Кіріспе

Желкенің беткейіндегі дөңгелек төбесінде орналасқан үлкен, жеке тұрған жартас. Геоморфологтар мұны қорғандық коппи немесе копье деп те атайды. Бұл – айналасындағы тегіс және көлбеу беткейлерден тікелей көтерілетін үлкен, жеке тұрған жартас. Англияның оңтүстік-батысында бұл термин көбінесе төбелердің өзіне қолданылады, әсіресе Девондағы Дартмур және Корнуоллдағы Бодмин Мурдың ең биік нүктелеріне.

Этимология

Ағылшын тіліндегі топографиялық атаулардың көбінесе келттік этимологиясы болғанымен, Оксфорд ағылшын сөздігінде көне ағылшын сөзіне бретон немесе корнуол тілдерінде аналогтар жоқ (шотланд гаэль тіліндегі *tòrr* көне ағылшын сөзінен туындаған деп саналады). Сондықтан, ағылшын тіліндегі "Tor" сөзі көне уэльс тіліндегі *tẁrr* немесе *twr* сөзінен шыққан, ол "жиын немесе үйінді" деген мағынаны білдіреді.

Құрылу

Торлар – тау жыныстарының эрозиясы мен үгілуі нәтижесінде пайда болатын жер бедері. Көбінесе граниттер, бірақ сонымен қатар шисталар, дациттер, долериттер, игнимбриттер, ірі құмтастар және басқалары да кездеседі. Торлардың биіктігі көбінесе кем. Олардың пайда болуын түсіндіру үшін көптеген гипотезалар ұсынылған, және бұл геологтар, геоморфологтар мен физикалық география мамандары арасында талқыланып отыратын мәселе болып қалады. Торлар климат пен тау жыныстарының аймақтық және жергілікті ерекшеліктеріне байланысты әртүрлі типтегі және ұзақтықтағы геоморфтық процестердің нәтижесінде пайда болған деп саналады. Мысалы, Дартмур граниті шамамен 280 миллион жыл бұрын қалыптасқан. Оған жабын тау жыныстары эрозияланып кеткеннен кейін, ол химиялық және физикалық үгілу процестеріне ұшырады. Жарықтар тығыз орналасқан жерлерде, граниттегі ірі кристалдар оңай ыдырайды және жергілікті жерде "growan" деп аталатын құмды реголитті құрайды. Өсімдік жамылғысымен қорғалмаған жағдайда, әсіресе төртінші мұз дәуіріндегі суық кезеңдерде, солифлюкция немесе беттік ағыс арқылы бұл оңай шайылып кетеді. Егер жарықтар тым кең аралықта орналасса, негізгі блоктар сақталып қалады және үгілу бетінен жоғары көтеріліп, торларға айналады. Олар, Хейтор мен Блэкингстоун сияқты, монолитті болуы мүмкін, бірақ көбінесе үймелерге бөлінеді, көбінесе жолдар бойында орналасқан. Әрбір үймеде бірнеше қабаттар немесе тіреулер болуы мүмкін, олар бөлініп кетуі мүмкін: қимылдайтын тіреулер "logan stones" деп аталады. Бұл үймелер тоңу әсеріне осал және көбінесе құлайды, беткейлерде блоктардың іздерін – "clitter" немесе "clatter" қалдырады. Үгілу нәтижесінде судың жиналуынан және қайта-қайта тоңу мен еруден дөңгелек "тас алаптары" пайда болды. Мысалы, Дартмурдағы Кес Торда мұндай алаптарды кездестіруге болады. Дартмурдағы 28 тордың жасын анықтау көрсеткендей, көпшілігі күрт жас, жер бетінде 100 000 жылдан аз, ал ешқайсысы 200 000 жылдан аспайды. Олар, шамамен, соңғы үлкен мұз дәуірінің (Девон дәуірі) басында пайда болған болуы мүмкін. Керісінше, Шотландияның Кэрнгормс таулары, Ұлыбританиядағы тағы бір классикалық граниттік торлар шоғырланған аймағы, ең көне торлардың жасы 200-675 мың жылға жетеді, тіпті мұздықтардың әсеріне ұшырағандарының жасы да 100-150 000 жылды құрайды.