкі деңгейіне дейін көтеруге итермелейді. Бұл отандық жеткізушілерге бәсекелестік қысымын азайтады, және олар да, шетелдік жеткізушілер де тұтынушылар мен отандық экономиканың зиянына ие болады, сонымен қатар әлемдік экономикаға залал келтіреді. Тарифтер мен сауда жөніндегі келісімнің (GATT) ережелеріне сәйкес квоталарға тыйым салынғаннан кейін, АҚШ, Ұлыбритания және Еуропалық Одақ экспорттаушы елдердің үкіметтерімен (негізінен Жапониямен) келісілген «ерікті шектеулер туралы келісімдер» (VRA) немесе «ерікті экспорттық шектеулер» (VER) сияқты шараларды қолданды, олар да тыйым салынғанға дейін қолданылды. Тарифтер квоталарға қарағанда кем зиянды деп есептеледі, бірақ олардың әл-ауқатқа тигізетін әсері импорттың айтарлықтай өсуі немесе төмендеуі болған жағдайда ғана ерекшеленеді. Үкіметтер сондай-ақ квоталарға ұқсас әсер ететін, кейбіреулері WTO келісімдеріне жататын кең ауқымды тариф емес кедергілерді де енгізеді. Соңғы мысал – инновациялық өнімдерді шығаруға қатысты сақтық қағидасын қолдану.
average tariff levels were progressively reduced to about 7 per cent during the second half of the 20th century, and some other trade restrictions were also removed. The restrictions that remain are nevertheless of major economic importance: among other estimates,
the World Bank estimated in 2004 that the removal of all trade restrictions would yield benefits of over $500 billion a year by 2015. The largest of the remaining trade distorting policies are those concerning agriculture. In the OECD countries government payments account for 30 per cent of farmers’ receipts and tariffs of over 100 per cent are common. OECD economists estimate that cutting all agricultural tariffs and subsidies by 50% would set off a chain reaction in realignments of production and consumption patterns that would add an extra $26 billion to annual world income. Quotas prompt foreign suppliers to raise their prices toward the domestic level of the importing country. That relieves some of the competitive pressure on domestic suppliers, and both they and the foreign suppliers gain at the expense of a loss to consumers, and to the domestic economy, in addition to which there is a deadweight loss to the world economy. When quotas were banned under the rules of the General Agreement on Tariffs and Trade (GATT), the United States, Britain and the European Union made use of equivalent arrangements known as voluntary restraint agreements (VRAs) or voluntary export restraints (VERs) which were negotiated with the governments of exporting countries (mainly Japan)—until they too were banned. Tariffs have been considered to be less harmful than quotas, although it can be shown that their welfare effects differ only when there are significant upward or downward trends in imports. Governments also impose a wide range of non tariff barriers that are similar in effect to quotas, some of which are subject to WTO agreements. A recent example has been the application of the precautionary principle to exclude innovatory products.
Қолданылу аясы мен әдістемесі
Халықаралық қаржының экономикасы қағидалары тұрғысынан халықаралық сауданың экономикасынан ерекшеленбейді, бірақ маңызды басаздамалық айырмашылықтар бар. Халықаралық қаржы практикасы көбінесе үлкен белгісіздіктер мен тәуекелдерге байланысты, себебі саудаға түсетін активтер – бұл көбінесе көп жылдарға созылатын табыс ағындарына қатысты талаптар. Қаржы активтері нарығы тауарлар мен қызметтер нарығына қарағанда құбылмалырақ болады, өйткені шешімдер жиі қайта қаралып, жылдам орындалады. Егер еркін жасалған мәміле екі тарапқа да пайда келтіретін болса деген жалпы түсінік бар, бірақ басқаларға зиян келтіру қаупі одан әлдеқайда жоғары. Мысалы, АҚШ-тағы ипотекалық несие беруді дұрыс басқара алмау 2008 жылы басқа дамыған елдерде банктердің банкротқа ұшырауына және несие тапшылығына әкелді, ал халықаралық капитал ағынының күрт өзгерісі дамушы елдерде зиянды қаржылық дағдарыстарға себеп болды. Сонымен қатар, жылдам өзгерістердің болуына байланысты салыстырмалы статика әдістемесі халықаралық сауда теориясындағыдан гөрі аз қолданылады, ал эмпирикалық талдау кеңінен қолданылады. Экономистер арасындағы оның негізгі мәселелеріне қатысты пікір бірлігі халықаралық саудаға қатысты пікір бірлігінен тар және көбірек дау-жанжалға ашық.
Валюталық бағамдар мен капиталдың ұтқырлығы
ХХ ғасырдың соңғы жылдары халықаралық қаржы ұйымдастыруында маңызды өзгеріс болды, және экономистер оның салдары туралы әлі де пікір айтуда. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Бреттон-Вудс келісіміне қол қойған елдер валюталарын АҚШ долларына ($) қатысты белгілі бір айырбас бағамында сақтауға келісті, ал АҚШ үкіметі алтынды сұраныс бойынша 35 доллар/унция бағамен сатып алуға міндеттенді. Осы міндеттемелерді сақтау үшін көптеген қол қойған елдер азаматтарының шетел валютасын пайдалануына және халықаралық қаржы активтерімен жасасқан мәмілелеріне қатаң бақылау жүргізді. Бірақ 1971 жылы АҚШ үкіметі доллардың айырбасталуын тоқтататынын жариялады, содан кейін ағымдағы өзгермелі айырбас бағамы режиміне кезең-кезеңмен көшу орын алды, онда көптеген үкіметтер енді өздерінің айырбас бағамын бақылауға тырыспайды немесе шетел валютасына немесе халықаралық қаржы нарықтарына қол жеткізуді шектемейді. Халықаралық қаржы жүйесінің сипаты өзгерді. Айырбас бағамы өте тұрақсыз болды және көптеген зиянды қаржылық дағдарыстар орын алды. Бір зерттеу бойынша, ХХ ғасырдың соңына қарай 93 елде 112 банк дағдарысы болды, ал тағы бір зерттеу бойынша 26 банк дағдарысы, 86 валюта дағдарысы және 27 банк-валюта дағдарысы тіркелді, бұл соғыстан кейінгі жылдармен салыстырғанда бірнеше есе көп. 1950 жылдары икемді айырбас бағамын қолдау үшін маңызды аргументтер келтірген Милтон Фридман, егер қандай да бір тұрақсыздық туындаса, ол негізінен макроэкономикалық тұрақсыздықтың салдары болады деп мәлімдеді, бірақ 1999 жылғы эмпирикалық талдау ешқандай айқын байланыс таппады. Неоклассикалық теория капиталдың капиталға бай дамыған елдерден капиталға жетіспейтін дамушы елдерге ағылып өтетінін күтуге негіз берді, себебі онда капиталға қайтару жоғары болар еді. Қаржылық капитал ағыны дамушы елдердегі инвестиция деңгейін арттыруға, капитал құнын төмендету арқылы көмектесер еді, ал физикалық капиталға тікелей инвестициялар мамандануды және дағдылар мен технологиялардың ауысуын ынталандырар еді. Алайда, осы саясаттың нәтижесі күтілгендей болмады. Теориялық қарастырулар ғана осы пайда мен құбылмалылықтың салдары арасындағы тепе-теңдікті анықтай алмайды, сондықтан бұл мәселені эмпирикалық талдау арқылы шешу қажет болды. Халықаралық валюта қорының 2006 жылғы зерттемесі эмпирикалық деректердің жиынтығын ұсынады. Авторлар капитал қозғалысын либерализациялаудың пайдасы туралы немесе қаржылық дағдарыстардың көбеюіне себепші екені туралы ешқандай нақты дәлелдер таппады. Олар қаржылық құзыреттілік талаптарын орындай алатын елдерге таза пайда әкелуі мүмкін екенін, ал басқалары үшін пайда кешіктірілуі мүмкін және капитал ағынының тоқтауына сезімталдық артуы мүмкін екенін ұсынады.
Саясат пен институттар
Дамыған елдердің көпшілігі қазір "еркін айналымдағы" валюта бағамын пайдаланса да, олардың бір бөлігі, көптеген дамушы елдермен бірге, әдетте АҚШ доллары немесе евроға шаққанда номиналды "бекітілген" валюта бағамын сақтайды. Белгілі бір бағамды қабылдау үшін елдің орталық банкі валюта нарығына араласуы керек, және бұл көбінесе азаматтардың халықаралық нарықтарға қол жеткізуін бақылаумен бірге жүреді. Кейбір үкіметтер ұлттық валюталарын "Еуроаймақ" сияқты валюталық одақтың ортақ валютасымен алмастырды, ал мысалы, Дания сияқты елдер ұлттық валюталарын сақтап, оны жақын орналасқан ортақ валютаға белгілі бір бағаммен бекітті. Халықаралық деңгейде Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) қолдаған экономикалық саясаты, әсіресе дамушы елдерге зор әсер етті. ХВҚ 1944 жылы валюталық мәселелер бойынша халықаралық ынтымақтастықты ынталандыру, валюта бағамын тұрақтандыру және халықаралық төлемдер жүйесін құру мақсатымен құрылды. Оның негізгі қызметі – мүше елдерге төлем балансы проблемаларын шешуге, көбінесе олардың азайған валюталық резервтерін толықтыру арқылы қарыз беру болып табылады. Алайда, олардың қарыздары алушы елдердің үкіметтері қабылдаған экономикалық шараларға байланысты, оларды Қор экономистері жақсы жағдайлар жасауға себізетін шаралар деп санайды. Олар ұсынатын экономикалық саясат негізінен АҚШ және басқа да дамыған ірі елдерде қабылданған саясаттармен ( "Вашингтон консенсусы" деп аталады) үйлеседі және көбінесе келіп түсетін инвестицияларға қойылған барлық шектеулерді жоюды қамтиды. Жозеф Стиглиц және басқалар Қорды осы саясатты тиімсіз жүзеге асырғаны үшін және капитал ағынының құбылмалылығынан туындайтын қауіптер туралы алушы елдерді ескертпегені үшін қатты сынады.
Халықаралық қаржылық тұрақтылық
Ұлы депрессия кезеңінен бастап реттеушілер мен олардың экономикалық кеңесшілері экономикалық және қаржылық дағдарыстардың елден елге жылдам таралатынын, ал қаржылық дағдарыстардың экономикалық салдарының ауыр болатынын білген. Осының салдарынан көптеген жылдар бойы үкіметтер банктер мен басқа да несиелік ұйымдардың қызметі мен мінез-құлқына қатаң бақылау орнатты. Бірақ 1980-ші жылдары көптеген үкіметтер тиімділікті арттырудың жүйелік тәуекелдерден басым түсетініне сеніп, реттеуді жеңілдету саясатын ұстанды. Одан кейін қаржы саласында болған үлкен жаңарулар қаржы экономикасы туралы мақалада сипатталған. Олардың бірі – қаржы нарықтарының халықаралық байланысын күшейту және басқару теориясында «кешенді өзара әрекеттес» деп аталатын қасиеттері бар халықаралық қаржы жүйесін құру болды. Мұндай жүйенің тұрақтылығын талдау қиын, себебі оның бұзылуының көптеген мүмкін тізбектері бар. Кейіннен болған халықаралық жүйелік дағдарыстарға 1987 жылғы қазан айындағы акциялар құлдырауы, 1990-шы жылдардағы жапон активтерінің құлдырауы, 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы, 1998 жылғы Ресей үкіметінің төлемді тоқтатуы (соның салдарынан «Ұзақ мерзімді капиталды басқару» хедж-қоры құлдырады) және 2007-2008 жылдардағы суб-прейм ипотекалық несиелер дағдарысы жатты. Осы дағдарыстардың көрінісіне, әдетте, активтер бағасының төмендеуі, тәуекел сыйақысының өсуі және жалпы өтімділіктің азаюы кірді. Халықаралық қаржы жүйесінің осалдығын азайтуға бағытталған шаралар бірнеше халықаралық институттар тарапынан ұсынылды. Халықаралық есептесу банкі банктерді реттеу мәселесі бойынша екі рет ұсыным жасады (Базель I және Базель II), ал реттеуші органдардың үйлестіру тобы және 1999 жылы жүйедегі кемшіліктерді анықтау және жою үшін құрылған Қаржылық тұрақтылық форумы аралық есепте бірқатар ұсыныстар енгізді.
Көші-қон
Элементарлық қарастырулар халықаралық көші-қонның экономикалық әл-ауқатта таза пайда әкелетінін болжауға алып келеді. Дамыған және дамушы елдер арасындағы жалақы айырмашылығы негізінен өнімділік айырмашылығына байланысты екені анықталды. Дегенмен, дәлелдерді зерттеу Лордтар палатасы комитетін Ұлыбританияға иммиграцияның экономикалық пайдасы салыстырмалы түрде шағын деген қорытындыға әкелді. АҚШ-тан алынған мәліметтер де қабылдаушы ел үшін экономикалық пайданың салыстырмалы түрде аз екенін, ал иммигранттардың еңбек нарығында болуы жергілікті жалақының аздаған мөлшерде төмендеуіне әкелетінін көрсетеді. Бірақ, бұл факторлар ақша жіберулердің мақсатына байланысты өзара теңестірілуі мүмкін. Армениядан алынған мәліметтерге сәйкес, ақша жіберулер келісімшарт құралы ретінде емес, көші-қон процесін жеңілдетуге арналған ресурс ретінде қызмет ету арқылы алушылар үшін эмиграцияны одан әрі ынталандыру әлеуетіне ие. Кейбір зерттеулер білікті жұмыскерлердің көшіп кетуі ана елдерге пайдалы екенін көрсетсе де, көбінесе біліктілігі төмен және жартылай білікті жұмыскерлердің көшіп кетуі жұмыс орындарын құруға қатысты қысымды азайту арқылы шығу елдеріне экономикалық пайда әкеледі. Білікті мамандардың көшіп кетуі медицина сияқты жоғары білікті мамандардың белгілі бір салаларына шоғырланған жағдайда, салдары ауыр, тіпті апатты болуы мүмкін, егер оқытылған дәрігерлердің шамамен 50% көшіп кеткен болса. Жақында ЭЫДҰ мойындағандай, маңызды мәселе – мигранттардың өз елдеріне қайта оралуы және олардың өздерінің елдеріне қайта инвестициялауы болып табылады: осылайша, Еуропадағы үкіметтік саясат мигранттардың ақша жіберулерімен қатар уақытша білікті көші-қонды жеңілдетуге барынша көңіл бөліп келеді. 1973 жылдан бері капитал мен тауарлардың қозғалысынан айырмашылығы, үкіметтік саясат көші-қон ағындарын шектеуге тырысып келеді, көбінесе экономикалық негіздемесіз. Мұндай шектеулер көші-қон ағынының басым бөлігін заңсыз көші-қон мен "жалған" пана іздеуге бағыттап, бұрмалаушылық әсер етеді. Мұндай мигранттар біліктілігі төмен салаларда төмен жалақымен жұмыс істейтін және әлеуметтік сақтандыру төлемдерінен ешқандай пайда көре алмайтындықтан, еңбек көші-қонының пайдасы заңды ағындар үшін есептелген минималды пайдадан жоғары; алайда, онымен бірге болатын жанама әсерлер де маңызды, оларға иммиграция идеясына саяси зиян келтіру, қабылдаушы халық үшін біліктілігі төмен жалақыны төмендету және салық түсімдерінің төмендеуімен қатар полиция шығындарының артуы кіреді.
Жаһандану
Глобализация термині әр түрлі мағыналарға ие болды, бірақ экономикалық тұрғыдан алғанда ол капитал мен еңбек және олардың өнімдерінің толық қозғалмалылығына бағытталған үрдісті білдіреді, сондықтан әлем экономикасы толық интеграциялану жолында. Бұл процестің қозғаушы күштері – саяси кедергілерді және көлік және коммуникация құралдарының құнын төмендету (егер де бұл кедергілер мен құн жойылса да, процесс елдер арасындағы әлеуметтік капиталдың айырмашылықтарымен шектеледі). Бұл процесс ежелгі тамырларға ие, соңғы 50 жылда қарқынды дамыды, бірақ әлі де толыққанды аяқталған жоқ. Оның соңғы кезеңдерінде, пайыздық ставкалар, жалақы ставкалары, корпоративтік және табыс салығы ставкалары бәсекелестіктің нәтижесінде теңдікке ұмтылып, барлық жерде бірдей болады, себебі инвесторлар, жалақы алушылар және корпоративтік және жеке салық төлеушілер жақсы жағдай іздеп көшіп кетуге дайын тұрады. Дегенмен, пайыздық ставкалардың, жалақы ставкаларының немесе салық ставкаларының халықаралық жақындасуының аз ғана белгілері бар. Әлем кейбір жағынан интеграцияланғанымен, тұтастай алғанда, ол бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін болғаннан гөрі қазір аз интеграцияланған болуы мүмкін, ал көптеген Таяу Шығыс елдері 25 жыл бұрынғыға қарағанда аз ғаламдануға ұшыраған. Осы орайдағы интеграцияға қатысты болған өзгерістердің ең күштісі – қаржы нарықтарында болды, онда ғаламдану 1970-жылдардың ортасынан бері үш есеге өскен деп есептеледі. Жақында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, ол тәуекелді бөлісуді жақсартты, бірақ тек дамыған елдерде, ал дамушы елдерде макроэкономикалық тұрақсыздықты күшейтті. Бұл дүниежүзі бойынша жалпы әл-ауқаттың артуына әкелді деп есептеледі, бірақ бұл үрдісте жеңімпаздар да, жеңіліске ұшырағандар да болды. Ғаламданудың артуы экономикалық төмендеудің елден елге таралуын жеңілдетті. Бір елдегі экономикалық белсенділіктің төмендеуі, экспортқа деген сұраныстың төмендеуі нәтижесінде оның сауда серіктестерінде де белсенділіктің төмендеуіне әкелуі мүмкін, бұл экономикалық циклдің елден елге таралуының бір механизмі болып табылады. Эмпирикалық зерттеулер растайды, елдер арасындағы сауда байланысы неғұрлым күшті болса, олардың экономикалық циклдері соғұрлым үйлесімді болады. Ғаламдану макроэкономикалық саясатты жүргізуге де маңызды әсер етеді. Мунделл-Флеминг моделі және оның кеңейтулері көбінесе капиталдың қозғалмалылығының рөлін талдау үшін қолданылады (сонымен қатар, Пол Кругман Азиядағы қаржы дағдарысының қарапайым түсіндірмесін беру үшін де қолданды). Елдер ішіндегі табыс теңсіздігінің өсуінің бір бөлігі кейбір жағдайларда ғаламдануға байланысты. Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) жақындағы есебі 1981-2004 жылдар аралығында дамушы елдердегі теңсіздіктің өсуіне тек қана технологиялық өзгерістер себеп болғанын, ал ғаламдану жарым-жартылай өтетін теріс үлес қосып, дамыған елдерде ғаламдану мен технологиялық өзгерістер бірдей жауапты екенін көрсетеді.
Қарсылық
Жаһандану көптеген экономистер тарапынан экономикалық әл-ауқатқа үлес қосатын фактор ретінде қарастырылады, бірақ барлығы да осы пікірді бөлісе бермейді. Колумбия университетінің Халықаралық және қоғамдық істер мектебінің профессоры Джозеф Стиглиц дамушы елдерде жаңадан құрылған өнеркәсіптерді қорғау қажеттігін айтып, Халықаралық валюта қорының көмек көрсету үшін қойған талаптарын сынады. Гарвард университетінің профессоры Дани Родрик жаһанданудың пайдасы тең емес екенін, оның нәтижесінде табыс арасындағы теңсіздік күшейгенін, сондай-ақ, ана елдерде әлеуметтік капиталдың жоғалуына және иммиграциядан туындаған қабылдаушы елдердегі әлеуметтік шиеленістерге әкелгенін атап өтті. Мартин Вольф осы мәселелерді кеңінен талдап, профессор Джагдиш Бхагаватидің лекциясында экономистер арасындағы пікірталасқа шолу жасады.