Кіріспе

Шахматта қолданылатын механизм

Уақыт бақылауы – екі ойыншылы тақтай ойындарының көптеген турнирлік жарыстарында қолданылатын механизм, ол әр турдың уақтылы аяқталуын және турнирдің жалғасуын қамтамасыз етеді. Шахмат, шоги немесе го сияқты кезектік ойындарда уақыт бақылауы көбінесе ойын сағаты арқылы іске асырылады, ол әр ойыншының тартуына жұмсалған уақытты жеке-жеке есептейді. Егер ойыншы уақыт бақылауында белгіленген уақыттан көп жұмсаса, ол жазаланады, әдетте ойынды ұтырады. Уақыт қысымы (немесе уақыт тапшылығы немесе Zeitnot) – бір ойыншының қалған жүрістерін жасау үшін сағатында өте аз уақыт қалған жағдай.

Жіктеу

Әр ойыншыға өз қимылдарын аяқтау үшін берілген уақыт мөлшері ойыннан ойынға өзгереді. Дегенмен, көптеген ойындар ойыншыларға берілген уақыт ұзақтығына қарай турнирлердің классификациясын өзгертеді. Шахматта қысқа уақыт лимиттерінің түрлері: "булет", "блиц" және "рапид". "Булет" ойындары ең жылдам болады, онда әр қимылға өте қысқа уақыт лимиті (мысалы, он секунд) немесе жалпы уақыт өте қысқа (мысалы, бір немесе екі минут) болады. "Блиц" ойындарында әдетте әр ойыншыға 5-10 минут, ал "рапид" ойындарында 10-нан 60 минутқа дейін уақыт беріледі. Года 20 минуттан кем уақыт "блиц" деп есептеледі.

Әдістеме

Ойын сағатын пайдаланудың нақты тәсілі ойындарды басқаруда үлкен айырмашылықтарға ие.

Кенеттен өлім

Бұл ең қарапайым әдістеме. Әр ойыншыға бүкіл ойынға белгілі бір уақыт бөлінеді. Егер ойыншының негізгі уақыты бітіп қалса, ол әдетте ойынды ұтылады.

Қосымша жұмыс уақытының форматы

Мұнда ойын уақыты екі негізгі салаға бөлінеді: негізгі уақыт және қосымша уақыт. Олардың арасында ауысу үшін белгілі бір оқиға болуы керек, көбінесе негізгі уақыт аяқталуы. Шахматта, белгілі бір мөлшердегі қозғалыстар жасалғанда, белгілі бір уақыт қосымша беріледі. Бұл әдетте ұзақ ойындарда 40-шы қозғалыстан кейін болады: мысалы, алғашқы 40 қозғалысты аяқтауға 120 минут, ал қалған 120 минутқа және ойынның қалған бөлігін аяқтауға тағы 30 минут қосылады.

Жазалау форматтары

Мұндай әдістер уақыт лимитін бұзған ойыншыдан ұпай төлеуді немесе айыппұл салуды талап етеді. Мысалы, Го ойынындағы Ин ережелері негізгі уақыт пен қосымша уақытты бұзған жағдайда айыппұл салады. Ережелерде айыппұлдан өзге, кенеттен жеңіліс уақытын белгілеу де қарастырылуы мүмкін. Турнирлік Скрабблде уақыт лимиті әр ойыншыға 25 минуттан стандартталған, ал белгіленген уақыттан әрбір минут немесе оның бір бөлігі артық пайдаланған жағдайда 10 ұпайдан айырылады, сондықтан уақытты 61 секундқа асырып кетсе 20 ұпай айыппұл салынады; егер ойыншы 10 минуттан асып кетсе, ол автоматты түрде жеңіліске ұшырайды; мұндай жағдайда оның қарсыласына, егер ол бұрыннан жеңіске жақын болмаса, бір ұпаймен жеңу үшін жеткілікті ұпай қосылады.

Құм сағаты

Әр ойыншының сағаты белгілі бір уақыттан басталады (мысалы, бір минут немесе он минут). Бір ойыншы қозғалысты ойлап табуда болғанда, оның сағаты азаяды, ал қарсыласының сағаты артады. Бұл құм сағатына ұқсас: құм бір бөліктен төгіліп, екіншісіне құйылады. Екі сағаттың қосындысы әрқашан бірдей болады, ал баяу қозғалыстар қарсыласына қосымша уақыт береді. Осы уақытты бақылау әдісімен ойынға белгілі бір шектеу уақыты жоқ; егер екі ойыншы да жеткілікті түрде жылдам ойнаса, ойын табиғи аяғына дейін жалғаса береді. Бұл уақытты бақылауды қолдану сирек кездеседі.

Бё-йоми

Бұл әдіс шогиде де қолданылады. Бұл сөз жапон тілінен алынған; сөзбе-сөз "секундты санау" немесе жалпы алғанда "кері санау" дегенді білдіреді. Негізгі уақыт біткеннен кейін ойыншының белгілі бір кезеңдері болады (мысалы, әрқайсысы отыз секундтан тұратын бес кезең). Егер қимыл уақыт біткенше аяқталса, уақыт кезеңі қайта басталады және келесі кезекте жалғасады. Егер қимыл белгілі бір кезеңде аяқталмаса, уақыт кезеңі бітіп, келесі уақыт кезеңі басталады. Бұл + белгісімен көрсетіледі. Соңғы кезеңді пайдаланғаны ойыншының уақытында жеңілгенін білдіреді. Кейбір жүйелерде, мысалы, белгілі бір Го титулды матчтарында, негізгі уақыт болмайды; оның орнына, пайдаланылған уақыт бір минут сияқты ең жақын толық санға дейін дөңгелектенеді, ал нақты уақыт санауы бір ойыншының уақытының соңына қарай басталады. Уақытты басқарудың әдеттегі түрі "60 минут + 30 секунд бё-ёми", яғни әр ойыншы алғашқы 60 минутта ойлауға қалағанша көп немесе аз қимыл жасай алады, бірақ сағат біткеннен кейін әр қимылды отыз секундта немесе одан аз уақытта жасауы керек. Бё-ёмиді іске асыру үшін үшінші тұлға немесе бё-ёми опциясы бар ойын сағаты қажет. Кәсіби Го ойынында және көптеген әуесқой турнирлерде ойыншының бірнеше бё-ёми кезеңі болады, мысалы, әрқайсысы бір минуттан тұратын бес кезең. Егер ойыншы бір минут ішінде қимыл жасаса, ол болашақ қимылдар үшін барлық бес кезеңді сақтайды. Егер ойыншы бір минуттан асып кетсе, келесі қимылды бірінші бё-ёми кезеңінен емес, екінші кезеңнен бастайды. Іс жүзінде, ойыншыға әр қимыл үшін бір минут, сонымен қатар қажет болған жағдайда пайдаланылуы мүмкін төрт қосымша бір минуттық кезең болады, мысалы, әрқайсысы екі минуттан тұратын төрт қимыл, немесе бес минуттан тұратын бір қимыл, немесе кез келген басқа комбинация. Ойыншының уақыты белгілі бір шектен төмен түскенде, мысалы, 10 минутта басталады; уақыт саналған кезде ойыншыға ағымдағы кезеңде қанша уақыт жұмсағаны және қанша қосымша кезең қалғаны туралы хабарланады. (Мысалы, уақыт 10 секунд сайын, 55 және 58 секунд қолданылған кезде айтылуы мүмкін; ойыншының соңғы минутында соңғы 10 секунд бірінен соң бірі есептеледі.) Сол сияқты, теледидардағы NHK Кубогы турнирінде ойыншы әр қимыл үшін 30 секундқа және қажет болған жағдайда қосымша 10 минутқа ие болады. Бё-ёмиді қолдану үшін аналогты ойын сағаттары қолданылғанда, әр қимыл үшін емес, қимылдар блогына қосымша уақыт бөлу ыңғайлы. Канадалық бё-ёмиде ойыншы әдетте 10-20 қимыл үшін 5 минут алады. IGS Go серверінде ұқсас жүйе қолданылады, бірақ бё-ёми уақыты өзгермелі және әрқашан 25 қимылды қамтиды. Осылайша, IGS-те "20 минут + 15 минут бё-ёми" уақыт бақылауы дегеніміз, ойлау уақытының бастапқы 20 минуты аяқталғаннан кейін ойыншыға қосымша 15 минут беріледі, оны қалай қаласа, солай жұмсай алады. Егер бұл минут 25 қимыл жасамай тұрып бітсе, олар жеңіледі. Егер олар 15 минуттан аз уақыт ішінде тағы 25 қимыл жасаса, оларға тағы 15 минут бё-ёми беріледі, және т.б. Канадалық бё-ёми белгілі бір орташа жылдамдықты талап етеді, бірақ ойыншыға қиын қимылдарды ойлауға көбірек уақыт беруге мүмкіндік береді. Бірнеше бё-ёми кезеңдері бір кезеңдегі бір қимыл түрінде (жапондық бё-ёми деп те аталады) бір мақсатқа қызмет етеді, бірақ аздап. Бір бё-ёми кезеңінде пайдаланылмаған уақыт келесі қимылдарға көшпейді. Бұл шахматта жиі қолданылатын Фишер сағатына қарама-қарсы, "5 минут + 12 секунд әр қимыл" сияқты белгілері бар. Бұл уақыт бақылауы бойынша әр ойыншы әр қимылдан кейін, бірінші қимылдан бастап, қанша уақыт жұмсағанына қарамастан, сағатына он екі секунд қосылады. Егер ойыншы бірінші қимыл жасамас бұрын сегіз секунд ойланса, онда оның сағатында бес минут төрт секунд болады.

Канадалық қосымша жұмыс

Өзінің негізгі уақытын пайдаланғаннан кейін ойыншы белгілі бір уақыт ішінде белгілі бір сандағы жүргізілім жасауы керек – мысалы, бес минут ішінде жиырма жүргізілім. Го ойынында ойыншылар сағатты тоқтатады, ал қосымша уақытқа өткен ойыншы қажетті тастарды санайды және оларды шатасуды болдырмау үшін қол жетпейтін жерге қояды, ал қарсыласы сағатты қосымша уақыт кезеңіне қояды. Егер барлық жүргізілімдер уақытында жасалса, тағы бір қосымша уақыт кезеңі басталады – тастардың жаңа жиынтығы және таймер қайтадан қосымша уақыт кезеңіне орнатылады. Егер барлық жүргізілімдер уақытында жасалмаса, ойыншы уақыт бойынша жеңіліске ұшырайды. Бұл + символымен белгіленеді. Прогрессивті канадалық қосымша уақыт жүйесінде қосымша кезеңдерде қажетті жүргізілім жылдамдығы өзгереді – мысалы, 1 сағат + 10 жүргізілім 5 минутта, 20 жүргізілім 5 минутта, 30 жүргізілім 5 минутта, 40 жүргізілім 5 минутта және т.б.

Үдемелі және кідірту әдістері

Бұл шахматта ең көп қолданылатын уақытты бақылау әдістері. Инкремент (бонус немесе Фишер деп те аталады, Бобби Фишердің оған алған патентына байланысты), ойыншының негізгі уақытына әрбір қозғалыстан кейін белгілі бір уақыт қосылады, егер ойыншының негізгі уақыты оның қозғалысын жасау аяқтамас бұрын бітіп қалмаса. Мысалы, егер уақытты бақылау "G/90;inc30" болса (әр ойыншыға 90 минут негізгі уақыт, әр қозғалысқа 30 секундтық инкрементпен), әр ойыншы әрбір қозғалыстан кейін негізгі уақытына қосымша 30 секунд алады, егер ойыншының негізгі уақыты бірінші бітіп қалмаса. FIDE және US Chess ережелері бойынша, әр ойыншы алғашқы қозғалыс үшін де инкремент алады. Мысалы, "G/3;inc2" уақыт бақылауында әр ойыншы үш минуттан және алғашқы қозғалысқа екі секундтан бастайды. Барлық цифрлық шахмат сағаттары алғашқы қозғалыс үшін инкрементті автоматты түрде қоспайды; олай болмаған жағдайда, инкремент уақытын қолмен қосу керек.

Жай кідірту

Қарапайым кідірісте (сонымен қатар АҚШ кідірісі деп те аталады), сағат ойыншының негізгі уақыты басталар алдында әрбір жүргізісте белгілі бір уақытқа дейін күтеді. Мысалы, егер кідіріс он секунд болса, сағат әрбір жүргізісте он секунд күтеді, содан кейін ғана негізгі уақыт санауды бастайды.

Бронштейндік кідіріс

Бронштейннің кешіктіруі (оның авторы Дэвид Бронштейннің атымен аталған), инкремент сияқты, әр қимылдан кейін белгілі бір уақыт қосады, бірақ бұл уақыт қимыл жасауға кеткен уақыттан артық болмайды. Мысалы, егер кешіктіру он секунд болса және ойыншы бір қимылға он секунд немесе одан да көп уақыт жұмсаса, қимылын аяқтағаннан кейін сағатқа он секунд қосылады. Егер ойыншы бес секунд жұмсаса, сағатқа тек сол бес секунд қайтарылады. Бұл ойыншы жылдам қимылдар жасаса да, сағаттағы негізгі уақыттың артуын болдырмайды. FIDE және US Chess ережелеріне сәйкес, инкремент сияқты, кешіктіру уақыты бірінші қимылға қолданылады. Simple және Бронштейн кешіктірулері математикалық тұрғыдан эквивалентті. Бронштейннің кешіктіруінің артықшылығы – ойыншы негізгі сағатқа кешіктіру уақытын есептеп қоспастан, қалған уақытты оңай көре алады. Ал қарапайым кешіктірудің артықшылығы – ойыншы кешіктіру уақыты немесе негізгі уақыт қалғанын әрқашан біле алады. АҚШ-та көбінесе қарапайым кешіктіру қолданылады, ал Бронштейннің кешіктіруі көбінесе басқа елдерде қолданылады.