Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Алеут аралдарының түпкі тұрғындары
Indigenous people of the Aleutian Islands
Этимология
Алеут тілінде олар өзіндік атауларымен белгілі: Унанган (шығыс диалектісі) және Унангас (батыс диалектісі); екі атаудың да мағынасы – "халық". "Алеут" деген орысша термин Алеут аралдарының түпкі тұрғындарына және олардың шығысындағы Кодиак архипелагындағы көршілеріне қатысты қолданылған, сондай-ақ оларды "Тынық мұхиты эскимостары" немесе Сугпиат/Алутит деп те атаған.
In the Aleut language, they are known by the endonyms Unangan (eastern dialect) and Unangas (western dialect); both terms mean "people". The Russian term "Aleut" was a general term used for both the native population of the Aleutian Islands and their neighbors to the east in the Kodiak Archipelago, who were also referred to as "Pacific Eskimos" or Sugpiat/Alutiit.
Ресейдегі ресейліктерге қарсы көтеріліс
XVIII ғасырда Ресейдің промысленник саудагерлері аралдарда қоныстар құрды. Ал, сол кездегі алеуттардың аң аулаудан алған терілеріне жоғары сұраныс болды. 1784 жылдың мамыр айында жергілікті алеуттар Амчиткада орыс саудагерлеріне қарсы көтерілді. (Орыстардың бұл жерде шағын сауда бекеті болған.) Алеуттардың мәлімдемесіне сәйкес, жапондық кемеден құтылғандардың 2004 жылы жариялаған есебінде, теңіз суыры жылдан жылға азайып барады. Орыстар алеуттарға терілері үшін бұрынғыдан аз тауар төлей бастады. Жапондықтар алеуттардың жағдайды дағдарысқа жеткен деп санағанын білді. Алдыңғы қатардағы алеуттар орыстармен келіссөздер жүргізіп, терілерге орнықты азық-түлік жеткізілмегенін айтты. Орыстардың басшысы Незимов екі адамына – Стефановқа (ステッパノ Suteppano) және Кажимовқа (カジモフ Kazimofu) – өз сүйіктісін өлтіруге бұйрық берді. Ол Алеут басшысының қызы болған Онишинді (オニイシン Oniishin) өлтірді, өйткені ол Онишиннің әкесі мен басқа да басшыларды көбірек тауар талап етуден қайтарғанын күмәнданды. Төрт басшының қазасына дейін алеуттар Амчиткадан көрші аралдарға көшуге кірісті. Оқиға туралы Ресей билігіне хабарланғаннан кейін Ресей тобының жетекшісі Незимов түрмеге қамалды. (Катсурагава Хошу Дайкокуя Кодайюмен сұхбаттасқаннан кейін жазған Хокуса бунрякуға сәйкес.)
In the 18th century, Russia promyshlenniki traders established settlements on the islands. There was high demand for the furs that the Aleuts provided from hunting. In May 1784, local Aleuts revolted on Amchitka against the Russian traders. (The Russians had a small trading post there.) According to the Aleuts, in an account recorded by Japanese castaways and published in 2004, otters were decreasing year by year. The Russians paid the Aleuts less and less in goods in return for the furs they made. The Japanese learned that the Aleuts felt the situation was at crisis. The leading Aleuts negotiated with the Russians, saying they had failed to deliver enough supplies in return for furs. Nezimov, leader of the Russians, ordered two of his men, Stephanov (ステッパノ Suteppano) and Kazhimov (カジモフ Kazimofu) to kill his mistress Oniishin (オニイシン Oniishin), who was the Aleut chief's daughter, because he doubted that Oniishin had tried to dissuade her father and other leaders from pushing for more goods. After the four leaders had been killed, the Aleuts began to move from Amchitka to neighboring islands. Nezimov, leader of the Russian group, was jailed after the whole incident was reported to Russian officials. (According to Hokusa bunryaku ([[:ja:北槎聞略), written by Katsuragawa Hoshū after interviewing Daikokuya Kōdayū.)
Калифорниядағы Николено тайпасына қарсы алеуттер геноциді
"Калифорния және Ұлы бассейн антропологиясы" журналында жарияланған орыс-американ компаниясының (РАК) деректеріне сәйкес, 200 тонналық "Ильменна" атты теңіз суырықшыларын аулау кемесі, құрамында алеуттер көпшілік құраған аралас ұлтты экипажбен, Сан-Николас аралының жергілікті тұрғындарының қырғынына әкелген қақтығысқа қатысты. 1811 жылы, құнды теңіз суырықшыларының терісін алу мақсатымен, алеут аңшылары Альта Калифорния мен Бая Калифорния шекарасына жақын Сан-Николас аралына барды. Аралда тұратын Николоно тайпасы, аймақта өлтірілген көптеген теңіз суырықшылары үшін алеут аңшыларынан төлемақы талап етті. Келіспеушілік туындап, зорлық-зомбылыққа ұласты; осы шайқаста алеуттар Николоно тайпасының барлық ер адамдарын дерлік өлтірді. Еуразиялық аурулардан жоғары өлім-жітіммен қатар, Николоно тайпасы ер адамдарының жоғалтуынан қатты зардап шекті, нәтижесінде 1853 жылы тек бір Николоно әйелі (Хуана Мария, Сан-Николастың жалғыз әйелі) тірі қалды.
According to Russian American Company (RAC) records which were translated and published in the Journal of California and Great Basin Anthropology, a 200 ton otter hunting ship named Il’mena with a mixed nationality crew, including a majority Aleut contingent, was involved in conflict resulting in a massacre of the indigenous natives of San Nicolas Island. In 1811, to obtain more of the commercially valuable otter pelts, a party of Aleut hunters traveled to the coastal island of San Nicolas, near the Alta California Baja California border. The locally resident Nicoleño nation sought a payment from the Aleut hunters for the large number of otters being killed in the area. Disagreement arose, turning violent; in the ensuing battle, the Aleuts killed nearly all the Nicoleño men. Together with high fatalities from Eurasian diseases, the Nicoleños suffered so much from the loss of their men that by 1853, only one Nicoleñan (Juana Maria, the Lone Woman of San Nicolas) remained alive.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқындау
1942 жылдың маусым айында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон әскерлері Батыс Алеут аралдарындағы Киска және Ату аралдарын басып алды. Кейіннен олар Ату аралдарының тұтқынға алынған халқын Хоккайдоға жеткізіп, оларды қатал жағдайда соғыс тұтқындары ретінде ұстады. Жапонияның басқа Алеут аралдарына және Алясканың материгіне шабуыл жасауы мүмкін деген қорқынышпен, АҚШ үкіметі Батыс тізбегінен және Прибилов аралдарынан жүздеген алеуттарды эвакуациялап, Алясканың оңтүстік-шығысындағы интернациялық лагерьлерге орналастырды. Онда көптеген адамдар қызылша, тұмау және басқа жұқпалы аурулардан көз жұмды, бұл аурулар тығыз жатқан жатақханаларда жылдам тарады. Барлығы 75 адам американдық интернацияда, ал 19 адам жапондық оккупация салдарынан қайтыс болды. 1988 жылғы Алеуттарды қайта орналастыру туралы заң – Конгресс аман қалғандарға өтемақы төлеуге жасаған әрекет болды. 2017 жылдың 17 маусымында АҚШ үкіметі Унанган халқының тұтқындалуы мен лагерьдегі оларға қараған қарым-қатынасы үшін ресми түрде кешірім сұрады. Ату мен Кисканы қайтару үшін АҚШ жүргізген Екінші дүниежүзілік соғыс науқаны – Америка және Тынық мұхиты театрларындағы операциялардың маңызды бөлігі болды.
In June 1942, during World War II, Japanese forces occupied Kiska and Attu Islands in the western Aleutians. They later transported captive Attu Islanders to Hokkaidō, where they were held as prisoners of war in harsh conditions. Fearing a Japanese attack on other Aleutian Islands and mainland Alaska, the U. S. government evacuated hundreds more Aleuts from the western chain and the Pribilofs, placing them in internment camps in southeast Alaska, where many died of measles, influenza and other infectious diseases which spread quickly in the overcrowded dormitories. In total, about 75 died in American internment and 19 as a result of Japanese occupation. The Aleut Restitution Act of 1988 was an attempt by Congress to compensate the survivors. On June 17, 2017, the U. S. Government formally apologized for the internment of the Unangan people and their treatment in the camps. The World War II campaign by the United States to retake Attu and Kiska was a significant component of the operations in the American and Pacific theaters.
Халық санының азаюы
Олардың өмір салты сыртқы әлемнің күшті ықпалымен өзгергенге дейін архипелагта шамамен 25 000 алеут тұрған. Шетелдік аурулар, қатал қарау және ежелгі халықтың қоғамын бұзу салдарынан халық саны осы көрсеткіштің оннан бір бөлігінен де азайды. 1910 жылғы халық санауы бойынша 1491 алеут тіркелді. 2000 жылғы халық санауында 11 941 адам өзін алеут деп атады, ал шамамен 17 000 адамның арасында алеуттардың түбі болғаны анықталды.
Before their way of life was changed by major influences from the outside world, there were approximately 25,000 Aleuts on the archipelago. Foreign diseases, harsh treatment and disruption of aboriginal society soon reduced the population to less than one tenth this number. The 1910 Census count showed 1,491 Aleuts. In the 2000 Census, 11,941 people identified as being Aleut; nearly 17,000 said Aleuts were among their ancestors.
Тұрғын үй
Алеуттар жер астына жартылай көмілген "барабара" деп аталатын үйлер салған. 20 ғасырдың алеут көшбасшысы Лили Макгарвидің айтуынша, барабаралар "тұрғындарды жиі жауатын жаңбырдан құрғақ, әрдайым жылы және аймаққа тән күшті желден жақсы қорғайды". Алеуттар дәстүрлі түрде үйлерді жерге сопақ немесе кішкентай төртбұрышты шұңқыр қазып салған. Содан кейін шұңқыр ағашпен жабылып, үстіне шөппен төселген, одан соң жылуды сақтау үшін топырақпен жабылады. Ішкі жағында қабырғалар бойында ойыстар жасалып, үстіне таза ұстау үшін төсеніштер салынады. Жатын бөлмелері кіреберіске қарсы, үйдің арт жағында орналасқан. Бір үйде бірнеше отбасы тұрады, әр отбасының жекелеген орындары болады. Ортада от жағу орнының орнына шамдар ілінеді.
Aleuts constructed partially underground houses called barabara. According to Lillie McGarvey, a 20th century Aleut leader, barabaras keep "occupants dry from the frequent rains, warm at all times, and snugly sheltered from the high winds common to the area". Aleuts traditionally built houses by digging an oblong square pit in the ground, usually or smaller. The pit was then covered by a roof framed with driftwood, thatched with grass, then covered with earth for insulation. Inside trenches were dug along the sides, with mats placed on top to keep them clean. The bedrooms were at the back of the lodge, opposite the entrance. Several families would stay in one house, with their own designated areas. Rather than fireplaces or bonfires in the middle, lanterns were hung in the house.
Тіршілік ету
Алеуттар аң аулап, жинау арқылы тіршілік етті. Олар лосось, қабылдақ, моллюскалар және треска балықтарын аулаған, сондай-ақ ителше, морж және кит сияқты теңіз жануарларын да аулаған. Балық пен теңіз жануарларын әртүрлі тәсілдермен өңдеген: кептіріп, түтіндетіп немесе қуырып. Карибу, мускус сиырлары, елік, бұлан, кит және басқа да аңдарды қуырып жеген немесе кейін пайдалану үшін сақтап қойған. Жемістерді кептірген. Сондай-ақ, оларды алютиққутақ деп аталатын, жемістер, май және балық қоспасы ретінде де өңдеген. Киттің қайнатылған терісі мен майы, морждың терісі де деликатес саналады. Бүгінде көптеген алеуттар дәстүрлі және жергілікті өнімдерді жейді, бірақ сонымен қатар Аляскада қымбат тұратын сырттан әкелінген өңделген тағамдарды да сатып алады.
Aleuts survived by hunting and gathering. They fished for salmon, crabs, shellfish, and cod, as well as hunting sea mammals such as seal, walrus, and whales. They processed fish and sea mammals in a variety of ways: dried, smoked, or roasted. Caribou, muskoxen, deer, moose, whale, and other types of game were eaten roasted or preserved for later use. They dried berries. They were also processed as alutiqqutigaq, a mixture of berries, fat, and fish. The boiled skin and blubber of a whale is a delicacy, as is that of walrus. Today, many Aleut continue to eat customary and locally sourced foods but also buy processed foods from Outside, which is expensive in Alaska.
Этноботаника
Олардың этноботаникасының толық тізімі жасалды, 65 түрдің өсімдіктерді пайдалануы тіркелді.
A full list of their ethnobotany has been compiled, with 65 documented plant uses.
Бейнелеу өнері
Алеуттардың дәстүрлі өнеріне қару жасау, байдарка (арнайы аң аулау қайықтары) жасау, тоқу, мүсіндер, киім, ою-өрнек және маска жасау кіреді. Еркектер де, әйелдер де көбінесе піл сүйегі мен ағаштан мүсіндер жасаған. XIX ғасырдың шеберлері әшекейлі ағаш аңшылық бас киімдерімен танымал болды, олар күрделі және түрлі-түсті суреттермен безендірілген, сондай-ақ теңіз арыстанының қылы, қауырсын және морж сүйегімен әшекейленген. Шумагин аралдарының Эндрю Гронхолдты шагудакс немесе иілген ағаштан жасалған аңшылық көзілдіріктерді жасаудың ежелгі өнерін қайта жаңғыртуда маңызды рөл атқарды. Алеуттар морж сүйегінен әшекейлер, тігін инелері сияқты басқа да мақсаттар үшін де мүсіндер жасаған. Әр халықтың аймағына тән әшекейлер жасалған. Әр рудың өзінің шығу тегін көрсететін ерекше стилі болған. Олардың ішінде ерінге (лабрум), мұрынға, құлаққа, сондай-ақ, мойынға арналған әшекейлер де болды. Әр әйелдің тігін инелері болған, оларды өзі жасап, көбінесе жануарлардың басын бейнелеген. XIX ғасырға дейін пирсинг пен татуировка алеуттар арасында, әсіресе әйелдер арасында кең таралған. Еркектер де, әйелдер де мұрынға пірсинг сияқты әшекейлер таққан. Бұл әшекейлер әртүрлі материалдардан, қабық немесе сүйектің бөлігінен немесе бүркіттің қауырсынынан жасалған. Кейде ересек әйелдер мұрынға зәкірді ілмектеп, зәулім тастармен әшекейлеп, бетіне түсіріп қойған. Құлақты тесу де кең таралған. Алеуттар құлақтарының шетін денталиум қабықшалары (тіс қабықшалары немесе қармақ қабықшалары), сүйек, қауырсын, құстың құрғақ қанаттары немесе бас сүйектері және/немесе қара әтешпен тесіп жасаған. Құстармен байланысты материалдар маңызды болған, өйткені олар рухтар әлемінде жануарларды қорғайды деп саналған. Еркектер аңшылық шеберлігін көрсету үшін құлақтарына теңіз арыстанының қылындарын таққан. Сәндік мақсатта да, кейде әлеуметтік мәртебе, бедел және жасын көрсету үшін де алеуттар төменгі еріндерін морж сүйегімен тесіп, бу немесе сүйек киген. Ең көп пірсингі бар адам ең жоғары құрметке ие болған. Әйелдер үшін татуировка жасау дене жетілуіне жеткенде, шамамен 20 жасқа келгенде, айыздан кейін басталған. Тарихи тұрғыдан алғанда, еркектер алғашқы татуировкасын алғашқы жануарды өлтіргеннен кейін алған, бұл маңызды қадам болған. Кейде татуировкалар әлеуметтік жағдайды көрсеткен. Мысалы, атақты атасының қызы атасының жетістіктерін көрсету үшін татуировка жасаған. Олар бетке, жаққа немесе мұрынның астына түрлі суреттер тігіп салған.
Customary arts of the Aleuts include weapon making, building of baidarkas (special hunting boats), weaving, figurines, clothing, carving, and mask making. Men as well as women often carved ivory and wood. Nineteenth century craftsmen were famed for their ornate wooden hunting hats, which feature elaborate and colorful designs and may be trimmed with sea lion whiskers, feathers, and walrus ivory. Andrew Gronholdt of the Shumagin Islands has played a vital role in reviving the ancient art of building the chagudax or bentwood hunting visors. Aleuts also carve walrus ivory for other uses, such as jewelry and sewing needles. Jewelry is made with designs specific to the region of each people. Each clan would have a specific style to signify their origin. Jewelry ornaments were made for piercing lips (labrum), nose, and ears, as well as for necklaces. Each woman had her own sewing needles, which she made, and that often had detailed end of animal heads. Before the 19th century, piercings and tattoos were very common among Aleuts, especially among women. Piercings, such as the nose pin, were common among both men and women and were usually performed a few days after birth. The ornament was made of various materials, a piece of bark or bone, or an eagle's feather shaft. From time to time, adult women decorated the nose pins by hanging pieces of amber and coral from strings on it; the semi precious objects dangled down to their chins. Piercing ears was also common. The Aleuts pierced holes around the rim of their ears with dentalium shells (tooth shells or tusk shells), bone, feathers, dried bird wings or skulls and/or amber. Materials associated with birds were important, as birds were considered to defend animals in the spirit world. A male would wear sea lion whiskers in his ears as a trophy of his expertise as a hunter. Worn for decorative reasons, and sometimes to signify social standing, reputation, and the age of the wearer, Aleuts would pierce their lower lips with walrus ivory and wear beads or bones. The individual with the most piercings held the highest respect. Tattooing for women began when they reached physical maturity, after menstruation, at about age 20. Historically, men received their first tattoo after killing their first animal, an important rite of passage. Sometimes tattoos signaled social class. For example, the daughter of a wealthy, famous ancestor or father would work hard at her tattoos to show the accomplishments of that ancestor or father. They would sew, or prick, different designs on the chin, the side of the face, or under the nose.
Алеут киімдері
Алеуттар әлемдегі ең қатал климаттың бірінде дамыды және жылуды жасау мен сақтауды үйренді. Ерлер де, әйелдер де тізеден төменге дейін жететін парка киеді. Әйелдер теңіз түлкісі немесе теңіз суырының терісінен тігілген киімдер тағар еді, ал ерлер құс терісінен жасалған парка киеді, қауырсындары ауа райына қарай ішке немесе сыртқа қаратылар еді. Ерлер су үстінде аң аулағанда, теңіз түлкісінің, аюдың, моржтың немесе киттің ішегінен жасалған су өткізбейтін парка киеді. Парканың капюшоны мен білек аймағы да тартылатын болған, сондықтан су кірмейтін еді. Ерлер теңіз түлкісінің өңеш терісінен шалбар тігетін. Балалар жұмсақ бүркіт терісінен жасалған парка және құс терісінен тігілген бас киімдер тағар еді. Теңіз арыстандары, теңіз түлкілері және теңіз суыры – теңіздегі сүтқоректілердің ең көп кездесетін түрлері. Ерлер терілерді үйге әкеліп, оларды несепке малып, созып кептіретін. Ал әйелдер тігу жұмысын өздеріне алатын.
Aleuts developed in one of the harshest climates in the world, and learned to create and protect warmth. Both men and women wore parkas that extended below the knees. The women wore the skin of seal or sea otter, and the men wore bird skin parkas, the feathers turned in or out depending on the weather. When the men were hunting on the water, they wore waterproof parkas made from seal or sea lion guts, or the entrails of bear, walrus, or whales. Parkas had a hood that could be cinched, as could the wrist openings, so water could not get in. Men wore breeches made from the esophageal skin of seals. Children wore parkas made of downy eagle skin with tanned bird skin caps. Sea lions, harbor seals, and sea otters are the most abundant marine mammals. The men brought home the skins and prepared them by soaking them in urine and stretching them. The women undertook the sewing.
Қайық
Алютия аралдарының таулы, қалың аймақтары Алютия халқына табиғи ресурстар жағынан көп мүмкіндік бермеді. Олар қару-жарақ, құрал-саймандар, пештер немесе шамдар үшін тастарды жинады. Тоқылған себеттері үшін шөптерді жинап, кептірді. Ал қалған барлық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін алеуттар аулаған балық пен теңіз жануарларын пайдалануды үйренді. Теңіз сүтқоректілерін аулау және аралдар арасында саяхаттау үшін алеуттар теңізде жүзу және навигацияда шебер болды. Аң аулау кезінде олар "байдарка" деп аталатын шағын қайықтарды қолданды. Ал тұрақты саяхаттар үшін үлкен "байдараларды" пайдаланды. Байдарка – теңіз арыстанының терісімен қапталған кішкентай қайық. Ол беріктігі мен маневрлеу қабілетінің арқасында аң аулау үшін жасалған және қолданылған. Алеут байдаркасы Юпик каягына ұқсас, бірақ гидродинамикалық тұрғыдан жұмсақ әрі жылдам. Олар байдарканы бір немесе екі адамға арналған етіп жасады. Палубасы берік камерамен жабдықталған, қабырғалары тік, ал түбі дөңгелек болды. Көбінесе бір адамдық байдаркалардың ұзындығы шамамен 5 метр, ал екі адамдық байдаркалардың ұзындығы 6 метр болатын. Алеут еркектері осы байдаркадан теңізден аң аулау үшін су бетінде тұрып, аң аулар еді. Гарпундарды, сондай-ақ, садақ жебелері деп те атады, егер гарпунның ұшы алдын-ала дайындалған ойыққа бос түсетін болса және жануардың денесіне енген кезде гарпуннан ажырап, жарада қалып қоятын болса. Алеуттар үш түрлі гарпунды қолданды: қарапайым гарпун (соққаннан кейін жануардың ішінде бастапқы орнын сақтайтын), құрама (тоқал басты) гарпун (жануардың ішінде енгеннен кейін көлденең қалпына келетін) және ірі жануарларды өлтіруге арналған лақтыру найзасы. Оқиғаның бір себебі – алеуттарға жасалған зұлымдық пен қатыгездікке байланысты кек алу.
The interior regions of the rough, mountainous Aleutian Islands provided little in terms of natural resources for the Aleutian people. They collected stones for weapons, tools, stoves or lamps. They collected and dried grasses for their woven baskets. For everything else, the Aleuts had learned to use the fish and mammals they caught and processed to satisfy their needs. To hunt sea mammals and to travel between islands, the Aleuts became experts of sailing and navigation. While hunting, they used small watercraft called baidarkas. For regular travel, they used their large baidaras. The baidarka (small skin boat) was a small boat covered in sea lion skin. It was developed and used for hunting because of its sturdiness and maneuverability. Aleut baidarka resembles that of a Yup'ik kayak, but it is hydrodynamically sleeker and faster. They made the baidarka for one or two persons only. The deck was made with a sturdy chamber, the sides of the craft were nearly vertical and the bottom was rounded. Most one man baidarkas were about 16 feet (5 m) long and wide, whereas a two man was on average about 20 feet (6 m) long and wide. It was from the baidarka that Aleut men would stand on the water to hunt from the sea. Harpoons were also called throwing arrows when the pointed head fit loosely into the socket of the foreshaft and the head was able to detach from the harpoon when it penetrated an animal, and remain in the wound. There were three main kinds of harpoon that the Aleuts used: a simple harpoon, with a head that kept its original position in the animal after striking, a compound (toggle head) harpoon in which the head took a horizontal position in the animal after penetration, and the throwing lance used to kill large animals. The story is about revenge due in part to perceived mistreatment of the Aleuts.