Кіріспе

Алеут аралдарының түпкі тұрғындары

Этимология

Алеут тілінде олар өзіндік атауларымен белгілі: Унанган (шығыс диалектісі) және Унангас (батыс диалектісі); екі атаудың да мағынасы – "халық". "Алеут" деген орысша термин Алеут аралдарының түпкі тұрғындарына және олардың шығысындағы Кодиак архипелагындағы көршілеріне қатысты қолданылған, сондай-ақ оларды "Тынық мұхиты эскимостары" немесе Сугпиат/Алутит деп те атаған.

Ресейдегі ресейліктерге қарсы көтеріліс

XVIII ғасырда Ресейдің промысленник саудагерлері аралдарда қоныстар құрды. Ал, сол кездегі алеуттардың аң аулаудан алған терілеріне жоғары сұраныс болды. 1784 жылдың мамыр айында жергілікті алеуттар Амчиткада орыс саудагерлеріне қарсы көтерілді. (Орыстардың бұл жерде шағын сауда бекеті болған.) Алеуттардың мәлімдемесіне сәйкес, жапондық кемеден құтылғандардың 2004 жылы жариялаған есебінде, теңіз суыры жылдан жылға азайып барады. Орыстар алеуттарға терілері үшін бұрынғыдан аз тауар төлей бастады. Жапондықтар алеуттардың жағдайды дағдарысқа жеткен деп санағанын білді. Алдыңғы қатардағы алеуттар орыстармен келіссөздер жүргізіп, терілерге орнықты азық-түлік жеткізілмегенін айтты. Орыстардың басшысы Незимов екі адамына – Стефановқа (ステッパノ Suteppano) және Кажимовқа (カジモフ Kazimofu) – өз сүйіктісін өлтіруге бұйрық берді. Ол Алеут басшысының қызы болған Онишинді (オニイシン Oniishin) өлтірді, өйткені ол Онишиннің әкесі мен басқа да басшыларды көбірек тауар талап етуден қайтарғанын күмәнданды. Төрт басшының қазасына дейін алеуттар Амчиткадан көрші аралдарға көшуге кірісті. Оқиға туралы Ресей билігіне хабарланғаннан кейін Ресей тобының жетекшісі Незимов түрмеге қамалды. (Катсурагава Хошу Дайкокуя Кодайюмен сұхбаттасқаннан кейін жазған Хокуса бунрякуға сәйкес.)

Калифорниядағы Николено тайпасына қарсы алеуттер геноциді

"Калифорния және Ұлы бассейн антропологиясы" журналында жарияланған орыс-американ компаниясының (РАК) деректеріне сәйкес, 200 тонналық "Ильменна" атты теңіз суырықшыларын аулау кемесі, құрамында алеуттер көпшілік құраған аралас ұлтты экипажбен, Сан-Николас аралының жергілікті тұрғындарының қырғынына әкелген қақтығысқа қатысты. 1811 жылы, құнды теңіз суырықшыларының терісін алу мақсатымен, алеут аңшылары Альта Калифорния мен Бая Калифорния шекарасына жақын Сан-Николас аралына барды. Аралда тұратын Николоно тайпасы, аймақта өлтірілген көптеген теңіз суырықшылары үшін алеут аңшыларынан төлемақы талап етті. Келіспеушілік туындап, зорлық-зомбылыққа ұласты; осы шайқаста алеуттар Николоно тайпасының барлық ер адамдарын дерлік өлтірді. Еуразиялық аурулардан жоғары өлім-жітіммен қатар, Николоно тайпасы ер адамдарының жоғалтуынан қатты зардап шекті, нәтижесінде 1853 жылы тек бір Николоно әйелі (Хуана Мария, Сан-Николастың жалғыз әйелі) тірі қалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқындау

1942 жылдың маусым айында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон әскерлері Батыс Алеут аралдарындағы Киска және Ату аралдарын басып алды. Кейіннен олар Ату аралдарының тұтқынға алынған халқын Хоккайдоға жеткізіп, оларды қатал жағдайда соғыс тұтқындары ретінде ұстады. Жапонияның басқа Алеут аралдарына және Алясканың материгіне шабуыл жасауы мүмкін деген қорқынышпен, АҚШ үкіметі Батыс тізбегінен және Прибилов аралдарынан жүздеген алеуттарды эвакуациялап, Алясканың оңтүстік-шығысындағы интернациялық лагерьлерге орналастырды. Онда көптеген адамдар қызылша, тұмау және басқа жұқпалы аурулардан көз жұмды, бұл аурулар тығыз жатқан жатақханаларда жылдам тарады. Барлығы 75 адам американдық интернацияда, ал 19 адам жапондық оккупация салдарынан қайтыс болды. 1988 жылғы Алеуттарды қайта орналастыру туралы заң – Конгресс аман қалғандарға өтемақы төлеуге жасаған әрекет болды. 2017 жылдың 17 маусымында АҚШ үкіметі Унанган халқының тұтқындалуы мен лагерьдегі оларға қараған қарым-қатынасы үшін ресми түрде кешірім сұрады. Ату мен Кисканы қайтару үшін АҚШ жүргізген Екінші дүниежүзілік соғыс науқаны – Америка және Тынық мұхиты театрларындағы операциялардың маңызды бөлігі болды.

Халық санының азаюы

Олардың өмір салты сыртқы әлемнің күшті ықпалымен өзгергенге дейін архипелагта шамамен 25 000 алеут тұрған. Шетелдік аурулар, қатал қарау және ежелгі халықтың қоғамын бұзу салдарынан халық саны осы көрсеткіштің оннан бір бөлігінен де азайды. 1910 жылғы халық санауы бойынша 1491 алеут тіркелді. 2000 жылғы халық санауында 11 941 адам өзін алеут деп атады, ал шамамен 17 000 адамның арасында алеуттардың түбі болғаны анықталды.

Тұрғын үй

Алеуттар жер астына жартылай көмілген "барабара" деп аталатын үйлер салған. 20 ғасырдың алеут көшбасшысы Лили Макгарвидің айтуынша, барабаралар "тұрғындарды жиі жауатын жаңбырдан құрғақ, әрдайым жылы және аймаққа тән күшті желден жақсы қорғайды". Алеуттар дәстүрлі түрде үйлерді жерге сопақ немесе кішкентай төртбұрышты шұңқыр қазып салған. Содан кейін шұңқыр ағашпен жабылып, үстіне шөппен төселген, одан соң жылуды сақтау үшін топырақпен жабылады. Ішкі жағында қабырғалар бойында ойыстар жасалып, үстіне таза ұстау үшін төсеніштер салынады. Жатын бөлмелері кіреберіске қарсы, үйдің арт жағында орналасқан. Бір үйде бірнеше отбасы тұрады, әр отбасының жекелеген орындары болады. Ортада от жағу орнының орнына шамдар ілінеді.

Тіршілік ету

Алеуттар аң аулап, жинау арқылы тіршілік етті. Олар лосось, қабылдақ, моллюскалар және треска балықтарын аулаған, сондай-ақ ителше, морж және кит сияқты теңіз жануарларын да аулаған. Балық пен теңіз жануарларын әртүрлі тәсілдермен өңдеген: кептіріп, түтіндетіп немесе қуырып. Карибу, мускус сиырлары, елік, бұлан, кит және басқа да аңдарды қуырып жеген немесе кейін пайдалану үшін сақтап қойған. Жемістерді кептірген. Сондай-ақ, оларды алютиққутақ деп аталатын, жемістер, май және балық қоспасы ретінде де өңдеген. Киттің қайнатылған терісі мен майы, морждың терісі де деликатес саналады. Бүгінде көптеген алеуттар дәстүрлі және жергілікті өнімдерді жейді, бірақ сонымен қатар Аляскада қымбат тұратын сырттан әкелінген өңделген тағамдарды да сатып алады.

Этноботаника

Олардың этноботаникасының толық тізімі жасалды, 65 түрдің өсімдіктерді пайдалануы тіркелді.

Бейнелеу өнері

Алеуттардың дәстүрлі өнеріне қару жасау, байдарка (арнайы аң аулау қайықтары) жасау, тоқу, мүсіндер, киім, ою-өрнек және маска жасау кіреді. Еркектер де, әйелдер де көбінесе піл сүйегі мен ағаштан мүсіндер жасаған. XIX ғасырдың шеберлері әшекейлі ағаш аңшылық бас киімдерімен танымал болды, олар күрделі және түрлі-түсті суреттермен безендірілген, сондай-ақ теңіз арыстанының қылы, қауырсын және морж сүйегімен әшекейленген. Шумагин аралдарының Эндрю Гронхолдты шагудакс немесе иілген ағаштан жасалған аңшылық көзілдіріктерді жасаудың ежелгі өнерін қайта жаңғыртуда маңызды рөл атқарды. Алеуттар морж сүйегінен әшекейлер, тігін инелері сияқты басқа да мақсаттар үшін де мүсіндер жасаған. Әр халықтың аймағына тән әшекейлер жасалған. Әр рудың өзінің шығу тегін көрсететін ерекше стилі болған. Олардың ішінде ерінге (лабрум), мұрынға, құлаққа, сондай-ақ, мойынға арналған әшекейлер де болды. Әр әйелдің тігін инелері болған, оларды өзі жасап, көбінесе жануарлардың басын бейнелеген. XIX ғасырға дейін пирсинг пен татуировка алеуттар арасында, әсіресе әйелдер арасында кең таралған. Еркектер де, әйелдер де мұрынға пірсинг сияқты әшекейлер таққан. Бұл әшекейлер әртүрлі материалдардан, қабық немесе сүйектің бөлігінен немесе бүркіттің қауырсынынан жасалған. Кейде ересек әйелдер мұрынға зәкірді ілмектеп, зәулім тастармен әшекейлеп, бетіне түсіріп қойған. Құлақты тесу де кең таралған. Алеуттар құлақтарының шетін денталиум қабықшалары (тіс қабықшалары немесе қармақ қабықшалары), сүйек, қауырсын, құстың құрғақ қанаттары немесе бас сүйектері және/немесе қара әтешпен тесіп жасаған. Құстармен байланысты материалдар маңызды болған, өйткені олар рухтар әлемінде жануарларды қорғайды деп саналған. Еркектер аңшылық шеберлігін көрсету үшін құлақтарына теңіз арыстанының қылындарын таққан. Сәндік мақсатта да, кейде әлеуметтік мәртебе, бедел және жасын көрсету үшін де алеуттар төменгі еріндерін морж сүйегімен тесіп, бу немесе сүйек киген. Ең көп пірсингі бар адам ең жоғары құрметке ие болған. Әйелдер үшін татуировка жасау дене жетілуіне жеткенде, шамамен 20 жасқа келгенде, айыздан кейін басталған. Тарихи тұрғыдан алғанда, еркектер алғашқы татуировкасын алғашқы жануарды өлтіргеннен кейін алған, бұл маңызды қадам болған. Кейде татуировкалар әлеуметтік жағдайды көрсеткен. Мысалы, атақты атасының қызы атасының жетістіктерін көрсету үшін татуировка жасаған. Олар бетке, жаққа немесе мұрынның астына түрлі суреттер тігіп салған.

Алеут киімдері

Алеуттар әлемдегі ең қатал климаттың бірінде дамыды және жылуды жасау мен сақтауды үйренді. Ерлер де, әйелдер де тізеден төменге дейін жететін парка киеді. Әйелдер теңіз түлкісі немесе теңіз суырының терісінен тігілген киімдер тағар еді, ал ерлер құс терісінен жасалған парка киеді, қауырсындары ауа райына қарай ішке немесе сыртқа қаратылар еді. Ерлер су үстінде аң аулағанда, теңіз түлкісінің, аюдың, моржтың немесе киттің ішегінен жасалған су өткізбейтін парка киеді. Парканың капюшоны мен білек аймағы да тартылатын болған, сондықтан су кірмейтін еді. Ерлер теңіз түлкісінің өңеш терісінен шалбар тігетін. Балалар жұмсақ бүркіт терісінен жасалған парка және құс терісінен тігілген бас киімдер тағар еді. Теңіз арыстандары, теңіз түлкілері және теңіз суыры – теңіздегі сүтқоректілердің ең көп кездесетін түрлері. Ерлер терілерді үйге әкеліп, оларды несепке малып, созып кептіретін. Ал әйелдер тігу жұмысын өздеріне алатын.

Қайық

Алютия аралдарының таулы, қалың аймақтары Алютия халқына табиғи ресурстар жағынан көп мүмкіндік бермеді. Олар қару-жарақ, құрал-саймандар, пештер немесе шамдар үшін тастарды жинады. Тоқылған себеттері үшін шөптерді жинап, кептірді. Ал қалған барлық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін алеуттар аулаған балық пен теңіз жануарларын пайдалануды үйренді. Теңіз сүтқоректілерін аулау және аралдар арасында саяхаттау үшін алеуттар теңізде жүзу және навигацияда шебер болды. Аң аулау кезінде олар "байдарка" деп аталатын шағын қайықтарды қолданды. Ал тұрақты саяхаттар үшін үлкен "байдараларды" пайдаланды. Байдарка – теңіз арыстанының терісімен қапталған кішкентай қайық. Ол беріктігі мен маневрлеу қабілетінің арқасында аң аулау үшін жасалған және қолданылған. Алеут байдаркасы Юпик каягына ұқсас, бірақ гидродинамикалық тұрғыдан жұмсақ әрі жылдам. Олар байдарканы бір немесе екі адамға арналған етіп жасады. Палубасы берік камерамен жабдықталған, қабырғалары тік, ал түбі дөңгелек болды. Көбінесе бір адамдық байдаркалардың ұзындығы шамамен 5 метр, ал екі адамдық байдаркалардың ұзындығы 6 метр болатын. Алеут еркектері осы байдаркадан теңізден аң аулау үшін су бетінде тұрып, аң аулар еді. Гарпундарды, сондай-ақ, садақ жебелері деп те атады, егер гарпунның ұшы алдын-ала дайындалған ойыққа бос түсетін болса және жануардың денесіне енген кезде гарпуннан ажырап, жарада қалып қоятын болса. Алеуттар үш түрлі гарпунды қолданды: қарапайым гарпун (соққаннан кейін жануардың ішінде бастапқы орнын сақтайтын), құрама (тоқал басты) гарпун (жануардың ішінде енгеннен кейін көлденең қалпына келетін) және ірі жануарларды өлтіруге арналған лақтыру найзасы. Оқиғаның бір себебі – алеуттарға жасалған зұлымдық пен қатыгездікке байланысты кек алу.