Кіріспе

Әлемдік экономикалық басқаруды зерттеу ұлттық деңгейдегі саяси экономиканы зерттеу. Халықаралық саяси экономика (ХСЭ) – саясаттың жаһандық экономиканы қалыптастыру жолдарын және жаһандық экономиканың саясатқа тигізетін әсерін зерттейтін ғылым. ХСЭ-дегі басты мәселе – жаһандық экономикалық алмасудың тарату нәтижелері. Бұл ғылым «жаһандық экономикалық алмасуда жеңімпаздар мен жеңілгендер арасындағы саяси күрес» зерттеуі ретінде сипатталады. Сондықтан ХСЭ, халықаралық экономика, сауда және қаржының формалды экономикалық теорияларын, осы пәнде кеңінен қолданылатынын ескере отырып, жаһандық экономиканы түсіну үшін институттар, саясат және билік қатынастарын зерттеуге ерекше мән береді. ХСЭ-нің маңызды тақырыптық салалары көбінесе төрт негізгі салаға бөлінеді: 1. халықаралық сауда, 2. халықаралық валюталық және қаржы жүйесі, 3. көпұлтты корпорациялар және 4. экономикалық даму және теңсіздік. Зерттеу нысанына халықаралық ұйымдар, көпұлтты корпорациялар және тәуелсіз мемлекеттер жатуы мүмкін. Халықаралық саяси экономика – 1960 және 1970 жылдардағы Дүниежүзілік банк, Халықаралық валюта қоры және Тарифтер мен сауда туралы жалпы келісім сияқты халықаралық экономикалық институттардың өсуімен, сондай-ақ алтын стандартының құлауы, 1973 жылғы мұнай дағдарысы және 1970 жылдардағы экономикалық төңкеріс сияқты экономикалық қиындықтарға байланысты халықаралық қатынастардың маңызды саласы болып қалыптасты. ХСЭ сонымен қатар тарих, әсіресе экономикалық тарих саласындағы маңызды зерттеу саласы болып табылады, онда ғалымдар халықаралық саяси экономиканың тарихи динамикасын зерттейді.

Тарих және пайда болуы

Халықаралық саяси экономиканың тарихи түбі саяси экономика ғылымында жатыр; ұлттық экономиканы және оның басқару мен саясатпен өзара әрекеттесуін зерттеу. Адам Смиттің «Халықтардың байлығы» атты еңбегі саяси экономика саласының дамуына зор ықпал етті. Экономика ғылымының, саяси және әлеуметтік факторларды ескермей экономикалық құбылыстарды зерттейтін жаңа тәсілі, XIX ғасырдың соңында саяси экономикадан ерекшелене бастады. Алайда, саяси экономика саяси ғылымдар кафедраларында академиялық дәстүр ретінде, сондай-ақ қазіргі экономикада плюралистік бағыт ретінде өз өміршеңдігін сақтап келді. Джон Мейнард Кейнстің «Жалпы теориясы» және Карл Поланьидің «Ұлы трансформация» атты еңбектері, XX ғасырдың басында жарық көргенімен, саяси экономика дәстүрінде жазылған. Бірақ, 1920 жылдардан бастап экономика ғылымының тар мағынадағы түрі экономика кафедраларында басымдыққа ие болды. Халықаралық саяси экономиканың қалыптасуы 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басына келеді. Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк және Тарифтер мен сауда жөніндегі келісім сияқты соғыстан кейінгі экономикалық институттардың өсуі нәтижесінде экономикалық өзара тәуелділік күшейді. Бұл, халықаралық қатынастар зерттеулерінде осы институттарды және жалпы әлемдік экономиканы басқаруды зерттеуге қызығушылықты арттырды. 1970 жылдардағы дағдарыстар – алтын стандартының тоқтатылуы, 1973 жылғы мұнай дағдарысы, 1973-1975 жылдардағы экономикалық төмендеу және сауданы қорғау туралы талаптар – саяси ғылымдардағы әлемдік экономикалық басқаруды түсіну қажеттілігін анық көрсетті. IPE содан бері саяси ғылымдар кафедраларының маңызды бөлігіне айналды, сондай-ақ материалдық қауіпсіздікке бағытталған дәстүрлі халықаралық қатынастар зерттеулерімен қатар халықаралық қатынастардың маңызды саласы болып табылады.

Халықаралық сауда

IPE-де саудаға қатысты бірнеше тәсіл бар. Бұл тәсілдер мемлекеттер арасындағы халықаралық сауда-саттықты және мемлекеттер қабылдаған сыртқы экономикалық саясатты түсіндіруге бағытталған. Мемлекеттердің сыртқы экономикалық саясатын ішкі факторлармен түсіндіру тұрғысынан алғанда, екі басты тәсіл – факторлық модель және секторлық модель. Екеуі де Дэвид Рикардоның салыстырмалы артықшылық теориясына негізделген. Факторлық модель (кейде HOSS моделі деп аталады) Гекшер-Олин моделі мен Столпер-Самюэльсон теоремасымен байланысты. Гекшер-Олин моделі бойынша, елдердің саудадағы салыстырмалы артықшылығы олардың факторлық ресурстарына (жер, еңбек, капитал) байланысты. Яғни, жерге бай ел негізінен жерді көп қажет ететін өнімдерді (мысалы, ауыл шаруашылығы), капиталға бай ел – капиталды көп қажет ететін өнімдерді (мысалы, жоғары технологиялық өндіріс), ал еңбекке бай ел – еңбекті көп қажет ететін өнімдерді (мысалы, тоқыма) экспорттайды. Бұл модельге сүйене отырып, Столпер-Самюэльсон теоремасы факторларға ие топтар, олардың жеткіліктілігіне немесе жетіспеушілігіне қарай сауданы қолдайды немесе қарсы шығады деп санайды. Мысалы, жерге бай, бірақ капиталға жетіспейтін елде фермерлер еркін сауданы қолдайды, ал капиталды көп қажет ететін өндіріс кәсіпорны өкілдері оған қарсы шығады. Осы тұжырымдарға сүйене отырып, Рональд Роговскидің зерттеулері факторлық ресурстар елдерде таптық қақтығыстардың (капитал мен еңбек) немесе қалалық және ауылдық аймақтар арасындағы қақтығыстардың болуын болжайтынын көрсетті. 2023 жылы Милнер мен Линдсей Р. Долан жасаған зерттеу факторлық ресурстар Африкадағы саудалық преференцияларды түсіндіруге көмектесетінін анықтады. Зерттеулер Столпер-Самюэльсон теоремасының болжамдарын растады, сауданың ашықтығы дамушы елдерде теңсіздікті азайтуға, ал дамыған елдерде оны күшейтуге бейім екенін көрсетті. Сауданың секторлық моделі, Рикардо-Винер моделі (Дэвид Рикардо мен Джейкоб Винердің есімдерімен аталады) саудалық преференцияларды түсінуде факторлардың маңыздылығын жоққа шығарады. Сәйкесінше, Рикардо-Винер моделі факторлардың жоғары мобильділігі болған кезде саудадағы таптық қақтығыстардың ықтимал екенін, ал факторлардың мобильділігі төмен болған кезде салалық қақтығыстардың ықтимал екенін болжайды. Адам Дин екі модельдегі де экономикалық тұжырымдамаларға қарсы шығып, жұмысшылардың жалақысы белгілі бір саладағы өнімділіктің өсуімен үнемі сәйкес келмейтінін (Рикардо-Винерге қарсы), ал еңбек ресурстары жетіспейтін жағдайда жұмысшылар импорттық шектеулерден үнемі пайда таппайтынын (Гекшер-Олинге қарсы) дәлелдеді. Рикардо-Винер мен Гекшер-Олиннің дұрыстығы жұмысшылардың пайданы бөлісу институттарына ие болуына немесе кәсіподақтарға мүше болуына байланысты (бұл оларға өнімділіктің өсуі кезінде жалақыны арттыру үшін келіссөздер жүргізуге көмектеседі). Дани Родрик пен Анна Майда, сондай-ақ Кеннет Шеве мен Мэтью Дж. Слоттер факторлық модельдерді қолдады, өйткені олар дамушы елдерде сауданың ашылуына үлкен қолдау бар екенін көрсетті (өйткені еңбек ресурстары көп және сауданың ашылуынан пайда көреді). Басқа зерттеулер екі модельдің де қолдау таппағанын және модельдердің түсіндіру мүмкіндігі шектеулі екенін көрсетеді. Journal of Politics журналында 2022 жылы жарияланған зерттеуде салыстырмалы артықшылық жеке тұлғалар мен заң шығарушылардың еркін саудаға деген көзқарасын болжайтыны анықталды. Томас Оатлидің 2017 жылғы бағалауынша, IPE зерттеулерінде осы модельдердің қайсысы жеке сауда саясатының себептерін жақсы сипаттайтыны туралы "нақты қорытындылар жоқ". Экономикалық географиялық тәсілдер сауда саясатын жаһанданудан пайда көретін және зиян көретін аймақтарды қарастыру арқылы түсіндіреді; ол ірі қалалар сауданы либерализациялауды қолдайтынын және артта қалған аймақтар либерализацияға қарсы тұратынын болжайды. Факторлық және секторлық модельдерге баламалы басқа модельдер жеке артықшылықтарды демографиялық деректер (жас, әлеуметтік топ, дағдылар, білім), сондай-ақ идеология және мәдениет арқылы түсіндіре алады. Кейбір зерттеулер адамдар сауда протекционизмінің салдарына түсіне ме деген сұрақтарды көтеріп, сауда саясатының артықшылықтары экономикалық мүддеге негізделген деп санайтын теорияларға күмән келтіреді. Дэвид Кэмерон, Дани Родрик және Питер Катценштейннің зерттеулері "Қос қозғалыстың" тұжырымдамасын растады, өйткені олар сауданың ашылуы үкіметтік әлеуметтік шығындардың өсуімен байланысты екенін көрсетті. IPE ғалымдары саяси факторлардың жиынтығын және олардың сыртқы экономикалық саясатқа қалай әсер ететінін қарастырады, оларға ұжымдық әрекет мәселелері, саяси жүйелердің түрлері, вето құқықтары, заң шығару процесі, ішкі және халықаралық келіссөздердің өзара әрекеті, саяси элиталар мен сарапшылар қауымдастығының өзара әрекеті жатады. Кейбір IPE зерттеулері ішкі саясаттың рөлін азайтады және сауда саясатын қалыптастырушы халықаралық процестерге назар аударады. Кейбір ғалымдар "жаңа өзара тәуелділік" тәсілін ұсынады, ол 1970-жылдардағы күрделі өзара тәуелділіктен алынған тұжырымдамаларды қайта жаңғыртады, бірақ желілік эффектілерге, орталық түйіндерге бақылауға және тарихи тәуелділікке баса назар аударады.

Экономикалық даму

Сонымен қатар, ХЭҚ даму экономикасымен де айналысады және елдердің қалай және неге дамитынын түсіндіруге тырысады.

Тарихи IPE тәсілдері

Тарихи тұрғыдан алғанда, ІТЭ-ге үш көрнекті көзқарас – либералдық, экономикалық ұлттық (меркантилистік) және марксистік көзқарас болды. Экономикалық либералдар еркін сауда мен ашық бәсекелестікті тежейтін кезде нарыққа мемлекеттік араласуға қарсы тұрады, бірақ меншік құқықтарын қорғау және нарықтың сәтсіздіктерін шешу үшін мемлекеттік араласуды қолдайды. Экономикалық либералдар көбінесе тыныш фискалдық саясатты және бюджетті теңестіруді қолдайтын саяси және экономикалық философияны ұстанады, мысалы, төмен салықтар, мемлекеттік шығындарды азайту және мемлекеттік қарызды барынша азайту. Экономикалық ұлтшылдар үшін нарық мемлекетке бағынышты және мемлекеттің мүдделеріне қызмет етуі керек (мысалы, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және әскери күшті күшейту). Меркантилизм доктринасы – экономикалық ұлтшылдықтың маңызды түрі. Экономикалық ұлтшылдық индустрияландыруға ерекше мән береді (әдетте, өнеркәсіптің экономиканың қалған бөлігіне оң әсер ететініне, елдің өзін-өзі қамтамасыз етуі мен саяси тәуелсіздігін арттыратынына және әскери күшті құрудағы маңызды фактор екеніне сенім білдіреді). Басқа да ықпалды көзқарастар: тәуелділік теориясы, гегемониялық тұрақтылық теориясы және ІТЭ-нің ішкі саяси теориялары. Роберт Джервис 1998 жылы жазғандай, «ІТЭ саласы 1970-ші және 1980-ші жылдардағы керемет даму кезеңінен кейін тоқтап қалған сияқты». ІТЭ зерттеулерінің бірінші толқыны күрделі өзара тәуелділік пен экономикалық алмасудың жаһандық жүйелерінің эволюциясына бағытталған. ОЭП неоклассикалық экономика мен халықаралық сауда теориясының болжамдарын қабылдайды. Ол микронегіздерге ерекше мән береді. Мүдделер: «ОЭП жеке тұлғалардан, секторлардан немесе өндіріс факторларынан басталады, олар талдау бірліктері ретінде қарастырылады және олардың экономикалық саясатқа қатысты мүдделері халықаралық экономикадағы әрбір бірліктің орнына байланысты анықталады». Ішкі институттар: «Ол ішкі саяси институттарды мүдделерді (көп немесе аз бейімділікпен) жинақтайтын және бәсекелес әлеуметтік топтардың келіссөздерін құрайтын механизмдер ретінде қарастырады». Халықаралық келіссөздер: «Қажет болған жағдайда, ол әртүрлі мүдделері бар мемлекеттер арасындағы келіссөздерді енгізеді. ОЭП-тегі талдау ең микро деңгейден ең макро деңгейге дейін сызықты және реттелген түрде жүзеге асырылады, бұл саясаттың жеке тұлғалардан мемлекетаралық келіссөздерге қарай ағып жатқан бір бағытты тұжырымдамасын көрсетеді». Томас Оатли ОЭП-ті ішкі саяси процестерге тым көп мән бергені және ішкі деңгейдегі процестер мен жаһандық деңгейдегі макропроцестер арасындағы өзара әрекеттестікті ескере алмағаны үшін сынға алды: мәнінде, ОЭП зерттеулері жіберілген айнымалыдан зардап шегеді. Питер Катзенштейн, Роберт Кеохан және Стивен Краснердің пікірінше, осы бағыттағы зерттеулер актерлердің қалаулары мен мінез-құлқы олардың материалдық жағдайынан туындайды деп есептейді, бұл ақпараттың өзгеруі актерлердің қалауларын және мінез-құлқын қалыптастыруы мүмкін екенін ескермеуге әкеледі. Марк Блайт пен Маттиас Маттиджс ОЭП зерттеулері, негізінен, жаһандық экономиканы қара жәшікке айналдырады деп санайды. Тәуелділік теориясы мен әлемдік жүйелер теориясы негізгі экономикалық теория емес.

Гегемоникалық тұрақтылық теориясы

Алғашқы IPE зерттеулері халықаралық экономикалық қатынастарға гегемонияның ықпалына бағытталған еді. 1970 жылдары АҚШ гегемониясы құлдырап бара жатқандай болды, бұл ғалымдарды осы құлдыраудың салдары туралы ойлануға жетеледі. Роберт Кеохан 1980 жылғы мақаласында халықаралық жүйенің бір ғана мемлекет әлемдік үстемдікке ие болғанда тұрақты болуға бейім екендігі туралы идея үшін «Гегемоникалық тұрақтылық теориясы» терминін енгізді.

Америка мен Ұлыбританияның IPE

Бенджамин Коэн IPE-нің егжей-тегжейлі интеллектуалды тарихын ұсынады, онда американдық және британдық бағыттарды анықтайды. Американдықтар позитивистер және сандық деректермен негізделген орта деңгейдегі теорияларды жасауға тырысады. Британдық IPE көбірек "түсіндірмелі" болып келеді және "жалпылама теорияларды" іздейді. Олар эмпирикалық зерттеулерге қатысты өте әртүрлі талаптар қояды. Коэн екі тәсілдің де артықшылықтарын мойындайды. "Жаңа саяси экономика" журналының IPE-дің "Британ мектебіне" арналған арнайы саны және "Халықаралық саяси экономика шолуы" (RIPE) журналының американдық IPE-ге арналған арнайы саны жарық көрді.

Журналдар

IPE зерттеулерінің жетекші журналы – халықаралық қатынастар саласындағы көп салалы журнал International Organization. International Organization журналы IPE-ні халықаралық қатынастардың маңызды салаларының біріне айналдыруда шешуші рөл атқарды. IPE саласына арналған жетекші журналдар – Халықаралық саяси экономика шолуы және Жаңа саяси экономика. IPE-нің тарихи тұрғыдан зерттеулеріне арналған журналдардың мысалдары – Экономикалық тарих шолуы және Саяси экономика тарихы.