Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кальций карбонатынан жасалған жұмсақ, ақ, саңылаулы шөгінді тау жынысы – шөгінді тау жынысы.
Soft, white, porous sedimentary rock made of calcium carbonate
the sedimentary rock
Сырық – жұмсақ, ақ, саңылаулы, шөгінді карбонат тау жынысы. Ол минералдық кальциттен тұратын әк тасының бір түрі және бастапқыда теңіз түбіндегі микроскопиялық планктонның қысылуынан пайда болған. Сырық Батыс Еуропаның көп бөлігінде кездеседі, оның қоры Францияның аймақтарында орналасқан. Теңізбен шектесетін тік жартастар, мысалы, Англия арнасының Кент жағалауындағы Довер жарталарында жиі кездеседі. Сырық өндірісте, мысалы, сөндірілмеген әк, кірпіш және құрылыс мақтасы үшін, сондай-ақ ауыл шаруашылығында қышқыл топырақтың pH деңгейін көтеру үшін қолданылады. Ол түрлі беттерде жазу және сурет салу үшін "қара тақтаға арналған мел" ретінде де қолданылады, бірақ оны басқа карбонат негізіндегі минералдардан немесе гипстен де жасауға болады.
Chalk is a soft, white, porous, sedimentary carbonate rock. It is a form of limestone composed of the mineral calcite and originally formed deep under the sea by the compression of microscopic plankton that had settled to the sea floor. Chalk is common throughout Western Europe, where deposits underlie parts of France, and steep cliffs are often seen where they meet the sea in places such as the Dover cliffs on the Kent coast of the English Channel. Chalk is mined for use in industry, such as for quicklime, bricks and builder's putty, and in agriculture, for raising pH in soils with high acidity. It is also used for "blackboard chalk" for writing and drawing on various types of surfaces, although these can also be manufactured from other carbonate based minerals, or gypsum.
Сипаттама
Саз – ақ түсті, жұмсақ және көп саңылаулы, топырақты әктас. Ол негізінен планктонның, мысалы, фораминифералар немесе кокколитофорлардың кальцит қабықтарының ұсақ сынықтарынан тұрады. Саз әдетте таза кальциттен, CaCO3, тұрады, онда басқа минералдар 2-4% ғана болады. Бұл әдетте кварц және саз минералдары, бірақ коллофан (криптокристалдық апатит, фосфат минералы) кейде түйіндер немесе нәжіс пеллеттері ретінде түсіндірілетін кішкентай түйіршіктер түрінде де кездеседі. Кейбір саз қабаттарында кальцит доломит, CaMg(CO3)2, құрамына өтеді, ал кейбір жағдайларда доломиттелген саз қайтадан кальцитке айналады. Ол кең континенттік шельфтерде, тереңдігі аралығында, маусымдық емес (көбінесе құрғақ) климат кезінде, жақын жердегі ашық тау жыныстарынан эрозияның мөлшерін азайтатын уақытта шөгінді. Жақын жердегі эрозияның болмауы саздың жоғары тазалығын түсіндіреді. Кокколитофорлар, фораминифералар және сазды құрайтын басқа микроскопиялық организмдер көбінесе төмен магнийлі кальцит қаңқаларын құрайды, сондықтан шөгінділер орналасқан кезде жоғары тұрақты төмен магнийлі кальцит түрінде болды. Бұл көптеген басқа әктастардан өзгеше, олар жоғары магнийлі кальцит немесе арагониттен пайда болды, ол шөгіндінен кейін тез тұрақтанған төмен магнийлі кальцитке айналды, нәтижесінде мұндай әктастардың ерте цементтелуіне әкелді. Сазда кальций карбонатының осы түрлену процесінің болмауы ерте цементтелуге жол бермеді, бұл саздың жоғары кеуектілігін ішінара түсіндіреді. Саздың ішінде кремнешоқ (шерт түрі) жиі кездеседі, ол жатысқа параллель жолақтар түрінде немесе тігістердегі түйіндер түрінде, немесе жарықтардың қабырғаларына енген түрінде болады. Ол, мүмкін, губка спонждардың қалдықтарынан пайда болған. Саздың кейбір шөгінділері креда кезеңінен кейін қалыптасқан. Саз шөгінділері Солтүстік Американың ішкі аймақтарындағы Остин сазы және Ниобрара формациялары сияқты басқа континенттердегі кредалық жатыстарда да табылады. Сазты Батыс Египетте (Хоман формациясы) және Батыс Австралияда (Мирия формациясы) табуға болады. Олигоцен және неоген дәуіріндегі саз Соломон аралдарындағы Стюарт Аркасының астындағы Тынық мұхитының тау жыныстарының бұрғылау өзегінде табылды. Кипрдің Никосия формациясында плиоцен кезеңінде пайда болған Globorotalia құрамындағы саз қабаттары бар.
Chalk is a fine textured, earthy type of limestone distinguished by its light colour, softness, and high porosity. It is composed mostly of tiny fragments of the calcite shells or skeletons of plankton, such as foraminifera or coccolithophores. Chalk is typically almost pure calcite, |CaCO3, with just 2% to 4% of other minerals. These are usually quartz and clay minerals, though collophane (cryptocrystalline apatite, a phosphate mineral) is also sometimes present, as nodules or as small pellets interpreted as fecal pellets. In some chalk beds, the calcite has been converted to dolomite, |CaMg(CO3)2, and in a few cases the dolomitized chalk has been dedolomitized back to calcite. It was deposited on extensive continental shelves at depths between , during a time of nonseasonal (likely arid) climate that reduced the amount of erosion from nearby exposed rock. The lack of nearby erosion explains the high purity of chalk. The coccolithophores, foraminifera, and other microscopic organisms from which the chalk came mostly form low magnesium calcite skeletons, so the sediments were already in the form of highly stable low magnesium calcite when deposited. This is in contrast with most other limestones, which formed from high magnesium calcite or aragonite that rapidly converted to the more stable low magnesium calcite after deposition, resulting in the early cementation of such limestones. In chalk, absence of this calcium carbonate conversion process prevented early cementation, which partially accounts for chalk's high porosity. Flint (a type of chert) is very common as bands parallel to the bedding or as nodules in seams, or linings to fractures, embedded in chalk. It is probably derived from sponge spicules Some deposits of chalk were formed after the Cretaceous. Chalk deposits are also found in Cretaceous beds on other continents, such as the Austin Chalk, and Niobrara Formations of the North American interior. Chalk is also found in western Egypt (Khoman Formation) and western Australia (Miria Formation). Chalk of Oligocene to Neogene age has been found in drill cores of rock under the Pacific Ocean at Stewart Arch in the Solomon Islands. There are layers of chalk, containing Globorotalia, in the Nicosia Formation of Cyprus, which formed during the Pliocene.
Тау-кен өндірісі
Бозтас кен орындарынан жер бетінде де, жер астында да өндіріледі. Өнеркәсіптік революция кезінде бозтас өндірісі өркендеді, себебі тез өтетін әк және кірпіш сияқты бозтас өнімдеріне қажеттілік туды.
Chalk is mined from chalk deposits both above ground and underground. Chalk mining boomed during the Industrial Revolution, due to the need for chalk products such as quicklime and bricks.
Қолданылуы
Көптеген адамдар сазбен алғаш рет мектепте кездеседі, онда ол бастапқыда минералды саздан жасалған тақта сазын білдіреді, себебі ол оңай ұсақталады және кедір-бүкір беттерге жабысатын ұсақ бөлшектерді қалдырады, осылайша оңай өшірілетін жазу жасауға мүмкіндік береді. Тақта сазын өндірушілер қазір минералды саз, кальций карбонатының басқа минералдық көздерін немесе гипс минералын (кальций сульфаты) пайдалана алады. Гипс негізіндегі тақта сазы өндіруге ең арзан болғандықтан, дамып келе жатқан елдерде кеңінен қолданылады, ал карбонат негізіндегі саз ірі бөлшектерді және аз шаңды шығарады, сондықтан ол «шаңсыз саз» деп сатылады. Сығымдау үшін қолданылатын майлы саз негізінен зығыр майындағы толтырғыш ретінде сазды қамтиды. Саз бен әктастың басқа да түрлерін негіз ретінде пайдалануға болады. Саз термиялық ыдырау арқылы немесе ыстық сазды сумен сөндіргеннен кейін өрттелген әктің көзі болып табылады. Ауыл шаруашылығында саз қышқылдылығы жоғары топырақтардың pH деңгейін көтеру үшін қолданылады. Саздың шағын дозаларын асқазан қышқылының жоғарылауын басу үшін де қолдануға болады. Сонымен қатар, саздың ұсақ бөлшектері оны тазалау және жылтырату үшін өте қолайлы зат етеді. Мысалы, тіс пастасы көбінесе саздың шағын мөлшерін қамтиды, ол жеңіл абразивтік зат ретінде қызмет етеді. Жылтырату сазы – металдарды өте жақсы жылтырату үшін мұқият бақыланатын ұсақ бөлшектері бар саз. Француз сазы (сонымен қатар тігінші сазы деп те аталады) дәстүрлі түрде тігіншілер матаға уақытша белгілер қою үшін қолданылатын қатты саз. Қазіргі кезде көбінесе тальктен (магний силикаты) жасалады. Солтүстік теңізде және Солтүстік Американың Мексика шығанағы жағалауында сазды жатақтар мұнайдың маңызды қоймаларын құрайды.
Most people first encounter chalk in school where it refers to blackboard chalk, which was originally made of mineral chalk, since it readily crumbles and leaves particles that stick loosely to rough surfaces, allowing it to make writing that can be readily erased. Blackboard chalk manufacturers now may use mineral chalk, other mineral sources of calcium carbonate, or the mineral gypsum (calcium sulfate). While gypsum based blackboard chalk is the lowest cost to produce, and thus widely used in the developing world, use of carbonate based chalk produces larger particles and thus less dust, and it is marketed as "dustless chalk". Glazing putty mainly contains chalk as a filler in linseed oil. Chalk and other forms of limestone may be used for their properties as a base. Chalk is a source of quicklime by thermal decomposition, or slaked lime following quenching of quicklime with water. In agriculture, chalk is used for raising pH in soils with high acidity. Small doses of chalk can also be used as an antacid. Additionally, the small particles of chalk make it a substance ideal for cleaning and polishing. For example, toothpaste commonly contains small amounts of chalk, which serves as a mild abrasive. Polishing chalk is chalk prepared with a carefully controlled grain size, for very fine polishing of metals. French chalk (also known as tailor's chalk) is traditionally a hard chalk used to make temporary markings on cloth, mainly by tailors. It is now usually made of talc (magnesium silicate). Chalk beds form important petroleum reservoirs in the North Sea and along the Gulf Coast of North America.
Бұрынғы қолданылуы
Оңтүстік-шығыс Англияда, денхоулдар ежелгі бор шұңқырларының көрнекті мысалы болып табылады. Мұндай колокол тәрізді шұңқырлар ежелгі кремний кен орындарының орнын да белгілеуі мүмкін, онда негізгі мақсат тас құралдарын жасау үшін кремний түйіндерін алу болды. Сисберидегі жер бетіндегі қалдықтар осындай мысалдардың бірі, бірақ ең танымалы – Норфолк графтығындағы Граймс-Грейвстің кең кешені. Бор дәстүрлі түрде ойын-сауық үшін қолданылған. Ашық алаңдағы спорт түрлерінде, мысалы, шөпте ойналатын теннис кезінде, алаңның немесе корттың шекаралық сызықтарын белгілеу үшін ұнтақ бор қолданылды. Егер доп сызыққа тисе, бор немесе пигменттің бұлты көрінеді. Соңғы жылдары ұнтақ бор титан диоксидімен алмастырылды. Гимнастикада, тау шағасымен айналысуда, ауыр атлетикада және арқан тартыста қолдар мен аяқтарға жағылатын бор – қазір әдетте магний карбонаты – терді кетіру және сығуды азайту үшін қолданылады. Бор үй салу материалы ретінде де қолданылуы мүмкін, кірпіш немесе топырақтан жасалған қабырғалардың орнына, бордан кесілген блоктар қаланған немесе ұнтақ бор цементпен араластырылып, қалыпқа құйылған. Негізгі құрылыс материалы ретінде бордан салынған үйлер әлі де тұр. Көпшілігі Виктория дәуірінен бұрынғы, бірақ кейбіреулері жақында салынған. Бор мен сынап қоспасын саусақ іздерін табуға қолдануға болады. Алайда, сынаптың улы болуына байланысты, 1967 жылы саусақ іздерін табу үшін мұндай қоспаларды қолдану тоқтатылды.
In southeast England, deneholes are a notable example of ancient chalk pits. Such bell pits may also mark the sites of ancient flint mines, where the prime object was to remove flint nodules for stone tool manufacture. The surface remains at Cissbury are one such example, but perhaps the most famous is the extensive complex at Grimes Graves in Norfolk. Chalk was traditionally used in recreation. In field sports, such as tennis played on grass, powdered chalk was used to mark the boundary lines of the playing field or court. If a ball hits the line, a cloud of chalk or pigment dust will be visible. In recent years, powdered chalk has been replaced with titanium dioxide. In gymnastics, rock climbing, weightlifting and tug of war, chalk — now usually magnesium carbonate — is applied to the hands and feet to remove perspiration and reduce slipping. Chalk may also be used as a house construction material instead of brick or wattle and daub: quarried chalk was cut into blocks and used as ashlar, or loose chalk was rammed into blocks and laid in mortar. There are still houses standing which have been constructed using chalk as the main building material. Most are pre Victorian though a few are more recent. A mixture of chalk and mercury can be used as fingerprint powder. However, because of the toxicity of the mercury, the use of such mixtures for fingerprinting was abandoned in 1967.