Кіріспе
Тарихтағы ең үздік шахматшыларды салыстыру үшін бірнеше әдіс ұсынылған. Қазіргі шахматшылардың деңгейін бағалау үшін қолданылатын Эло жүйесіне келісім бар, бірақ ешқашан бір-бірімен ойнамаған әртүрлі буын ойыншыларын салыстыру әдістері туралы пікірлер қақтығып тұр.
Several methods have been suggested for comparing the greatest chess players in history. There is agreement on a statistical system to rate the strengths of current players, called the Elo system, but disagreement about methods used to compare players from different generations who never competed against each other.
Уақыт бойынша орташа рейтинг
Жоғары деңгейдегі ойыншылардың орташа Elo рейтингі уақыт өте келе көтерілді. Мысалы, 10 ең белсенді ойыншының орташа көрсеткіші 2000 жылдың шілдесінде 2751 болса, 2014 жылдың шілдесінде 2794-ке жетті, яғни 14 жыл ішінде 43 ұпайға өсті. Ал 100 ең үздік ойыншының орташа рейтингі 2644-тен 2703-ке дейін артты, бұл 59 ұпайдың өсуі. Көптеген адамдар бұл өсімнің басты себебі – «рейтингтік инфляция» деп аталатын аномалия екеніне сенеді, бұл әртүрлі дәуірдегі ойыншыларды салыстыруды қиын етеді. Эло өз кезінде әртүрлі дәуірдегі ойыншыларды рейтинг арқылы салыстырудың бекерлік екенін, оның орнына рейтинг тек ойыншының қазіргі замандастарымен салыстырылған күшін өлшей алатынын айтқан. Ол ойыншыларды бағалау процесін, желмен шайқалатын арқанға байланған сызғышпен толқынды су бетіндегі тығынның қозғалысын өлшеумен салыстырды.
Компьютерлік таңдаумен салыстырғанда ойналған қимылдар
Бұл тәсілдің мақсаты – адамдар таңдайтын қозғалыстарды ең күшті шахмат қозғалтқыштары таңдайтын қозғалыстармен салыстыру, себебі осы қозғалыстарды таңдаған ойыншылардың деңгейі жоғары болуы мүмкін.
Алғашқы әрекеттері
Шахматтың тарихи қабілеттерін талдаудың компьютерлік процесі 2006 жылы Словенияның Любляна университетінде Матей Гид пен Иван Братко еңбектерінің нәтижесінде пайда болды. 2007-08 жылдары осыған ұқсас жоба Rybka 2.3.2a (сол кездегі ең күшті шахмат бағдарламасы) және Гид пен Братконың "Crafty" бағдарламасының өңделген нұсқасын қолдана отырып, әлем чемпиондары үшін жүргізілді. CAPS (Computer Aggregated Precision Score) – Chess.com құрамындағы жүйе, ол әртүрлі дәуірлердегі ойыншыларды шахмат машинасының нұсқаларымен салыстырып, олардың қозғалыстарының қанша пайызы сәйкес келетінін анықтайды.
Марковиандық модель (2017)
2017 жылы Тулузаның Компьютерлік ғылымдар ғылыми-зерттеу институтының (IRIT) Жан Марк Аллио шахмат ойынының Марковтық интерпретациясына негізделген жаңа әдіс ұсынды. Вильгельм Штайнцистен бастап, шахмат әлемінің чемпиондары ойнаған барлық 26 000 партия суперкомпьютерде Stockfish шахмат қозғалтқышын (рейтингі 3310 Elo-дан жоғары) пайдалана отырып өңделді. Бұл болжамдар ойыншылар бір-бірімен нақты партия ойнаған кездегі нақты нәтижелерге ғана емес, сонымен қатар Elo рейтингіне негізделген болжамдардан да жақсырақ екенін көрсетті. Нәтижелер шахматшылардың деңгейінің үнемі өсіп келе жатқанын дәлелдейді. Магнус Карлсен (2013 жылы) – бірінші орында, Владимир Крамник (1999 жылы) – екінші, Бобби Фишер (1971 жылы) – үшінші, ал Гарри Каспаров (2001 жылы) – төртінші орында тұр.
Субъективті тізімдер
Көптеген белгілі ойыншылар мен шахмат туралы жазатын адамдар өздерінің ойыншылар тізімін жасады.
Бобби Фишер (1964 және 1970)
1964 жылы Бобби Фишер Chessworld журналындағы ең үздік 10 шахматшының тізімін жасады: Морфи, Стаунтон, Стайнциц, Тарраш, Чигорин, Алекхин, Капабланка, Спасский, Тал және Решевский. Ол Морфиді «мүмкін ең озық» деп есептеп, былай деп жазды: «Ол егер матч ойнаса, бүгінгі күні тірі барлық шахматшыны жеңе алады». 1970 жылы Фишер Морфи, Стайнциц, Капабланка, Ботвинник, Петросян, Тал, Спасский, Решевский, Светозар Глигорич және Бент Ларсенді тарихтың ең ұлы шахматшылары деп атады.
Ирвинг Чернев (1974)
1974 жылы танымал шахмат жазушысы Ирвинг Чернев "Кім ең ұлы болды?" деген мақаласын ағылшын тіліндегі "CHESS" журналында жариялады. Ол 1976 жылы "Алтын он екі" атты кітабымен осы мақаласын жалғастырды, онда ол барлық уақыттағы ең үздік он екі шахматшыны тізімдеді: 1. Капабланка, 2. Алекхин, 3. Ласкер, 4. Фишер, 5. Ботвинник, 6. Петросян, 7. Тал, 8. Смыслов, 9. Спасский, 10. Бронштейн, 11. Рубинштейн және 12. Нимзович.
Мигель Кинтерос (1992)
1992 жылы берген сұхбатында ГМ Мигель Квинтерос: «Менің ойымша, Фишер – барлық уақыттағы ең ұлы шахматшы болды және қазір де солай. [ ] Оның қатыспауы кезінде тағы да көп жақсы шахматшылар шықты. Бірақ Фишердің таланты мен толықтығымен теңесе алатын ешкім жоқ» деген пікірді айтты.
Вишванатан Ананд (2000, 2008 және 2012)
2000 жылы Карпов, Корчной және Каспаров әлі де белсенді болған кезде, Ананд өзінің ең үздік 10 ойыншысы деп: Фишер, Морфи, Ласкер, Капабланка, Штайнци, Тал, Корчной, Керес, Карпов және Каспаровты атады. 2008 жылы Фишер қайтыс болғаннан кейін берген сұхбатында ол Фишер мен Каспаровты ең ұлы ойыншылар деп санайтынын айтты, Каспаров көп жыл бойы көшбас болғандықтан одан сәл жоғары қойды. 2012 жылы Ананд Фишерді ең жақсы ойыншы деп, сондай-ақ оның алдындағы қиындықтарды ескере келе, ең ұлы ойыншы деп атады.
Chess Informant оқырмандары (2001)
Светозар Глигорич өзінің "Фишерлік шахмат ойнайық па?" атты кітабында (Бэтсфорд, 2002) былай баяндады: 2001 жылдың басында «Chess Informant оқырмандары таңдаған ХХ ғасырдың ең ұлы он шахматшысы» деген үлкен сауалнаманың нәтижесінде Фишер дауыстардың ең көп пайызын алып, бірінші орынға шықты, Каспаров, Алехин, Капабланка, Ботвинник, Карпов, Тал, Ласкер, Ананд және Корчнойдан озып кетті.
Дэвид Эдмондс және Джон Эйдинов (2004)
BBC жүлдесін жеңіп алған журналистер, олардың "Боби Фишер соғысқа барады: Кеңестер қалай ең керемет шахмат матчын жоғалтты" (HarperCollins, 2004) кітабынан: Фишер, кейбіреулердің пікірінше, шахмат тарихындағы ең көрнекті ойыншы болды, алайда Ласкер, Капабланка, Алехин және Каспаровтың да жақтастары жеткілікті. Көптеген шахматшылар мұндай салыстыруларды мағынасыз деп есептейді, бұл – барлық уақыттың ең ұлы музыканттарын бағалауға жасалған бекер тырысқандық сияқты. Бірақ Фишердің Рейкьявикке қарқынды жорығы, Пальма де Майорка Интерзонасындағы таң қалдырарлық үстемдігі, Таймановты, Ларсенді және Петросянды жеңіп өткені – мұның бәрі бұрынғыдан жаңа болды. Қазіргі шахмат тарихында бір ойыншының басқалардың бәрін осылай басып өтуі ешқашан болған емес.
Владимир Крамник (2005 және 2011)
2005 жылғы сұхбатында Владимир Крамник (2000-2007 жылдар аралығында әлем чемпионы) ең үздік ойыншының атын атамады, бірақ: "Басқа әлем чемпиондарында бірдеңе жетіспейтін еді. Каспаровқа қатысты мен мұны айта алмаймын: ол кез келген нәрсені жасай алады" деді. 2011 жылғы сұхбатында Владимир Крамник Ананд туралы: "Мен оны әрдайым үлкен талант деп есептедім, шахмат тарихындағы ең ұлы ойыншылардың бірі", "Ойын стилі жағынан Ананд Каспаровтан кем емес деп ойлаймын" және "Соңғы 5-6 жылда ол сапалық прогресс жасады, осының арқасында оны ұлы шахматшылардың қатарында қарастыруға болады" деді.
Леонард Барден (2008)
2008 жылы Боби Фишердің некрологында Леонард Барден көптеген сарапшылар Каспаровты барлық уақыттағы ең үздік шахматшы деп санайтынын, ал Фишер екінші, Карпов үшінші орында тұрғанын жазды.
Левон Аронян (2012, 2015 және 2022)
2012 жылғы сұхбатында Левон Аронян Александр Алекхинді барлық уақыттағы ең үздік ойыншы деп санайтынын айтты. 2015 жылы Синкфилд кубогының 8-ші раундынан кейін берген сұхбатында Левон Аронян Гарри Каспаровты барлық уақыттағы ең күшті ойыншы деп санайтынын айтты. 2022 жылғы FIDE Grand Prix 2022 бірінші кезеңінің 5-ші раундынан кейін берген сұхбатында, болашақта Гарри Каспаров немесе Магнус Карлсен "GOAT" (барлық уақыттағы ең ұлы) деп есептеледі деп ойлағанын сұрағанда, Левон Аронян былай деді: "Мен Магнус өте ұзақ уақыт бойы ең ұлы болады деп ойлаймын, себебі мен үшін ол қазірдің өзінде ең ұлы, бірақ оның жетістіктері жалғасуда. Оның жетістіктерін қайтару үшін көп уақыт керек болады".
Магнус Карлсен (2012, 2015, 2020 және 2021 жылдар)
2012 жылы Магнус Карлсен Каспаровты барлық уақыттағы ең ұлы шахматшы деп атады, сонымен қатар Фишер өзінің ең жақсы күйінде күшті болғанымен, Каспаров көп жыл бойы көшбаспын сақтап келгенін қосты. 2015 жылдың желтоқсан айында ол Фишер мен Каспаровты олардың ең жақсы деңгейінде ойнағысы келетінін айтты. 2020 жылдың қаңтарында Карлсен: "Каспаров 20 жыл бойы үзіліссіз әлемнің бірінші нөмірі болды. Мен айтарым, осы жылдардың көп бөлігінде оның ең жақсы ойыншы екендігіне ешқандай күмән болған жоқ. Оны тарихтағы ең жақсы шахматшы деп санау керек" деді. 2021 жылы да ол осыған ұқсас пікір білдіріп, "Гарри Каспаров, менің ойымша, барлық уақыттағы ең ұлы шахматшы" деді.
Хикару Накамура (2021 және 2023)
2021 жылы Хикару Накамура "Hikaru's Hot Takes on the Ten Best Chess Players of All Time" атты YouTube видеосын жариялады, онда ол chess.com сайтындағы "Барлық уақыттағы 10 үздік шахматшы" мақаласын талдады. Бұл видеода ол Пол Морфи мен Висванатан Анандты барлық уақыттағы ең үздік 10 ойыншының қатарынан шығарудың әділетсіздігін айтты. Хикару Бобби Фишердің "әрине, үшінші орынға" лайық екенін, ал Гарри Каспаров пен Магнус Карлсеннің бірінші және екінші орындарды алуы керек екенін мәлімдеді, бірақ Каспаровтың әлемде бірінші орында болған уақыты Карлсеннен ұзақ болғандықтан, ол бірінші орында тұрады деп қосты. Видеоның соңында Хикару алғашқы бестікке: Каспаров, Карлсен, Фишер, Капабланка және Карповты "қабылдайтынын", ал алтыншыдан онға дейін: Ананд, Крамник, Ботвинник, Ласкер және Морфиді қоятынын айтты. 2023 жылғы Әлем Чемпионатының 6-шы партиясында ойынға түсініктеме берген кезде Хикару Магнус Карлсенді, Гарри Каспаровты, Виши Анандты, Бобби Фишерді, Анатолий Карповты, Хосе Рауль Капабланканы және Владимир Крамникті барлық уақыттағы үздік шахматшылар ретінде тізімдеді.
Анатолий Карпов (2021)
Карпов 2021 жылы Капабланка, Алехин, Фишер, өзі және Каспаровты үздік бес ойыншы деп атады.