Кіріспе
Босниялық футболшы және менеджер (1941–2022)
Иван Осим (6 мамыр 1941 – 1 мамыр 2022), көбінесе Ивица Осим ретінде танымал, босниялық кәсіби футболшы және футбол менеджері. Ол барлық уақыттың ең ұлы босниялық футбол менеджерлерінің бірі және бұрынғы Югославиядағы ең ықпалды футбол менеджерлерінің бірі деп есептеледі. Ойыншы ретінде Осим Югославия ұлттық құрамасында ойнады және 1964 жылғы жазғы Олимпиадада қатысты. Сондай-ақ ол 1968 жылғы УЕФА Еуропа чемпионатында Югославия құрамасынан өнер көрсетіп, күміс медаль жеңіп алды және турнирдің символдық құрамына енді. Менеджер ретінде Осим 1984 жылғы жазғы Олимпиадада Югославия құрамасымен қола медальді жеңіп алды (көмекші бапкер ретінде), ал 1990 жылғы ФИФА Әлем чемпионатының ширек финалына Югославия ұлттық құрамасының бас бапкері ретінде жетті. Ол сонымен қатар 1984–85 жылғы УЕФА кубогының жартылай финалына туған қаласы Željezničar клубының бас бапкері ретінде шықты. Осим 2007 жылдың қарашасында инсульт алғаннан кейін, осы лауазымнан кеткенге дейін Жапония ұлттық құрамасын басқарды. 2011 жылдың сәуірінде ФИФА елдің барлық халықаралық жарыстардан шеттетілуінен кейін Босния және Герцеговина Футбол қауымдастығын басқару үшін жартылай штаттық комитеттің президенті болғанын жариялады. Ол 2012 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. Осим 2022 жылдың мамыр айында инсульттан кейін туындаған денсаулық мәселелерінен қайтыс болды.
Өмір жолы және отбасы
Осим Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сараевода, нацистік Германияның Югославияны басып алуынан бір ай өткен соң, словендік неміс әкесі Михайл "Пуба" Осимге, теміржолда жұмыс істеген механик, және поляк-чех анасы Каролинаға дүниеге келді. Оның екі ата-анасы да Сараевода туған. Соғыс аяқталғаннан кейін ол "Железничар" клубының жастар жүйесінде футбол ойнай бастады. Сараево университетінде математиканы оқыды. Оның мансабында Жапонияда бас бапкер болып жұмыс істеген кезде және Босния мен Герцеговина футбол федерациясының кеңесшісі ретінде Сараевоға келген кезде ғана үзілістер болды.
Клубтық мансап
Осим өзінің кәсіби карьерасын 1959 жылы туған қаласының «Железничар» клубында бастады. Ол футбол алаңына шыққан ең үздік босниялықтардың бірі саналады және қатал дриблинг шебері ретінде танымал болды. Осим 1968 жылдың соңына дейін Югославияда қалды, себебі сол кезде 28 жасқа дейінгі ойыншыларға шетелге трансфер жасауға тыйым салынған еді. 1968 жылдың желтоқсанында ол Нидерландқа «Звольше Бойз» клубында ойнау үшін барды. Бірақ тізе жарақатының салдарынан бұл сапар үш айға ғана созылды. 1970 жылы Осим «Страсбургпен» келісімшарт жасады және мансабының қалған бөлігін Францияда өткізді, «Валансьен», «Седан» және қайтадан «Страсбург» клубтарында да ойнады.
Халықаралық мансап
Осим 1964 жылғы қазанда Мароккоға қарсы Олимпиада ойындарында Югославия құрамасы сапында тұңғыш рет алаңға шықты. Ол барлығы 16 рет құрама намысын қорғап, 8 гол соқты. Сонымен қатар, Осим 1968 жылғы УЕФА Еуро чемпионатында ойнады, онда Югославия финалға дейін жетіп, Италияға есе жіберді. Осимнің халықаралық аренадағы соңғы ойыны 1969 жылғы сәуірде Испанияға қарсы өткен Әлем чемпионатына іріктеу матчы болды.
Железничар
1978 жылы ойыншылық карьерасы аяқталғаннан кейін Осим өзі бастаған клубы Железничардың бас жаттықтырушысы болып тағайындалды. Ол 1986 жылға дейін клубты жаттықтырды, бір рет Югославия чемпионатында үшінші орын алды, бір рет Югославия кубогының финалына және бір рет УЕФА кубогының жартылай финалына өтті. Осимнің Югославия құрамасы 1990 жылғы ФИФА әлем чемпионатының іріктеу турнирінде Франция мен Шотландиядан озып шықты. 1990 жылғы ФИФА әлем чемпионатында Югославия 1/8 финалда Испанияны 2:1 есебімен жеңіп, ширек финалға өтті, онда Диего Марадонаның Аргентинасымен кездесті. Ойынның 30-шы минутында қорғаушы Рефик Шабанадзовичтің қызыл карточка алып алатынына қарамастан, Осимнің командасы негізгі уақыт пен қосымша уақыт бойында қарсыласа білді, бірақ пенальтилер сериясында жеңіліске ұшырады. Югославия 1992 жылғы УЕФА Еуропа чемпионатына қатысуға құқық алды, бірақ Осим 1992 жылдың 23 мамырында отставкаға кетті, себебі Босния соғысы кезінде Сараеводағы оның отбасы бомбалауға ұшырады. "Менің елім Еуропа чемпионатына қатысуға лайық емес", - деді Осим, "Адамдардың қайғы-қасіретіне қарағанда, мен үйдегі жағдайды ұлттық команданың бас жаттықтырушысы ретіндегі лауазымыммен келістіре алмаймын". Югославия турнирге қатысудан шеттетілді, ал оның жаңадан тәуелсіз елдері содан бері жеке ұлттық құрамалар ретінде сынға түседі. Осимнің туған елі – Босния және Герцеговина құрамасы алғашқы ірі футбол турниріне, 2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатында Бразилияда қатысу үшін тағы 23 жыл күтуге мәжбүр болды.
Партизан
1991 жылғы жазда Осим "Партизан" командасының жаттықтырушысы болып тағайындалды, сонымен қатар Югославия ұлттық құрамасын да жаттықтырып жүрді. Ол "Партизан" командасымен 1991–92 жылғы Югославия кубогын жеңіп алды, бұл жарыстың жартылай финалында бұрынғы клубы "Железничарды" еңсерді.
JEF United Chiba компаниясы
2003 жылдан 2006 жылға дейін Осим J1 лигасының «JEF United Chiba» клубының бас жаттықтырушысы болды және клубтың қарапайым қаржылық мүмкіндіктеріне қарамастан, жеңіске үміткер команда құрды. 2003 жылы клуб тұңғыш рет лига титулына жақын келді, маусымның бірінші кезеңінде үшінші орынды, ал екінші кезеңінде екінші орынды алды. 2005 жылы «JEF United» Осим бас жаттықтырушы болғанда, алғашқы маңызды кубок – J. Лига кубогын жеңіп алды.
Жапония
2006 жылдың 21 шілдесінде Осим Жапония ұлттық құрамасының бас бапкері болып тағайындалды. Ол 2006 жылғы ФИФА әлем чемпионаты аяқталғаннан кейін отставкаға кеткен бразилиялық менеджер және бұрынғы ойыншы Зиконың орнын басты. Жапония 2006 жылы 9 тамызда Осимнің бас бапкер ретіндегі тұңғыш ойынында Тринидад пен Тобагоны 2:0 есебімен жеңді. 2007 жылғы Азия кубогында Осим Жапонияны үшінші рет жеңіске жеткізе алмады, жартылай финалда Сауд Арабиясына, ал үшінші орын үшін өткен ойында Оңтүстік Кореяға пенальтилер сериясында есе жіберді. Осим өзінің басқару еңбегін сипаттай келе: "Мен шалбарымды түсіріп алғандаймын. Екі рет!" деді, ойыншыларды шаршағандарына қарамастан, тынықтырмағанын атап өтті. Турнир барысында Осим, 1:1 есебімен тең түскен Қатарға қарсы ойыннан кейін ойыншыларын "әуесқойлар" деп атап, жасырын бөлмеде айқайлады, сондай-ақ, 1/4 финалда Австралияға қарсы пенальтилер сериясын тамашалаудан бас тартты. "Жапония ұлттық құрамасын жаттықтырып жүргенде өліп қалғым келмейді. Мен туған қалам Сараевода өлемін" деді ол. Осимнің сөздері жапон жанкүйерлерінің арасында кең танылды, ал 2005 жылы жарық көрген "Осимнің сөздері" (オシムの言葉) атты цитаталар жинағы 400,000 дана сатылып, Жапониядағы бестселлерлер тізіміне енді. 2022 жылдың 1 мамырында Осим Австрияның Грац қаласындағы үйінде, 81 жасқа толуға бес күн қалғанда, инсульттан кейін туындаған денсаулық мәселелерінен қайтыс болды. Оның қазасы туралы хабар тарағаннан кейін футбол және саясат әлемінің жетекші тұлғалары оған құрмет көрсетті. Хорватия футбол менеджері және бұрынғы ойыншы Велимир Заец: "Швабо да кетті. Панатинаикостағы күндерді ұмыту мүмкін емес. Ол – ұлы жаттықтырушы" деді. Сербия ұлттық құрамасының бас бапкері Драган Стойкович Осимді "ақылды адам, зор интуицияға ие футбол стратегиясы, бұрынғы Югославиядағы ең маңызды футбол тұлғаларының бірі және оны осылай есте сақтайтын боламыз" деп сипаттады. Босния Президенттігінің төрағасы Шефик Джаферович Осимді "тамаша футболшы және футбол менеджері, сонымен қатар бірегей харизмасы мен жоғары моральдық қасиеттері бар ұлы адам және патриот" ретінде еске алатынын айтты. 4 мамырда Осимнің денесі Меркур Аренаның ортасына қойылды, ал 2022 жылдың 14 мамырында Сараеводағы Копаоница зиратында жерленді. Осимнің жерлеу рәсіміне мыңдаған адам қатысты, сондай-ақ, тікелей эфирде ұлттық телеарнада көрсетілді. Оның артында әйелі Асима, қызы Ирма және екі ұлы Селмир мен Амар қалды. Сол айда Сараеводағы Зворничка 21 көшесі, онда Железничар клубының Грбавица стадионы орналасқан, Ивица Осим бульвары деп атау өгертілді.
Марапаттар
1990 жылы Осим Сараевоның 6 сәуір сыйлығымен марапатталды. Осим 2022 жылы Жапония футбол даңқы залының мүшесі ретінде қабылданы.