Кіріспе
Білім беру бағдарламалық қамтамасыз ету қосымшасы
Оқуды басқару жүйесі (LMS) немесе виртуалды оқыту ортасы (VLE) – білім беру курстарын, оқу бағдарламаларын, материалдарын немесе оқыту мен дамыту бағдарламаларын басқару, құжаттау, қадағалау, есеп беру, автоматтандыру және ұсынуға арналған бағдарламалық қамтамасыз ету. Оқуды басқару жүйесі тұжырымы тікелей электрондық оқудан (e-learning) туындады. Оқуды басқару жүйелері оқу жүйелері нарығының ең ірі сегментін құрайды. LMS алғаш рет 1990 жылдардың соңында пайда болды. LMS ағылшын тілді елдердегі жоғары білім беру мекемелерінің көпшілігінде қолданылады. COVID-19 пандемиясы кезінде қашықтықтан оқытуға басымдық берілгендіктен, оқуды басқару жүйелерін пайдалану күрт өсті. Оқуды басқару жүйелері оқу және оқытудағы кемшіліктерді анықтау үшін, аналитикалық деректер мен есеп беруді пайдаланады. LMS онлайн оқытуды ұсынуға бағытталған, бірақ курстарды, синхронды және асинхронды форматтағы материалдарды қоса алғанда, онлайн контент үшін платформа ретінде де қызмет етеді. Жоғары білім беру саласында LMS оқытушы басшылығымен жүргізілетін оқыту немесе сыныпты айналдыру үшін сыныпты басқару мүмкіндігін ұсынады. Қазіргі заманғы LMS жүйелерінде пайдаланушының біліктеріне сәйкес курстарды автоматты түрде ұсынатын интеллектуалды алгоритмдер бар, сондай-ақ ұсыныстарды одан да дәл ету үшін оқу материалдарынан метадеректерді шығарады.
Мақсаты
LMS барлық контентті, соның ішінде бейнелерді, курстарды, семинарларды және құжаттарды ұсынады және басқарады. Білім беру және жоғары білім салаларында LMS корпоративтік жүйелерге ұқсас әртүрлі мүмкіндіктерді қамтиды, бірақ бағалау өлшемдері, оқытушылар мен ұстаздардың көмегімен оқыту, талқылау алаңы және көбінесе оқу жоспары сияқты қосымша мүмкіндіктерге ие болады. Оқу жоспары корпоративтік LMS-де сирек кездеседі, бірақ курстар тақырыптардың тізімімен басталуы мүмкін, бұл оқушыларға қамтылған тақырыптар туралы жалпы көрініс береді.
Тарих
Алыстан оқытудың LMS-тің дамуына дейінгі бірнеше тарихи кезеңдері болған.
Хат-хабар арқылы оқыту
Хат арқылы оқыту туралы алғашқы белгілі құжат 1723 жылға дейін жетеді, ол Бостон газетінде стенография профессоры Кэлеб Филлипстің оқу материалдарын және оқулықтарды ұсынатын жарнамасы арқылы таралды. Екі жақты байланыспен ұйымдастырылған хат арқылы жүргізілетін курстың алғашқы куәлігі 1840 жылы Англиядан келді, онда Исаак Питман стенография курсын бастады, ол студенттерге Киелі кітаптан бір бөлім жіберді, олар оны толық түрде жазып қайтарып жіберді. Курстың сәттілігі 1843 жылы фонографиялық хат-хабарлар қоғамын құруға әкелді. Алғашқы қашықтықтан тіл оқытуының маңызды кезеңі 1856 жылы Чарльз Туссен және Густав Лангеншайдт Еуропадағы алғашқы қашықтықтан оқыту институтын құрған кезде басталды. Бұл жеке тілдерді оқып үйренуге арналған материалдарды қолданудың алғашқы белгілі мысалы.
Мультимедиялық оқыту: қашықтықтан оқыту идеясының пайда болуы мен дамуы
Электрондық оқыту ұғымы 20 ғасырдың басында, қашықтықтан оқытуға арналған аудио-видео байланыс жүйелерінің пайда болуымен қалыптасты. 1909 жылы Э.М. Форстер «Машина тоқтап қалады» атты әңгімесін жариялап, аудиобайланыс арқылы алысқа лекция оқудың пайдасын түсіндірді. 1924 жылы Сидни Л. Пресси түрлі практикалық жаттығулар мен сұрақ түрлерін ұсынатын алғашқы оқыту машинасының авторы болды. Тоғыз жыл өткен соң Альберта университетінің профессоры М.Э. Зерте бұл машинаны мәселелер мен шешімдерді салыстыратын цилиндрге түрлендірді. Бұл, белгілі бір жағынан, «мультимедия» болды, себебі студенттерге жетіп, оқыту үшін бірнеше медиа форматтары қолданылды. Кейіннен баспа материалдарымен қатар телефон, радиохабарлар, телехабарлар, аудио және бейнетapes пайда болды. Желілік оқытудың ең алғашқы жүйесі – 1970 жылдары Control Data Corporation компаниясы жасаған Plato Learning Management (PLM) жүйесі.
Телематикалық оқыту
1980 жылдары білім беру саласында заманауи телекоммуникация қолданыла бастады. Компьютерлер жоғары оқу орындарында күнделікті қолданысқа еніп, студенттердің оқу құралына айналды. Компьютерлік оқыту техникалық және білім беру құралдарын біріктіруді мақсат етті. Содан кейін назар видеобайланысқа ауысты, нәтижесінде Хьюстон университеті студенттері үшін аптасына шамамен 13-15 сағаттық телесабақтар өткізуге шешім қабылдады. Бұл сабақтар 1953 жылы басталса, 1956 жылы Робин Маккиннон Вуд пен Гордон Паск корпоративтік орта үшін SAKI атты алғашқы бейімделген оқыту жүйесін жасады. Оқыту процесін автоматтандыру идеясы Иллинойс университетінің мамандарын Автоматтандырылған оқыту операциялары үшін бағдарламаланған логика (PLATO) жүйесін әзірлеуге түрткі болды, ол пайдаланушыларға орналасқан жеріне қарамастан ақпарат алмасуға мүмкіндік берді. Бүгінгі таңда бұл термин түрлі білім беру компьютерлік қолданбаларын сипаттау үшін қолданылады. 1990 және 2000 жылдары Ұлыбританияның Ашық университеті Еуропа бойынша онлайн оқытуды ұйымдастыру үшін қолданған SoftArc компаниясының FirstClass жүйесі – ең алғашқы интернетке негізделген LMS-тің бірі еді. Алғашқы толыққанды Оқуды басқару жүйесі (LMS) 1991 жылы Норвегияның NKI қашықтықтан оқыту желісі жасаған EKKO деп аталды. Үш жыл өткен соң, Нью-Брансуик аймағының NB Learning Network компаниясы DOS платформасында жұмыс істейтін, бизнес оқушыларына арналған ұқсас жүйені ұсынды.
Техникалық аспектілер
LMS жергілікті түрде немесе жеткізуші арқылы орналастырылуы мүмкін. Жеткізуші ұйымдастырған бұлтты жүйе әдетте SaaS (қызмет ретінде бағдарламалық қамтамасыз ету) моделіне сәйкес келеді. Жеткізушіге орналастырылған жүйедегі барлық деректер жеткізушіде сақталады және пайдаланушылар интернет арқылы компьютерде немесе мобильді құрылғыда қол жеткізеді. Жеткізушілердің жүйелері әдетте пайдалануға оңай және аз техникалық білімді талап етеді. Жергілікті түрде орналастырылған LMS пайдаланушылардың ішкі серверлерінде LMS-ке қатысты барлық деректерді қамтиды. Жергілікті түрде орналастырылған LMS бағдарламалық жасақтамасы көбінесе ашық кодты болады, яғни пайдаланушылар LMS бағдарламалық жасақтамасы мен оның кодын (төлем арқылы немесе тегін) алады. Бұл арқылы пайдаланушы бағдарламалық жасақтаманы ішкі команда арқылы өзгерте және күтіп ұстай алады. Жеке тұлғалар мен шағын ұйымдар ішкі хостинг пен техникалық қызмет көрсету құнына байланысты көбінесе бұлтқа негізделген жүйелерді таңдайды. LMS-ке мазмұнды енгізу үшін әртүрлі интеграциялық стратегиялар бар, оның ішінде AICC, xAPI (сонымен қатар "Tin Can" деп аталады), SCORM (Бөлісе алатын мазмұн объектісінің анықтамалық моделі) және LTI (оқу құралдарының өзара әрекеттесуі). LMS арқылы мұғалімдер курстық материалдарды жасап, біріктіре алады, оқу мақсаттарын белгілейді, мазмұн мен бағалауды үйлестіреді, оқу прогресін қадағалайды және студенттерге арналған жеке тесттер құрай алады. LMS оқу мақсаттарын жеткізуге және оқу кестелерін ұйымдастыруға мүмкіндік береді. LMS-тің бір артықшылығы – оқу мазмұны мен құралдарын тікелей оқушыларға жеткізуі, ал бағалау автоматтандырылуы мүмкін. Сондай-ақ, ол арнайы параметрлер арқылы маргиналданған топтарға қол жеткізе алады. Мұндай жүйелерде бағалау және қадағалау сияқты бейімделетін мүмкіндіктер қарастырылған. Осылайша, оқушылар өз прогресін нақты уақытта көре алады, ал оқытушылар оқудың тиімділігін бақылап, туралы хабарлай алады. LMS-тің ең маңызды мүмкіндіктерінің бірі – оқушылар мен оқытушылар арасындағы байланысты жеңілдетуге тырысу. Мұндай жүйелер онлайн оқытуды жеңілдетуден, оқу прогресін қадағалаудан, цифрлық оқу құралдарын ұсынудан, байланысты басқарудан және, мүмкін, мазмұнды сатудан басқа, әртүрлі байланыс мүмкіндіктерін ұсыну үшін де қолданылуы мүмкін.
Курстарды, пайдаланушыларды және рөлдерді басқару
Оқуды басқару жүйелері кәсіби деңгейде құрылған оқу мазмұнын жасауға мүмкіндік береді. Оқытушы мәтін, суреттер, бейнелер, PDF файлдар, кестелер, сілтемелер, мәтін форматтау, интерактивті тесттер, слайд-шоулар және тағы да басқаларын қоса алады. Бұдан өзге, олар мұғалімдер, студенттер, ата-аналар, қонақтар және редакторлар (иерархиялық құрылымдар) сияқты түрлі пайдаланушы түрлерін құруға болады. Бұл студенттердің қандай мазмұнға қол жеткізе алатынын бақылауға, оқу үдерісін қадағалауға және байланыс құралдары арқылы студенттерді оқуға қызықтыруға көмектеседі. Оқытушылар курстар мен модульдерді басқара алады, студенттерді тіркеуге болады немесе өздігінен тіркелуді орнатуға болады.
Онлайн бағалау
Оқу-жаттығу жүйесі оқытушыларға оқушылар үшін автоматтандырылған бағалаулар мен тапсырмалар жасауға мүмкіндік береді, оларға онлайн режимінде қолжетімділік және тапсыру мүмкіндігі бар. Көптеген платформалар әртүрлі сұрақ түрлерін қолдайды, мысалы: бір немесе бірнеше жолды жауап; көп таңдаулы жауап; реттеу; бос мәтін; сәйкестендіру; эссе; дұрыс немесе бұрыс / иә немесе жоқ; бос орындарды толтыру; келісім шкаласы және офлайн тапсырмалар.
Оқу аналитикалық
Оқуды басқару жүйелерінде студенттердің немесе пайдаланушылардың үлгерімін қадағалау үшін көріктендіру тақталары жиі қолданылады. Олар оқуды аяқтау көрсеткіштері, қатысу деректері және табысқа жету мүмкіндігі сияқты маңызды мәліметтер бойынша есеп беруге мүмкіндік береді. Осы көрсеткіштерді пайдалану арқылы оқытушылар пайдаланушылардың біліміндегі кемшіліктерді жақсырақ түсіне алады.
Білім беруді басқару саласы
Салыстырмалы түрде жаңа LMS нарығында корпоративтік қолданбалар мен білім беру үшін коммерциялық провайдерлер жаңадан кіргендерден бастап 1990 жылы нарыққа кіргендерге дейін. Коммерциялық пакеттерден басқа, көптеген ашық кодты шешімдер бар. 2021 жылдың көктемінде АҚШ-тың жоғары білім беру нарығында мекемелер саны бойынша ең көп қолданылған үш LMS – Canvas (38%), Blackboard (25%) және Moodle (15%) болды. Әлемдік нарықта жағдай басқаша, Moodle Еуропа, Латын Америкасы және Океанияда 50%-дан астам нарық үлесіне ие. Көптеген LMS пайдаланушылары контент жасау үшін авторлық құралдарды қолданады, содан кейін ол LMS-те орналастырылады. Кейбір жағдайларда стандартты қолданатын LMS-терде қарапайым контентті өңдеуге арналған қарапайым авторлық құралдар болады. Көбірек заманауи жүйелер, әсіресе SaaS шешімдері стандартты қабылдамауға және бай курс авторлық құралдарын пайдалануға бейім. LMS-ке күрделі контентті құру және интеграциялау үшін AICC, SCORM, xAPI және Learning Tools Interoperability сияқты бірнеше стандарттар бар. Дегенмен, SCORM немесе басқа стандартталған курс протоколын пайдалану әрқашан қажет емес және қажетсіз жағдайларда шектеу тудыруы мүмкін. LMS-ті бағалау күрделі міндет, және студенттердің тәжірибесі мен оқуға қатысты тәсілдерін бағалайтын, қайталанатын процестерді қамтитын бағалаудың әртүрлі формаларын зерттеулер растайды.
Артықшылықтары мен кемшіліктері
ЛМЖ-ны қолдаушылар да, қарсыластары да 21-ғасырлық дағдыларды дамытудың маңыздылығын мойындайды; алайда, дау олардың мұғалімдер мен студенттер үшін қаншалықты қолданысқа жарамды екендігінде жатыр. Бір зерттеуде ЛМЖ қолдану арқылы компьютерлік өзіңдік сенімділіктің жоғарылағаны байқалды, бірақ қатысушылар ЛМЖ-да жүзеге асырылған оқу процесіне қанағаттанбағандықтарын білдірді. Үндістандық студенттер арасында жасалған зерттеу ЛМЖ-мен болған жағымсыз тәжірибенің оқушыны белсенді емес, қызығушылық тудырмайтын жағдайға түсіріп, толық емес оқуға және нәтижесіздікке әкелуі мүмкін екенін көрсетті.
Артықшылықтар
LMS-тің алты негізгі артықшылығы бар, олардың өзі LMS тұжырымдамасын құрайды. Қайта қолданылуы: Қайта қолданылуы – LMS жүйесінің оқу мазмұны үшін қайта қолданылу мүмкіндігін білдіреді. Бұл электрондық оқыту ортасында оқу тәжірибесін дамытудың жоғары шығындарын төмендетудегі маңызды фактор. Тұрақтылық: Академиялық салаға технологияны енгізудің артуына байланысты, LMS нарығының 2028 жылға қарай 17,1% құрастыратын жылдық орташа өсімге жетеді деп күтілуде. Жаңарту мүмкіндігі: LMS әзірлеушілерге бағдарламалық жасақтамаларын үнемі жетілдіруге және оларды пайдаланушыларға бейімдеуге мүмкіндік береді. Бейімделгіштік: LMS үнемі жақсарып, жаңарып, жаңа мінез-құлықтарды жылдам үйренеді. LMS 1990-шы жылдардан бері қолданылып келеді және бүгінгі күнгі өзгеріп жатқан қоғамға бейімделе беруде.
Кемшіліктер
Мұғалімдер оқу бағдарламаларын дәрістерді бетпе-бет өткізуден онлайн форматқа бейімдеуге дайын болуы керек. Көптеген елдерде оқытуды басқару жүйелерін пайдалану арқылы онлайн білім беру оқыту және оқу процесінің басты құралына айналды. Мысалы, бір университеттен алынған LMS статистикасы, мектептер жабылу кезеңінде (2020 жылдың наурыз айынан маусым айына дейін) студенттердің тапсырмалары мен белсенділігі пандемияға дейін болған көрсеткіштерден шамамен екі есеге артқанын көрсетті. Осы кезеңде студенттердің LMS-ті пайдалануға қанағаттануы LMS модульдеріндегі ақпараттың сапасымен және студенттердің өзіне сенімділігін сақтаумен тығыз байланысты. Мұғалімдер тарапынан, Финляндиядағы 1-12 сынып мұғалімдері арасында жүргізілген зерттеуде LMS технологиясын қабылдау деңгейі жоғары екені анықталды, бірақ оқушылардың қызығуын сақтау үшін оқыту бойынша қолдау көрсету және әдістемелерді әзірлеу ұзақ мерзімді табысқа жетудің кілті болып табылады. Дамып келе жатқан елдерде LMS-ті пайдалануға көшу кезінде көптеген қиындықтар туындады, оларға пандемияға дейін LMS-ті пайдаланған колледждер мен университеттердің аз саны, технологиялық инфрақұрылымның жеткіліксіздігі және пайдаланушылар арасында технологияға деген кері көзқарас кірді.