Кіріспе

Британдық ауыл шаруашылығы тракторы, 1946–1956 жылдары шығарылған

Фергюсон TE20 – Гарри Фергюсон жобалаған ауыл шаруашылығы тракторы. Ол оның ең сәтті дизайны болып табылады, 1946 жылдан 1956 жылға дейін өндірілді және көбінесе «Кішкентай сұр Ферги» деп аталды. Бұл трактор дизайнындағы маңызды қадам болды, жеңіл салмағы, шағын өлшемі, маневрлігі және әмбебаптығымен ерекшеленді. TE20 Гарри Фергюсонның гидравликалық үш таяқшалы тіркеме жүйесін әлемге таныстырды, және бұл жүйе барлық марка мен өлшемдегі тракторлар үшін халықаралық стандартқа айналып, бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Трактор кең ауқымды механикаландырылған ауыл шаруашылығының енгізілуіне үлкен үлес қосты. Әлемнің көптеген аймақтарында TE20 орташа шаруаның қолжетімді болатын алғашқы тракторы болды және ат пен қол еңбегін алмастыруға жеткілікті кішкентай және жеңіл болды. Көптеген TE20 тракторлары бүгінге дейін шаруашылық және басқа да жұмыстарда пайдаланылуда, сонымен қатар модель энтузиастар арасында коллекционерлік зат ретінде де танымал.

Тарих

Модельдің атауы Tractor, England 20 ат күшінен (шын мәнінде берілетін қуат емес, бірақ қозғалтқыш көлеміне негізделген формула бойынша) шыққан. Фергюсон тракторларының TE қатары 1916 жылдан бастап Фергюсон жүйесінің 30 жылдық үздіксіз дамуынан кейін 1946 жылы Англияда ұсынылды. Алғашқы жұмыс – тракторды оның жұмысымен инженерлік тұтастыққа біріктіретін ара және байланысты жобалау болды. Автоматты басқару жүйесі қазір әлемдегі барлық трактор өндірушілері қолданады. Гарри Фергюсон 1925 жылы британдық патент алуға өтініш берді және келесі жылы ол мақұлданды. 1930 жылдардың басында байланыс дизайны аяқталды және қазір I категориядағы халықаралық стандарт ретінде қабылданды. Фергюсон жүйесінің бір ғана прототипі, Фергюсон Блэк деп белгілі, техникалық дамуды одан әрі жетілдіру және әлеуетті өндірушілерге көрсету үшін салынды. 1936 жылы алғашқы Фергюсон тракторлары Йоркширдегі Хаддерсфилд қаласында Дэвид Браун компаниясымен құрастырылды. Ferguson Model A тракторы Гарри Фергюсонның «сору жағындағы» гидравликалық басқару жүйесін қамтыды, үш нүктелі аспаптарды автоматты түрде басқарудың кілті, ол 1936 жылдың 5 ақпанында патенттелді (патент № 470069). Фергюсонның 1928 жылдың 3 шілдесінде патенттелген (патент № 320084) үш нүктелі тіркегіші және оның «сору жағындағы басқару» клапаны арасындағы үйлесім, барлық келесі Фергюсон және кейіннен Massey Ferguson «Фергюсон жүйесі» тракторларының табысының кілті болды, олардың ең маңыздылары TE және TO 20 модельдері. (А үлгісінің өндірісі 1939 жылы Дэвид Браун тракторлар желісіне әкелді). Өндірістік көлемді және төмен құнды өндірісті қамтамасыз ету үшін, 1938 жылдың қазан айында Генри Форд ағаның алдында тракторын көрсеткеннен кейін, Фергюсон Фордпен «джентльмендік келісімге» келді, сондай-ақ қол алысу келісімі деп те аталады, ол 1939 жылдың ортасынан бастап Детройтте Фергюсон тракторын өндіру туралы келісімді қамтыды. Ресми түрде Ford Tractor Ferguson System деп аталған, олар көбінесе Ford Ferguson деп белгілі. Бірінші Ford Ferguson 9N (1939 жылғы N үлгісі) тракторлары 1939 жылдың қазан айында Ұлыбританияға келді және соғыс кезінде азық-түлік өндірісіне көмектесу үшін мыңдаған импортталды. 1942 жылы АҚШ соғысқа кіргеннен кейін материалдардың жетіспеушілігіне байланысты модель 2N-ге (1942 жылғы N үлгісі) жаңартылды. «Ford Fergusons» деп белгілі осы тракторлардың шамамен 300 000 данасы 1947 жылдың 30 маусымына дейін өндірілді. Соғыс жылдарында Фергюсонның жобалау тобы трактор мен құрал-жабдықтарды жетілдіріп, Ұлыбританияда өндіріс жүргізуге кірісті. 1938 жылы Фордпен жасалған келісімге Дагенхэмдегі Форд зауытында өндіріс кіруі тиіс еді, бірақ Ұлыбританияның Форд компаниясы оны іске асырмады. 1945 жылға қарай Фергюсон Ковентридің Standard Motor Company компаниясымен олардың барлық соңғы жетістіктерін қамтитын Фергюсон тракторын өндіру туралы келісімге келді, ол TE20 деп аталды. Фергюсонға тракторды толық өндіріске шығаруға мүмкіндік берумен қатар, бұл келісім Standard үшін үлкен пайда әкелді, өйткені трактор оның үлкен «көлеңкелі зауытында» жасалатын болады, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде авиациялық қозғалтқыштар зауыты болған, бірақ ол бос тұрды. Standard трактор үшін және Standard-тың Vanguard сияқты автомобильдері үшін жаңа ылғалды қабықшалы қозғалтқышты жасады. Өндіріс 1946 жылдың жазында басталды, соңғы Ford Ferguson 1947 жылдың маусым айында Детройтте шығарылуынан бір жыл бұрын. Фордпен үзіліс Гарри Фергюсон мен оның АҚШ-тағы компаниясына сатуға құрал-жабдықтар қалды, бірақ тракторлар болмады. 1948 жылдың қазан айында Детройттегі жаңа Фергюсон зауыты іске қосылғанға дейін, 25 000-нан астам Ковентри TE20-і АҚШ пен Канадаға жеткізілді. TO (Tractor Overseas) 20 TE20-ға ұқсас болды, тек стандартты қозғалтқыш орнына Continental Z 126 қозғалтқышы орнатылған. Фергюсонның үш нүктелі байланысы TE20-ге ғана тән болды, ал трактордың толық тиімділігін алу үшін фермер трактормен жұмыс істеу үшін арнайы жасалған құралдарды сатып алуы керек еді. Фергюсон TE20 үшін бірқатар құралдарды өзі жобалап, өндірді, бірақ трактордың танымалдылығы кеңінен тараған сайын, басқа өндірушілер TE20 үшін ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, құрылыс және бау-бақша салаларында өз машиналарын жобалай бастады. Үш нүктелі байланыстың трактор мен оның құрал-жабдықтарын бір механикаландырылған бірлікке айналдыру идеясы «Фергюсон жүйесі» ретінде сатылды, бұл ауыл шаруашылығының мүлдем жаңа және толық механикаландырылған формасын ұсынады. 1950 жылға қарай TE20 үшін 60-тан астам ресми Фергюсон құрал-жабдықтары болды, олардың көпшілігі бұрын-соңды тракторға орнатылған механикаландырылған түрінде көрінбеген. Негізгі құралдар, мысалы, тыңайғыштар, сабаулар және культиваторлармен қатар, тіркемелер, лоудерлер, тұқым себу машиналарын, жақтан орнатылатын шөп балауыштары, сирек кездесетін «айналмалы» жинақтағыштар, тыңайғыш тарату машиналары, орақ машинасы және қуатты бұрғылау машиналары да кірді. Қуат аласы арқылы трактор сондай-ақ сорғылар, сүт беру машиналарын немесе дөңгелек араларды белдік немесе жетек осі арқылы басқара алатын еді. Фергюсон тиімді және ерекше жарнамасымен танымал болды, ол бұрын тек жұмысшы жылқыларын пайдаланған және механикаландырылған жабдықтармен тәжірибесі аз фермерлерге TE 20 тракторының мүмкіндіктерін көрсетуге арналған. Фергюсон тракторлары мен құрал-жабдықтарының қоғамдық демонстрациялары жиын-той маусымының соңында бүкіл Ұлыбританияның ауылдық аймандарында өткізілді. Типик демонстрация белгілі бір аумақты қоршауды және толық аумақты өңдеу үшін культиватормен жабдықталған TE 20-ді пайдалануды қамтыды, мұндай аумақ сол кезде жылқымен немесе тіркемелі трактормен өңдеуге тым кішкентай болды. Жарнама сонымен қатар «Фергюсон жүйесінде» трактор жылқының жай ғана ауыстырылмайтынын, бірақ байланысы және вал жетегі арқылы қуат алатын көптеген ауыл шаруашылығы тапсырмаларын механикаландыра алатынын, бұрын жеке машиналармен, ауыр тіркемелі жабдықтармен немесе қол еңбегімен орындалған еді. TE және TO 20 тракторлары соншалықты революциялық болды, Фергюсон Стоунли аббат аймағында оқу орталығын құрды, ол Banner Lane зауытына жақын орналасқан. Фергюсон дилерлері, сатушылары және инженерлері жаңа машиналармен жұмыс істейтін оқу курстарынан өтті, сонымен қатар фермерлер тракторларды және әртүрлі құралдарды тиімді пайдалануды үйрену үшін курстарға қатысты. 1956 жылға дейін Ковентридегі өндіріс 517 651 дананы құрады, оның шамамен 66% Еуропа және Британ империясына, сондай-ақ көптеген басқа елдерге экспортталды. Жоғарыда көрсетілген санға Детройттегі Фергюсон паркіндегі TO өндірісі де қосылуы керек. 1936 жылдың мамырынан 1956 жылдың шілдесіне дейінгі барлық «Фергюсон жүйесі» тракторларын есепке алғанда, жалпы саны шамамен 1 миллионға жетеді. Гарри Фергюсон 1953 жылдың шілдесінде, TE және TO20 өндірісі аяқталған үш жыл бұрын, өзінің әлемдік компанияларын Торонтодағы Massey Harris компаниясымен біріктірді, нәтиде серийлік тақтадағы атау «Massey Harris Ferguson» болып өзгерді. Ferguson 35 1955 жылы АҚШ-та, ал TE20 1956 жылы Ұлыбританияда ескі желіні алмастырды, сол жылдың қыркүйегінде зауытты қайта жабдықтағаннан кейін өндіріс басталды. Гарри Фергюсон 1957 жылға дейін Massey Harris Ferguson төрағасы болып қалды, ол Фергюсон TE60 немесе LTX жобасы туралы дауға байланысты қызметтен кетті. Гарри Фергюсон 1960 жылдың 25 қазанында үйінде (Abbotswood, Stow on the Wold) барбитураттардан уланғаннан қайтыс болды, бұл қасақана болған-болмағаны анықталған жоқ.

Қозғалтқыштар

Двигатель стандартты жабық гильзалы, қатар орналасқан төрт цилиндрлі қозғалтқыш болды. Өлшемдері:
Бензинді қозғалтқыш, 80 мм цилиндр диаметрі × 92 мм поршень жүрісі, көлемі 1850 см³, сығылу қатынасы 5,77:1
Бензин-парафин қозғалтқыш, 85 мм цилиндр диаметрі × 92 мм поршень жүрісі, көлемі 2088 см³, сығылу қатынасы 4,5:1

Бензин-парафин қозғалтқыштың көлемінің артық болуы төмен сығылу қатынасынан туындайтын қуаттың төмендеуін өтеу үшін жасалған. Бензинмен жұмыс істейтін қозғалтқыштың жаңа үлгілерінде де 85 мм цилиндр диаметрі болды.

Фергюсон 28

"Ferguson 28" деген атау кейде Австралия мен Жаңа Зеландияда TE 20 тракторының кейінгі үлгілері үшін қолданылады, оның ішінде бензинді TEA 20 және дизельді TEF 20. "Ferguson 28" ешқашан трактордың ресми атауы болған емес. Алғашқыда TE20 тракторында "Continental" Z120 23 ат күші (а.к.) қозғалтқыш орнатылған, ал бір жылдан кейін Детройтте шығарылған TO20 тракторы да осы қозғалтқышпен жабдықталған. 80 мм тесікті "Стандартты" бензиндік қозғалтқыш 1947 жылдың ортасында TEA 20 ретінде кезең-кезеңмен енгізілді. 1947 жылдың 31 желтоқсанына дейін салынған 20 500 трактордың шамамен 3000-ы TEA 20 болды. 1949 жылдың сәуірінде 85 мм тесікті TED 20 енгізілгеннен кейін, бензиндік қозғалтқыш та 85 мм тесікпен жасала бастады, бұл оның қуатын 28 а.к. жоғарылатты. "Fergie 28" термині кейінгі үлгілердің шамамен ат күшін көрсетеді. Қолданылған тракторлар нарығында кейінгі үлгілердің жақсы беделіне ие болу үшін, 23 а.к. TE 20 тракторы көбінесе жарнамада TE 20 деп көрсетіледі; Австралияда оны "Ferguson 23" деп атау өте сирек. Солтүстік Америкада 85 мм тесікті "Стандартты" бензиндік қозғалтқышты TEA 20 тракторлары TE 2085 деп белгілі болып, осылай жарнамаланды.

Танымал фергилер

Австралиядағы Дарлинг және Мюррей өзендерінің тоғысында Уентворт қаласында 1956 жылы екі өзеннің тасыған уақытын еске алатын ескерткіш орнатылған. Қаланы сақтап қалу үшін шағын сұр түсті «Ферги» тракторларының паркі бөгеттер салуға жұмылдырылды. Эдмунд Хиллари басқарған 1955–1958 жылдар аралығындағы Ұлыбританияның Антарктикалық экспедициясында жеті «Фергюсон TE 20» тракторы қолданылды. Олардың төртеуі бензинмен, ал үшеуі дизельмен жұмыс істеді. Бірқатары алдыңғы шаңғылары бар жартылай гусеницалық тракторлар ретінде, ал Жаңа Зеландия командасының тракторлары әр жағынан қосымша дөңгелектерімен және Антарктидада экспедиция жасаған толық гусеницалық жүйемен жабдықталды. Екі жағдайда да гусеницалық жиынтықтарды оңай алып тастауға болатын, ал жақсы жағдайда тракторлар стандартты дөңгелектерімен пайдаланылды. Желден қорғану үшін канвас кабина орнатылды. Басқаша айтқанда, тракторлар толығымен стандартты болды, тіпті екеуіне стандартты шаруашылық гидравликалық алдыңғы жүк тиегіш орнатылған. Тракторлардың жұмысы туралы есептер Фергюсон компаниясына үнемі жіберіліп тұрды, олар тракторлардың сенімді және тиімді болғанын көрсетті – «адам тіреуіштерсіз жүре алмайтын жылтыр мұздың» 1:7 көлбеулігіне көтерілуге және −10 градус Фаренгейт температурасында жұмыс істеуге қабілетті еді. Хиллари басшылығымен бұл тракторлар Оңтүстік полюске жеткізілді, полюске жеткен алғашқы көлік құралдары және капитан Скотттан бері полюске құрлықтан жасалған алғашқы сапар болды. Тракторлар американдық зерттеушілердің пайдалануы үшін полюсте қалдырылды. Хиллари экспедициясы қолданған тракторлардың бірі кейін Жаңа Зеландияға қайтарылып, Крайстчерч қаласындағы Кентербери мұражайында басқа Ұлыбританияның Антарктикалық экспедициясының көліктерімен бірге қойылды. TEF320709 нөмірімен белгіленген дизельдік (TEF 20) үлгісі, «Бетси» деген атпен 2003 жылдың мамыр айында Терри Уильямс онымен Ұлыбританияның жағалауы бойынша 3176 миль (5111 км) жол жүріп, трактормен жасалған ең ұзақ сапар рекордын орнатты. «Бетси» 2004 жылы «Фергюсон мұрасын сақтаушылар» тобына сыйға берілді және Йоркшир шаруашылық мұражайында көруге болады.

Танымал мәдениетте

1992 және 2015 жылдар аралығында Жаңа Зеландияның бес долларлық банкнотында TEA 20 тракторы бейнеленген. Банкнотаның алдыңғы жағында сэр Эдмунд Хилларидің суреті, ал сол төменгі бұрышта оның Ұлт Достастығының Антарктикалық экспедициясында қолданылған тракторлардың бірі көрсетілген. Фергюсон тракторы 2008 жылы шыққан, сэр Эдмунд Хилларидің өміріне арналған бес маркадан тұратын жинақтың құрамындағы Жаңа Зеландияның 1,5 долларлық пошта маркасында да бейнеленген. TE20 – 2013 жылдың 17 қазанында Ұлыбританияда тұңғыш рет көрсетілген, мектепке дейінгі балаларға арналған "The Little Grey Fergie" телесериалының басты кейіпкері. Сериал норвегиялық балалар әңгімесі және "Den lille traktoren Gråtass" телесериалы негізінде жасалған. Австралиялық халықтық музыкант Питер Пентланд 1979 жылы (2001 жылы қайта жаңартылған) "Me Beaut Little Fergie Tractor" альбомын шығарды. Альбомның 6-шы трегі "Fergie Tractor" әні.