Кіріспе

Диомид () — Аляска штатының ұйымдастырылмаған ауданындағы Ном халық санағы аймағындағы Кіші Диомид аралының жалғыз тұрғынға лайықты аймағы және село. Ол сондай-ақ Inalik деп қате жазылуы мүмкін.

Тарих

Кейбір археологтар қаланың қазіргі орналасқан жерінде кем дегенде 3000 жылдан бері адамдар тұрған деп есептейді. Алғашқыда бұл көктемгі аң аулау орны болған, ал батыстан келген ерте саяхатшылар Диомедедегі Инуиттердің (Инуит) дамыған мәдениеті, соның ішінде күрделі кит аулау салты бар екенін анықтады. Екі құрлықпен де сауда қарым-қатынасы болған.

16481867 жыл

Диомед аралдарына алғаш рет 1648 жылы орыс зерттеушісі Семен Дежнев жеткен; ал келесісі – 1728 жылдың 16 тамызында аралдарды қайта ашқан және сол күні Ресей православие шіркеуінде тойланатын әулие Диомедтің құрметіне атаған Даниялық навигатор және зерттеуші Витус Беринг болды. 1867 жылы АҚШ Ресейден Алясканы сатып алды, оның ішінде Кіші Диомед аралдарын да. Екі Диомед аралының арасына жаңа шекара салынды, ал Үлкен Диомед аралдары Ресейде қалды.

1880-жылдар 1920-жылдар

1880 жылдары Диомед аралдарына сапар шеккен табиғатты зерттеуші Джон Мьюрдің айтуынша, жергілікті тұрғындар өзінде бардың бәрін саудаға салуға құштар болған. Ауыл таудың тік, жарлы беткейінде орналасқан, ал таудан терең суға тік құлау болған. Шатырлары теріден жасалған үйлер көбінесе тастан салынған. 20 ғасырдың басында Ном алтын асығысында Диомед ауылының тұрғындары алтын іздеушілермен бірге Номға барып келген, тіпті Ном жергілікті ауыл болмаса да. Диомедтен келген адамдар умиактармен Номға жетіп, жаз бойы сауда жасап, қажетті заттар жинаған соң оқшауланған ауылдарына қайтқан.

1940 жылдар

Артур Ахкинганың 1940 жылдардың басында Кіші Диомед аралында өмір сүргендегі айтуынша, аралдағы инупиаттар аң аулау және азу тісінен бұйымдар жасау арқылы күнкөріс жасаған, оларды саудалаған немесе сатқан. Олар бұқа басы, тома басы және көк балық сияқты балықтарды аулаған. Кит аулау әлі де маңызды шаруашылықтың бір бөлігі болған. 1867 жылы Алясканы сатып алғаннан кейін жаңа шекарамен бөлінгеніне қарамастан, Үлкен Диомедте қазір Кіші Диомедте тұратын отбасылар тұрған, ал шекараның американдық жағындағы адамдар Ресей жағындағы туыстарымен жақын қарым-қатынаста болған. Екі аралдағы қауымдар саясат арқылы бөлінгенмен, туыстық байланыс арқылы байланыста болған. Ресми түрде тыйым салынғанына қарамастан, екі аралдың инуиттері кейде туыстарымен кездесу үшін және шағын сыйлықтармен алмасу үшін, көбінесе тұманды күндері көршілеріне барып тұрған. Кіші Диомедтегі жергілікті мұғалімдер 1944 жылдың қаңтар және шілде айлары аралығында алты айдың ішінде аралға келген Үлкен Диомед пен Сібірден 178 адамды санаған.

1950 жылдар

Кіші Диомед аралындағы 1953–1954 оқу жылы жергілікті қажеттіліктерге қарай бейімделді. Оқу мерекелерде және кейбір демалыс күндері де жүргізілді, көктемде морждардың қоныс аударуы басталар алдында 180 оқу күнін аяқтау үшін. Жыл сайынғы морж аулау – тұрғындарды азық-түлікпен қамтамасыз етудің және табыс табудың маңызды көзі болды, сондықтан барлық тұрғындардың қатысуы қажетті еді. Сол кездегі басты тіл – инупиат, сонымен қатар студенттерге ағылшын тілі де оқытылды. Сыртқы әлеммен байланыс құрудың жалғыз тәсілі – Номдегі Аляска байланыс жүйесі станциясы арқылы ұсынылған, «Буш телефоны» деп аталатын жүйе болды. Бұрыннан болмаған денсаулық сақтау маусымдық мұғалімдер арқылы қарапайым медициналық білім беру арқылы жақсартылды.

1990 жылдар

Кіші Диомед, бұрын кит аулау қауымдастығы болғанмен, Аляска эскимолық кит аулау комиссиясының құрамына кірмеді және оның қажеттіліктері Инупиат және Юпик тайпалары үшін қамыс китінің (bowhead) квотасын анықтау кезінде ескерілмеді, өйткені ол шалғай орналасқан. 1992 жылы Кіші Диомед AEWC бойынша ресми түрде кит аулау қауымдастығы ретінде танылды. 1991 жылдың желтоқсан айында Суық соғыс аяқталғаннан кейін Беринг бұғазы арқылы туысқандарымен қайта қосылуға деген қызығушылық күшейді. 1994 жылы Кіші Диомед аралының тұрғындары ақша және азық-түлік жинады, ал жергілікті бишілер әр түн сайын жаттығу жасады, себебі арал тұрғындары Сібірден келген жүзден астам достары мен туыстарының сапарына дайындалып жатты, оларды қонақжай және жомарттықпен қарсы алуды қалады. Қала тек суға тік жартастар жоқ жалғыз аймақта орналасқан. Қаланың артында және аралдың барлық жағында тасты беткейлер шамамен 40 градусқа дейін көтеріліп, салыстырмалы түрде тегіс жотаға жетеді. Аралда өсімдіктер аз.

Климат

Диомеде, Солтүстік поляр шеңберінен сәл оңтүстікке қарай орналасқан болса да, құрғақ жазғы полярлық климатқа (Köppen ETs) ие, себебі ең құрғақ күн сәулесі көп болатын ай (сәуір) ең ылғалды күн сәулесі көп болатын айға (қазан) қарағанда үштен бір бөлігінен де аз жауын-шашын алады. Қыстары мұзды әрі суық – аралда орналасқандықтан Номге қарағанда суық болғанымен, өте суық Сібір ауа массаларына жақындығынан қалыптасады. Еріген Беринг теңізінің күшті теңдестіретін әсері салқын жазды қамтамасыз етеді, нәтижесінде көптеген өсімдіктер өсуге шамасы жетпейді. Ең ыстық жаз болған кезде температура тек . дейін көтерілген.

Демография

Диомед алғаш рет 1880 жылғы АҚШ халық санағында Инналит иннуиттік ауылы ретінде тіркелді. 1890 жылғы санақта "Игналук" деп белгіленді. 1910 жылғы халық санағында "Кішкентай Диомед аралы" деп аталды. 1950 жылы Диомед деп қайта тіркелді. 1970 жылы қала мәртебесі берілді. Диомед Алясканың жергілікті халықтарының статистикалық аймағы (ANVSA) ретінде Инналик атауымен де халық санағында кездеседі. 2000 жылғы санақ бойынша қалада 146 адам, 43 шаруашылық және 31 отбасы тұрды. Халық тығыздығы анықталған жоқ. 47 тұрғын үй болды. Қала тұрғындарының этникалық құрамы: 92,47% - американдық аборигендер, 6,16% - ақ нәсілділер және 1,37% - екі немесе одан көп нәсілділер. 43 шаруашылықтың 37,2%-ында 18 жасқа дейінгі балалар бар, 20,9%-ында бірге тұратын жұбайлар, 32,6%-ында күйеуі жоқ әйелдер және 27,9%-ында отбасы жоқ. Барлық шаруашылықтың 18,6%-ы жеке адамдардан тұрады, ал 65 жастан асқан жалғыз тұратын адамдар жоқ. Шаруашылықтың орташа мөлшері 3,40 адам, ал отбасының орташа мөлшері 4,00 адамды құрайды. Қала тұрғындарының жас бойынша бөлінуі: 18 жасқа дейінгілер – 43,8%, 18-24 жас аралығындағылар – 7,5%, 25-44 жас аралығындағылар – 25,3%, 45-64 жас аралығындағылар – 17,1%, 65 жастан асқандар – 6,2%. Орташа жас 22 жас. Әр 100 әйелге 114,7 еркек шақтанды. 18 және одан жоғары жастағы әр 100 әйелге 121,6 еркек шақтанды. Шаруашылықтың орташа жылдық табысы 23 750 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 24 583 долларды құрады. Ер адамдардың орташа табысы 41 250 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 26 875 доллар. Жан басына шаққандағы орташа табыс 29 944 доллар. Отбасылардың 41,4%-ы және халықтың 35,4%-ы кедейлік шегінен төмен деңгейде өмір сүреді, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 33,8%-ы және 64 жастан асқандардың 44,4%-ы.

Қауымдастық

Қала орналасқан жері кем дегенде 3000 жыл бойы аң аулау лагері ретінде пайдаланылған деп саналады. 19 ғасырдың соңында саяхатшылар адамдардың тастан салынған, терімен жабылған шатырлары бар үйлерде тұрғанын хабарлаған. (Тарихқа қараңыз). Аралдағы алғашқы төртбұрышты ғимарат – 1935 жылы әке Белармин Лафортон жоспарлап, 1936-1947 жылдар аралығында аралда болған әке Томас Каннингем салған шағын католик шіркеуі болды. Ол Ном қаласынан әкелінген ағаштан салынған. Аралдағы келесі төртбұрышты ғимарат – мұғалімнің отбасы да тұрған бір бөлмелі мектеп болды. 1979 жылдың 3 наурызында әке Томас Карлин мен аға Игнатиус Джейкс салған жаңа, үлкен шіркеу ғимараты аяқталды. Бүгінде аралда 30-ға жуық ғимарат бар, оның ішінде 1970 және 1980 жылдары салынған тұрғын үйлер де бар. Қоғамды қызмет көрсету үшін кір жуу машиналары, кептіргіштер және душтары бар кір жуу орталығы (прачечная) салынды. Сол ғимараттың жоғарғы қабатында негізгі медициналық көмек көрсететін емхана орналасқан. Аралда сондай-ақ мектеп, кітапхана, тікұшақ алаңы және теледидар, телефон, факс және интернет үшін спутниктік антенна бар. Банк немесе мейрамхана жоқ, ал аралдағы басты дүкенде азық-түлік, сусын, киім, қару, оқ-дәрі және отын ғана сатылады. Дәмдік тағамдар, киім, бекітпелер және басқа да заттар көбінесе Анкоридж қаласындағы Walmart және Fred Meyer дүкендерінен пошта арқылы немесе парцелмен тапсырылады. Алясканың көптеген басқа да елді мекендеріндегідей, алкогольді әкелуге және сатуға тыйым салынған.

Жұмыспен қамту

Аралдағы жұмыс мүмкіндіктері көбінесе қала, пошта және мектепке ғана шектеледі. Маусымдық жұмыстар, мысалы, кен өндіру және құрылыс салалары да болған, бірақ соңғы кезде олардың саны азайып барады. Диомед тұрғындары шебер пил сүйегін кеседі, ал қала пил сүйегін көтерме саудаға шығарушы агент ретінде жұмыс істейді. Пил сүйегінен жасалған бұйымдардың көп бөлігі Аляска материгіндегі Фэрбанкс және Анкоридж қалаларында сатылады, бірақ кейде оларды интернеттен де сатып алуға болады. Арал тұрғындары көктемде теңіз мұзындағы ашық жерлерден кит аулайды. Кит аулау 20-шы ғасырдың ортасы мен соңында тоқтатылып, 1999 жылы қайта жаңғыртылды.

Салықтар

Қала 3% сату салығын қабылдайды, бірақ аралда жылжымайтын мүлік салығы жоқ.

Тарих

Аляска 10 000 жыл бұрын Беринг көпірі арқылы Сібірмен байланысты болған кезде Кіші Диомед арал емес, Берингияның бір бөлігі болған және жаяу жүріп аралап жүруге болыпты. Дегенмен, сол кезде Кіші Диомедтің жеріне адамдар келгені белгісіз. Ең болжамдысы, алғашқы келушілер аралға айналғаннан кейін, теңіз мұзының үстімен жаяу келген. Кейіннен, Умиактар кит аулау және балық аулау үшін көршілес Үлкен Диомед аралына, содан кейін Аляска мен Сібірдің құрлығына бару үшін қолданылды. Ағаш қалдықтары мен кит терісінен жасалған қайықтар бүгінге дейін қолданылып келеді. Жалпы жер ауданы 7 шаршы километр ғана болатын бұл кішкентай аралда, бір жерден екінші жерге тек жаяу, шаңғымен немесе қар машинасымен жүруге болады. Тек қала тұрғындары бар болғандықтан, ішкі көлік жүйесі салынбаған.

Сыртқы көлік

Алыс орналасқандығы мен қатыгез ауа райының салдарынан Кіші Диомед аралына сырттан қол жеткізу өте қиын және қауіпті. Орташа есеппен 12-15 түйін (6-8 м/с) жылдамдықтың желдері, соққысымен 48-68 түйінге (25-35 м/с) дейін жетеді, үстем тұман мен бұлтты аспан көліктің мүмкіндігін ең төменгі деңгейге дейін шектейді. Тіпті осындай жерден медициналық эвакуация жасау да өз қиындықтарын тудырады. 1982 жылдан бері пошта аралға тікұшақпен жеткізіліп келеді және қазіргі уақытта апта сайын жеткізіледі (2013 жылға дейін қыс айларында пошта көбірек жеткізілімдерге мүмкіндік беретін мұзды ұшу-қону жолағы болған кезде әуемен жиірек жеткізілетін). Пошталық келісімшарт – елдегі ең көне келісімшарттардың бірі, поштаны жеткізу үшін тікұшақтарды пайдаланатын жалғыз келісімшарт және жылына 300 000 доллардан астам тұратындықтан Аляскадағы ең қымбат келісімшарт болып табылады. Жыл сайын жаз айларында баржамен тауарлар мен жабдықтар жеткізіледі, бұл әдетте жыл бойы жеткізілетін жалғыз жүк болып табылады. Жабдықтар келгенде, барлық ер адамдар асығып төмен түсіп, оларды алып, жоғары көтеріп әкеледі.

Ұшақ

Қазіргі уақытта Кіші Диомед аралында таудың тік, жарлы беткейлері болғандықтан әуежайлар жоқ. Көптеген қыстарда ауылдың жағалауына жақын теңіз мұзының үстінде уақытша ұшу-қону жолағы тазартылады, бірақ кейбір жылдары (мысалы, 2009 жылғы қыс) мұз жағдайлары құрылысқа мүмкіндік бермеді. Кейбір жеке ұшқыштар кейде таудың үстіне қонады, ол жартасты, бірақ қарлы қыста біршама тегіс болады. Жазғы айларда ғана ұшақпен қонудың жалғыз жолы – суға қондыруға арналған ұшақпен қону. Қауіпті жағдайлар мен ауқымды ауа райының салдарынан аралға ұшақпен қону өте сирек болады. Тұрақты ұшу-қону жолағын салу мүмкіндігі зерттелген.

Қайық

Кіші Диомед аралында порт жоқ, ал айналадағы қалың Арктикалық мұз теңізі аралына кемемен тек бірнеше жаз айларында ғана қатынауға мүмкіндік береді. Аймақтағы жоғары толқындар мен үлкен мұз кесектері қақтыруды өте қауіпті және қиын жасайды. Кіші Диомед аралының тасты жағалауының салдарынан кемемен жағаға түсу де қиын және қауіпті. Жыл сайын бір рет жабдықтарды жеткізетін баржа және сирек кездесетін басқа да су кемелері, әдетте, жағалау жағдайына байланысты жағадан алыс тұрады.

Көлік қатынасын жақсарту

Аралдың ішіндегі және сыртындағы көлік жүйесін жақсарту зерттеулері жүргізілді. Ұсыныстар мен зерттеулер порт, ұшу-қону жолағы, немесе континентаралық туннель немесе көпір салу мүмкіндіктерін қамтиды. Ұлттық мемлекеттік қауымдастықтар қызмет көрсету бағдарламалары (NASCSP) мәліметінше, аралға қол жеткізудің қиындығы мен шектеулілігі қауымға экономикалық қысым түсірді, ал тайпалық кеңес егер қолжетімділік пен тұрғын үй жағдайлары жақсармаса, қауымды материкке көшіруді жоспарлауға дауыс берді. Порт, әуежай, ұшу-қону жолағы, туннель немесе көпір салуға қатысты ешқандай жоспар іске асырылмады. Алайда, 2006 жылғы АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) құжаттамасына сәйкес, аралға жақсы қолжетімділік оның ерекше табиғаты, қоршаған ортасы және жергілікті мәдени дәстүрлеріне қатысты мәселелерді тудыруы мүмкін.

Ауа мен су

Навигацияны жақсарту бойынша бірнеше зерттеулер жүргізілді, аралда әуежай немесе ұшу-қону жолағы салудың мақсатқа сәйкестігі зерттелді, сондай-ақ порт және әуежай жобаларының дауылдық зақымды болдырмау мүмкіндіктері бойынша зерттеулер жасалды.

Көпір немесе туннель

Аляска мен Сібір материктері арасында континентаралық көпір немесе туннель салу туралы ұсыныстар болды, сондай-ақ кейбір ұсыныстарда Аляска мен Британдық Колумбия арасындағы теміржолдың 800 мильдік (1287 км) алшақтығын жабу мүмкіндігі де қарастырылған. Мұндай көпір немесе туннельден Диомед аралдарының біріне немесе екеуіне де қолжетімділік қамтамасыз ету Кіші Диомедке көлікті жақсартумен қатар, қауіпсіздігін де арттырады. Бұл ұсыныстардың тарихы 20 ғасырдың басына дейін жетеді, бірақ олардың көпшілігі жеке адамдардың, топтардың немесе бұқаралық ақпарат құралдарының ой-пікірлерімен шектеліп, АҚШ немесе Ресей үкіметтері тарапынан зерттелген жоқ.