Кіріспе

АҚШ-тың заңдары
Алясканың жергілікті халықтарының талаптарын реттеу туралы заң (ANCSA) 1971 жылдың 18 желтоқсанында президент Ричард Никсон қол қойған болатын, бұл сол кезде АҚШ тарихындағы ең ірі жер талаптарын реттеу еді. ANCSA Аляскадағы жергілікті халықтардың жерге қатысты ұзақ жылдар бойы шешілмей келген мәселелерін шешуді және Алясканың экономикалық дамуын жандандыруды мақсат еткен. Бұл келісім Алясканың жергілікті халықтарының жерге құқығын 12 аймақтық корпорация мен 200-ден астам ауылдық корпорацияға жер иелігін беру арқылы орнатып берді.

Алясканың мемлекет болып қалыптасуы

1959 жылы Аляска штаты болған кезде, Аляска штаттылығы туралы заңның 4-тарауы, Алясканың жергілікті халықтарының барлық қолданыстағы жер талаптары штат мәртебесіне әсер етпейтінін және бұрынғы күйінде қалдырылатынын қарастырды. Дегенмен, заңның 4-тарауы жергілікті халықтардың жер талаптарын кейінірек шешілгенге дейін сақтап тұрса, 6-тарауы штат үкіметіне бос деп есептелген жерлерді иеленуге мүмкіндік берді. Штат үкіметі сондай-ақ, 4-тарап бойынша жергілікті талаптарға жататын және қазіргі уақытта Алясканың жергілікті халықтары пайдаланатын және иеленетін жерлерді штаттылық заңның 6-тарапы бойынша иеленуге тырысты. 1964 жылы штатта 9,2 балдық жер сілкінісі болды. Қалпына келтіру жұмыстары федералдық үкіметтің назарына ілікті.

Алясканың жергілікті халқы федерациясының (AFN) құрылуы

1966 жылы Эмиль Ноти Аляска штаты бойынша кездесу шақырды, онда көптеген жетекшілерді жиналып, комитеттің алғашқы отырысын құруға шақырды. Тарихи кездесу 1966 жылдың 18 қазанында Алясканың Ресейден өткеніне 99 жыл толуына орай өтті. Нотти үш күндік конференцияға төрағалық етті, онда жер туралы ұсыныстар, талап-арыз комитеттері және заңның Конгресс арқылы қабылдануына кедерес келтіретін саяси мәселелер талқыланды. Кездесуге көптеген беделді саясаткерлер мен кәсіпкерлер қатысты, ал делегаттар мемлекеттің танымал саяси тұлғаларының назарына таң қалды. Жергілікті халықтың өкілдігі мен саяси маңызы артты, олар заң шығарушы органдағы алпыс орынның жетісіне сайланды. 1967 жылдың басында топ екінші рет кездескенде, ол жаңа атаумен – Аляска жергілікті халықтарының федерациясы (AFN) және толық уақытты президент, Эмиль Нотимен пайда болды. AFN Аляска жергілікті халықтарының адам құқықтары мен экономикалық тұрақтылығын түбегейлі өзгертіп, жақсартты.

Жергілікті жерлерді иемдену жөніндегі жұмыс тобы

1967 жылы губернатор Уолтер Хикель тума халқының көшбасшылары мен саясаткерлерінің бір тобын шақырып, тума халықты қанағаттандыратын келісімге келу жөнінде жұмыс істеуді тапсырды. Тағайындалғандардың арасында саясаткерлер Реймонд К. Кристиансен, Уилли Хенсли, Карл Э. Мозес, Джон К. Сэкетт және Жюль Райт болды. Тума халық өкілдеріне Джордж Атла, Сесил Барнс, Лора Бергт, Джон Борбридж, Элис Браун, Гарри Картер, Джерри Кроу, Джефф Дэвид, Франк Дегнан, Эндрю Демонски, Марк Иван, Ричард Франк, Чарльз Франц, Том Грегорофф, Эбен Хопсон, Аксель Джонсон, Флоре Леканофф, Тони Льюис, Байрон Малот, Эмиль Маккорд, Эльва Наанс, Хью Николс, Эмиль Нотти, Джордж Олсон, Говард Рок, Харви Самуэльсон, Уолтер Соболефф, Серафим Степан, Ричард Стит, Джордж Тригг, Дональд Р. Райт және Лула Янг кірді. Олар мұнайды іздеу мақсатымен жер патенттеріне салынған тыйым алынғаннан кейін, он жыл бойы федералды минералдық жалдаудан түсетін табыстың 10% алуды ұсынды.

Мұнай

1968 жылы «Атлантик Ричфилд» компаниясы Арктика жағалауындағы Прудхо-Бейде мұнай ашты, бұл жер иелігі мәселесін кеңінен талқылауға алып келді. Мұндай қашықтa мұнайды бұрғылау және оны континенттік АҚШ-тың 48 штатына тасымалдау қиындықтарын жеңілдету үшін мұнай компаниялары Аляска арқылы Вальдез портына мұнай құбыры салынсын деп ұсынды. Вальдез портында мұнай танкерлерге жүктелiп, континенттік штаттарға жөнелтiлетін болды.

Үкіметтің келіссөздері мен саясаты

1969 жылы президент Никсон Хикелді Ішкі істер министрі етіп тағайындады. Алясканың жергілікті халықтарының федерациясы (AFN) Хикелдің тағайындалуына қарсылық білдірді, бірақ ол ақырында бекітілді. AFN жерге құқық талап етті, ал сол кездегі губернатор Кит Миллер Аляска штатының құрылу актісінің шарттарына сәйкес, жергілікті халықтың мемлекеттік жерге заңды талаптары жоқ деп есептеді. Келесі айда ол вице-президент Спиро Агню басқаратын Үндістерге мүмкіндік беру жөніндегі ұлттық кеңес құрды, оған сегіз жергілікті көшбасшы кірді: Фрэнк Белвин (чокто), Бергт (инупиат), Бетти Мэй Джампер (семинол), Эрл Олд Персон (блэкфут), Джон С. Райнер (таос пуэбло), Мартин Сенека (сенека), Харольд Шунк (янктон сиу), және Джозеф С. "Жоңай бүркіт" Васкез (апачи сиу). Губернатор Уильям А. Эганның басқару кезінде AFN және басқа да мүдделі тараптар келісе алатын ұстанымдар қалыптасты. Жергілікті көшбасшылар, Алясканың конгресс делегациясы және штаттың жаңадан сайланған губернаторы Эган бірлесіп Конгреске келісім ұсыну үшін негіз құрды. 12 наурызда өткен кездесу әртүрлі тараптармен келіссөздерде шешуші кезең болды. 1971 жылы президент Никсон Аляска жергілікті халықтарының талаптарын реттеу туралы заңға қол қойды. Оның нәтижесінде жергілікті халықтар 44 миллион акр (17,806,184 км²) жерді сақтап қалды және 963 миллион доллар төленді. Аляска шенеуніктері бастапқыда заң жобасы бойынша екіге бөлінген, бірақ 1970 жылы Ішкі істер министрі Уолтер Хикел, губернатор Уильям Иган, өкіл Ник Бегич және сенаторлар Тед Стивенс және Майк Грэвел заң жобасын қолдағаннан кейін қарсылық әлсіреді. Стивенс өте бекем пікірлі болды және заң жобасын қабылдауда маңызды рөл атқарды. Көптеген келіссөздер барысында жаңа сенатор болған Стивенс кейін былай деді:

Жерді тасымалдаудың әсері

1971 жылы Аляскада жеке меншікте бір миллион акрға жуық жер ғана болды. 1971 жылы қабылданған заңда Америка Құрама Штаттарының бұрынғы түпкілікті американдықтармен жасасқан келісімдерінде бұрын көрілмеген шаралар қамтылған. Бұл идея AFN-нан бастау алды, олар түпкілікті халықтың өмір сүруі үшін капиталистік жүйеге енуі қажет деп сенді. Корпорациялар тиімді басқарылса, олар пайда табуға және адамдарға туған жерлерін тастамай, жақсы жұмыс іздеуге кетпеуге мүмкіндік беретін табыс әкелуі мүмкін.

Жергілікті және мемлекеттік жерді таңдау

Алясканың түпкі тұрғындары ANCSA қабылданылынан бастап, акті бойынша берілген 44 миллион акр (17,806,184 км²) жерді таңдауға үш жыл мерзім алды. Кейбір жағдайларда, түпкі корпорациялар жерді зерттеуде сыртқы көмек алды. Аляска штаты бүгінгі күнге дейін ANCSA бойынша талап еткен жерлердің шамамен 85 пайызын, яғни 90 миллион акрды (36,421,740 км²) алды. Штат Мемлекеттік акті талаптарына сәйкес, барлығы 104,5 миллион акр (42,289,687 км²) жерге құқылы. ANCSA-ға енгізілген түзетулер осы мерзімді 1994 жылға дейін ұзартты, сондай-ақ BLM-нің түпкі талаптарымен қабаттасқан жер аударуларын өңдеуді 2009 жылға дейін аяқтайтыны күтілді. Дегенмен, ANCSA бойынша кейбір түпкі және мемлекеттік таңдаулар 2014 жылдың желтоқсан айына дейін шешілмей қалды.

ANCSA-ны сынға алу

ANCSA-ға жауап әдетте оң болды, бірақ толығымен емес. Бұл заңды жергілікті халық та, жергілікті емес халық та қолдады, сондай-ақ екі партиялық қолдауға ие болды. Жергілікті халық заң шығару процесіне белсенді қатысты, ал заңның соңғы нұсқасы көптеген AFN идеяларын пайдаланды. Кейбір жергілікті халық ANCSA Аляска жергілікті халықтарының мәдени геноцидін жеделдетті деп санайды. Басқалары ANCSA-ны заңды емес келісім деп сынады, себебі оған тек тайпа басшылары қатысты және заңның шарттары халықтың жалпы дауысына салынбады. Тағы бір сыншылар бұл заңды "жергілікті халыққа көмек" деп атады, және мұндай наразылықтар әлі де айтылуда. Бірақ жүйені қолдаушылар, ол жергілікті халыққа осы мәселелерден гөрі артық экономикалық пайда әкелді деп мәлімдейді.