Кіріспе
ағылшын тарихшысы (1902–1975) Джон Уилер Уилер Беннет (13 қазан 1902 – 9 желтоқсан 1975) – неміс және дипломатиялық тарих саласындағы консервативті ағылшын тарихшысы, сондай-ақ король Георг VI-ның ресми өмірбаянының авторы. Өмірінде ол кеңінен танымал болды, ал неміс армиясының рөлі туралы оның түсіндірулері көптеген британдық тарихшыларға ықпал етті.
English historian (1902–1975)
Sir John Wheeler Wheeler Bennett (13 October 1902 – 9 December 1975) was a conservative English historian of German and diplomatic history, and the official biographer of King George VI. He was well known in his lifetime, and his interpretation of the role of the German Army influenced a number of British historians.
Ерте өмір
Уилер Беннетт Кентте дүниеге келді, ол сәтті импорттаушы Джон Уилер Беннетт пен оның Канадада туған әйелі Кристин (МакНатт) ұлы еді. Ол Уэстгейт-он-Сидегі Велингтон-хаус мектебінде, содан кейін Малверн колледжінде білім алды және жастығын бақытты деп санамады. Оның денсаулығы нашар болды, сондықтан ол университетке түспеді және әскерге де қатыспады. 1920 жылдардың басында ол Таяу Шығыста және Берлинде генерал-майор Нейл Малкольмның көмекшісі болып жұмыс істеді, ал 1923 жылдан 1924 жылға дейін Женевадағы Ұлттар Лигасының жариялау бөлімінде қызмет етті. Содан кейін ол Халықаралық қатынастардың Корольдік институтының ақпарат бөлімінің директоры болып тағайындалды және 1924-1932 жылдар аралығында оның «Халықаралық жаңалықтар бюллетені» журналының редакторы болды.
Соғыс және соғыстан кейінгі мемлекеттік қызметтегі мансабы
1939 жылы Уилер Беннет Виргиния университетінде халықаралық қатынастар бойынша лекциятор болып жұмыс істеу үшін АҚШ-қа барды. Ол Американы жақсы көретін, ал Оңтүстік АҚШ-тың ең сүйікті бөлігі болды. 1940 жылдан бастап Уилер Беннет Нью-Йоркте Британдық ақпарат қызметін құруға көмектесті, бұл агенттік АҚШ-ты одақтастар тарапынан соғысқа қосуға және британдық ұстанымды АҚШ баспасөзіне жақсырақ жеткізуге бағытталған. Ол Гитлерге қарсы неміс қарсылығын қолдады және Адам фон Тротт цу Зольцпен достық қарым-қатынас орнатты. 1942 жылы Уилер Беннет туған жеріне оралып, Лондондағы британ үкіметі Сыртқы істер министрлігінің Саяси соғыс департаментінде қызметке кірді. Ол Саяси барлау департаментінің Бас директорының орынбасары болып тағайындалды, кейін 1944-1945 жылдары ШАЭФ-тегі Саяси кеңесші департаментінде қызмет етті. 1945-1946 жылдары ол Нюрнберг процесінде британдық прокурорларға көмектесті.
1945 жылдан кейінгі мансап
1945 жылы Уилер Беннетт америкалық Рут Ришерге үйленді, және Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін олар Оксфордтың жанындағы Гарсингтон хандығына қоныстанды. Университет білімі болмаған және тарихшы ретінде академиялық мәртебесі жоқ болса да, Уилер Беннетт Халықаралық қатынастарды оқытушы болып тағайындалды. Ол 1946 жылдан 1950 жылға дейін Сент-Антоний колледжінде және Оксфордтың Нью-колледжінде сабақ берді. 1946 жылы Ұлыбритания үкіметінің Сыртқы істер министрлігі Уилер Беннеттті «Германияның сыртқы саясаты жөніндегі құжаттар» жинағының британдық бас редакторы етіп тағайындады. Бұл жинақ 1945 жылдың сәуірінде британдық және американдықтардың қолына өткен Германия Сыртқы істер министрлігінің архивтеріне негізделген, және британдық, американдық және француз тарихшыларының бірлескен үшжақты жобасы болды. 1947 жылы бас редактор ретінде Уилер Беннетт Бірлескен консультативтік комитет деп аталатын топты жинады. Комитеттің өзіндік мақсаты – британдық Сыртқы істер министрлігіне тұтқынға алынған неміс құжаттарына қатысты барлық мәселелер бойынша кеңес беру болды. Уилер Беннетт тұтқынға алынған құжаттарды Германияға қайтаруға қатаң қарсы болды, және комитет осы саясатты ұстанды. Жоба 1959 жылы қайта құрылды, содан кейін Батыс Германия оны «Германияның сыртқы саясаты» деген атпен төртжақты негізде жалғастырды. 1952 жылы король Георг VI қайтыс болғаннан кейін Уилер Беннетт оның ресми өмірбаянын жазушы болып тағайындалды, ал оның өмірбаяны 1958 жылы жарық көрді. «Біздің замандағы тарих» еңбегінде Дэвид Каннадин кітапты «ұстамды және құлшынысты», «жеке тұлғаның емес, иконаның» тарихы және «тазартылған саркофаг» деп сынға алды.
Биліктің қасіреті
Уилер Беннет ең белгілі туындысы – «Биліктің немезисі» (1953) еңбегі болды, онда неміс армиясының саясатқа қатысуы жарияланды және Уилер Беннеттің неміс қарсыластарына деген жаугершілік көзқарасы қайталанды. Оның пікірінше, Веймар кезеңінде Зеект басшылығымен Рейхсвер «мемлекет ішінде мемлекет» құрды, ол Берлиндегі саясаткерлерден тәуелсіздігін сақтап, күнделікті саясатқа тікелей араласпады. 1926 жылы Шлейхердің ұйымдастыруымен Зеект құлағаннан кейін Рейхсвер саяси интригаларға көбірек араласты. Уилер Беннеттің ойынша, Шлейхер – «Веймар Республикасының қабір қазушысы» болды, ол демократияны құлатуға жетті, бірақ оның орнына тұрақты құрылымды құруға мүлдем қол жеткізе алмады. Осылайша, айлакерлік, интрига және қате қимылдардың салдарынан Шлейхер Адольф Гитлерге жол ашты. 1964 жылы «Биліктің Немезисі» кітабының жаңартылған басылымы жарық көрді, онда Уилер Беннет 1944 жылғы 20 шілдедегі қастандыққа дейінгі оқиғаларды жалғастырды. Ол Вернер фон Бломберг пен Вернер фон Фрич басшылығымен неміс армиясы нацистік режимді, армияның қалаған нәрсесіне – әскерилендірілген қоғамға қол жеткізе алатын үкімет ретінде таңдады деп мәлімдеді, бұл келесі соғыста «арқадан шабуыл» қайталанбауын қамтамасыз етеді (Гитлер және басқалар қолдаған 1918 жылғы қарашадағы Германияның құлауының түсіндірмесі). Нацистік диктатураны қолдауға келісу арқылы армия «мемлекет ішінде мемлекетті» жайлап, біртіндеп жоятын режимге мойынұрды. 1938 жылы Бломберг пен Фрич құлағаннан кейін армия бұрынғыдай тәуелсіз күш емес, нацистік режимнің құралына айналды. Неміс генералдарына деген жаугершілігіне қарамастан, Уилер Беннет кітапта Клаус фон Штауфенберг және басқалардың батылдығын мойындады. Жалпы алғанда, ол Вермахттағы консервативті оппозицияның нацистерді құлату үшін тым кеш және жеткіліксіз әрекет еткендігіне тоқталып өтті. Сонымен қатар, ол нацистік кезеңге дейінгі Германияның ең ірі оңшыл партиясы – Германия Ұлттық Халық Партиясын сынады, олардың Веймар Республикасын қабылдамауы «Кайзерге деген адалдыққа қарағанда Республикаға деген адалдықсыздық сезімінен көбірек туындады» деді және нәтижесінде олар Гитлерді қолдауға итермеледі.
Соңғы онжылдықтар
Уилер Беннет англикан дінінің өкілі болғандықтан, ағылшыл елді мекендеріндегі өмірден ләззат алды. 1958 жылы ол Англо-американдық конференциялық тобы – Дичли қорының алғашқы төрағасы болды. 1959 жылдан өмірінің соңына дейін Корольдік архивінің тарихи кеңесшісі қызметін атқарды. 1972 жылы Британ академиясының мүшесі болып сайланды. Уилер Беннетт «Ұлы адамдар» тарих мектебінің жақтасы болды, ал оның еңбектері көбінесе тарихи оқиғаларды сол дәуірдің басшы тұлғалары арқылы түсіндірді. Тарихқа деген осы көзқарасы және жеке консервативті ұстанымы оны Уинстон Черчилльді өзінің жазбаларының басты кейіпкері етіп көрсетуге баулыды, бұл оның көркем суреттермен толық «Тарих жасаушылар: ХХ ғасырдың көшбасшылары мен мемлекет қайраткерлері» (1973) кітабында айқын көрінеді. Сэр Джон Уилер Беннет 1975 жылғы 9 желтоқсанда Лондонда 73 жасында қатерлі ісіктен қайтыс болды.
Мәдени суреттер
Уилер Беннетті тарихи драмалық телесериал "Тәж" (2017) 2-ші маусымының 6-шы ("Vergangenheit") сериясында Тристан Стуррок сомдады.