Кіріспе
Кем дегенде 25% дала шпаты бар құмтастың түрі – аркоз ( /ˈɑːrk//oʊ//s/, /ˈkoʊz/) немесе аркоздық құмтас – бұл шөгінді, детриттік тау жынысы, нақтырақ айтқанда, кем дегенде 25% дала шпаты бар құмтастың түрі. Аркоздық құм – фельдспатқа бай құм, ол аркоздың пайда болуына мүмкіншілік береді.
Arkose ('/ɑːr//k//oʊ//s//, // //k//oʊ//z/) or arkosic sandstone is a detrital sedimentary rock, specifically a type of sandstone containing at least 25% feldspar. Arkosic sand is sand that is similarly rich in feldspar, and thus the potential precursor of arkose.
Құралымдары
Кварц көбінесе басым минералды құрауыш болып табылады, және кейбір мика жиі кездеседі. Минералды құрамынан өзге, тас сынықтары да маңызды компоненттердің бірі болуы мүмкін. Аркозда әдетте кальцит цементінің шамалы мөлшері болады, ол сұйылтылған тұз қышқылында аздап көпіршіктеп (көгеріп) шығады; кейде цемент құрамында темір оксиді де кездеседі.
Түсі мен фоссилдердің болуы
Аркоза әдетте сұрдан қызғылт түске дейін болады. Аркоза құрамындағы құм түйіршіктерінің мөлшері ұсақтан өте іріге дейін өзгеруі мүмкін, бірақ көбінесе ірілеу болады. Аркозадағы палеонтологиялық қалдықтар сирек кездеседі, өйткені оның пайда болу процесі оған мүмкіндік бермейді, алайда қабаттану жиі көзге түседі.
Құрылу процесі
Аркоза әдетте фельдспарға бай магмалық немесе метаморфты, ең көп кездесетіні гранитті тау жыныстарының үгілуінен пайда болады, олар негізінен кварц пен фельдспардан тұрады (құм түрінде 'грус' деп аталады). Бұл шөгінділер тез немесе суық немесе шөлейтті ортада шөгінділенуі керек, нәтижесінде фельдспар маңызды химиялық үгілуге және ыдырауға ұшырамайды; сондықтан аркоза текстуралық жағынан толық жетілмеген шөгінді тау жынысы деп саналады. Аркоза жиі гранитті аймақтардан келген конгломерат шөгінділерімен байланысты болады және көбінесе гранитті аймақтарға жақын жердегі қабаттардың үзілуінен жоғары орналасқан.
Ұлуру
Орталық Австралиядағы Улуру (Айерс-Тасы) кеш Неопротерозой/Кембрий кезеңіндегі аркоз тау жынысынан тұрады және Амадей алабында шөгінді қалыптасқан.