Шөл дала аймақтарындағы тас бетінде кездесетін қызғылт сарыдан қараға дейінгі жабын – шөл лагы. Құрамында темір, марганец тотықтары мен саз бар. SEO үшін оптимизацияланған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құрғақ ортадағы қызғылт сарыдан қараға дейінгі тау жыныстары қаптамасы
Orange to black rock coating in arid environments
Шөлдік лак немесе тау жыныстары лагы – құрғақ ортадағы ашық тау жыныстары бетінде кездесетін қызғылт сарыдан қараға дейінгі қаптама. Шөлдік лақтың қалыңдығы шамамен бір микрометрге жетеді және ол нанометрлік деңгейде қабаттасқан. Тас тотығуы және шөлдік патина да осы құбылысты сипаттау үшін қолданылатын терминдер, бірақ олар жиі қолданылмайды.
Desert varnish or rock varnish is an orange yellow to black coating found on exposed rock surfaces in arid environments. Desert varnish is approximately one micrometer thick and exhibits nanometer scale layering. Rock rust and desert patina are other terms which are also used for the condition, but less often.
Құрылу
Шөлдік лак тек физикалық тұрақты тау жыныстарының бетінде ғана қалыптасады, олар жиі жауын-шашынға, жарылуға немесе желдің тозуына ұшырамайды. Лак негізінен саз бөлшектерінен, темір мен марганец оксидтерінен тұрады. Онда сонымен қатар көптеген іздік элементтер және көбінесе органикалық заттар да бар. Лактың түсі қоңырдан қараға дейін өзгереді. Шөлдік лак "көлеңке биосферасы" үшін потенциалды кандидат ретінде зерттелуі керек деген ұсыныс бар. Дегенмен, 2008 жылғы микроскопиялық зерттеуде шөлдік лакты тіршілікке қатысы жоқ химиялық жолмен зертханада қайта жасауға болатыны және оның негізгі құрамы бұрынғыдай саз емес, кремний диоксиді екені көрсетілді. Зерттеуде шөлдік лак микроорганизмдердің жақсы қазбаланған қалдықтарын сақтайтын және судың индикаторы екені де атап көрсетілді. Марстағы роверлер шөлдік лақты байқаған болуы мүмкін, және оны зерттеу Марстың ылғалды кезеңінен қалған қазбаланған өмірді табуға мүмкіндік береді.
Desert varnish forms only on physically stable rock surfaces that are no longer subject to frequent precipitation, fracturing or wind abrasion. The varnish is primarily composed of particles of clay along with oxides of iron and manganese. There is also a host of trace elements and almost always some organic matter. The color of the varnish varies from shades of brown to black. It has been suggested that desert varnish should be investigated as a potential candidate for a "shadow biosphere". However, a 2008 microscopy study posited that desert varnish has already been reproduced with chemistry not involving life in the lab, and that the main component is actually silica and not clay as previously thought. The study notes that desert varnish is an excellent fossilizer for microbes and indicator of water. Desert varnish appears to have been observed by rovers on Mars, and if examined may contain fossilized life from Mars's wet period.
Құрамы
Алғашында ғалымдар лак қабықшасын оны жабатын тау жыныстарынан алынған заттардан жасалғанын ойлаған. Бірақ микроскоптық және микрохимиялық зерттеулер лак қабықшасының басты бөлігі – желмен келген саз екенін көрсетті. Демек, саз – шөл күнінде тау жынысы қатты қызғанда химиялық реакцияға түсетін қосымша заттарды ұстап тұратын негіз болып табылады. Бұл процесте шөлдегі шаңбас судың да маңызы зор. Марганец/темір мөлшерінің өзгеруіне қатысты тағы бір гипотеза бар, ол марганецке бай лак қабықшаларын ылғалды, ал темірге байларын құрғақ климатпен байланыстырады. Оның құрамында темір мен марганец көп болғанымен, шөл лак қабықшасының қазіргі заманда маңызды қолданысы жоқ. Дегенмен, кейбір американдық тайпалар лак қабықшаны сызып немесе қашап алып, астындағы ақшыл тасты ашып, петроглифтер жасаған. Шөл лак қабықшасы көбінесе тау жынысының түрін жасырады, және әртүрлі жыныстар лак қабықшаны қабылдау және сақтау қабілетімен ерекшеленеді. Мысалы, әк тастарда лак қабықшасы болады, себебі олар суға оңай ериді де, лак қабықшасының қалыптасуы үшін тұрақты беткі қабатты қамтамасыз етпейді. Базальт, ұсақ кварциттер және метаморфтық тақта тастарда осы жыныстардың ауа райына қарсы жоғары төзімділігіне байланысты жылтыр, тығыз және қара лак қабықшалары пайда болады. Оның болуы Біріккен Араб Әмірліктеріндегі Вади Сахам сияқты аймақтарда темір дәуірінен және одан бұрынғы көптеген петроглифтердің сақталуына ықпал ететін маңызды фактор ретінде қарастырылады.
Originally scientists thought that the varnish was made from substances drawn out of the rocks it coats. Microscopic and microchemical observations, however, show that a major part of varnish is clay, which could only arrive by wind. Clay, then, acts as a substrate to catch additional substances that chemically react together when the rock reaches high temperatures in the desert sun. Wetting by dew is also important in the process. An alternative hypothesis for Mn/Fe fluctuation has been proposed that considers Mn rich and Fe rich varnishes to be related to humid and arid climates, respectively. Even though it contains high concentrations of iron and manganese, there are no significant modern uses of desert varnish. However, some Native American peoples created petroglyphs by scraping or chipping away the dark varnish to expose the lighter rock beneath. Desert varnish often obscures the identity of the underlying rock, and different rocks have varying abilities to accept and retain varnish. Limestones, for example, typically do not have varnish because they are too water soluble and therefore do not provide a stable surface for varnish to form. Shiny, dense and black varnishes form on basalt, fine quartzites and metamorphosed shales due to these rocks' relatively high resistance to weathering. Its presence has been cited as a key factor in the preservation of a large number of petroglyphs dating back to the Iron Age and earlier in areas such as the Wadi Saham in the United Arab Emirates.