Кіріспе

3-ші гвардиялық армия (Ланг ру) – Екінші дүниежүзілік соғыста Шығыс майданында шайқасқан Кеңес Қызыл Армиясының далалық армиясы. Армия Берлин шайқасына қатысты, оның аясында Коттбус маңындағы неміс әскерлерінің қарсылығын талқандады.

1942 жылдан 1945 жылға дейін

1942 жылғы 5 желтоқсанда 1-ші гвардиялық армияның қайта құрылуымен құрылды (екінші құрамы), сол күні Ставка бұйрығына сәйкес, Оңтүстік-Батыс майданының құрамында. Армияны басқаруға генерал-лейтенант Дмитрий Лелюшенко тағайындалды және ол 1943 жылғы наурызға дейін (кейін 1943 жылғы тамыздан 1944 жылғы ақпанға дейін) басқарды. Желтоқсан ортасына дейін армия құрамында 14-ші атқыштар корпусы, 50-ші гвардиялық, 197-ші, 203-ші және 278-ші атқыштар дивизиялары, 90-шы және 94-ші жеке атқыштар бригадалары, 1-ші гвардиялық механикаландырылған корпус, 22-ші мотоатқыштар бригадасы және үш жеке танк полкі болды. Армия желтоқсан ортасында «Кіші Сатурн» операциясы барысында жауынгерлік қимылдарға кірісіп, Орта Дондағы неміс әскерлерін жеңді және «Қысқы Дауыл» операциясын сәтсіз аяқтады. Бұл операция – Сталинград шайқасында совет әскерінің қарсы шабуылы нәтижесінде қоршауға түскен 6-шы неміс армиясын құтқаруға жасалған әрекет болды. 1943 жылғы қаңтар-ақпан айларында «Галлоп» операциясында қатысып, содан кейін Донец бойында қорғанысқа тұрды. Генерал-майор Георгий Хетагуров наурыздан тамызға дейін армияны басқарды. Жаз және күз айларында 3-ші гвардиялық армия Донбасс стратегиялық шабуыл операциясында, ал қазан айында – Запорожье шабуыл операциясында шайқасты. Соңғы операция кезінде армия мықты бекітілген неміс қорғанысын бұзып, 14 қазанда 8-ші гвардиялық армиямен бірлесіп Запорожье қаласын басып алды, Днепрдің сол жағалауындағы немістің көпір басын жойды. Жыл соңында армия 4-ші Украина майданына қосылып, Никополь көпір басын жою үшін қызу шайқастарға қатысты. 1944 жылғы қаңтар-ақпан айларында Никополь-Кривой Рог шабуыл операциясында армия Днепрді кешіп, 8 ақпанда 3-ші Украина майданының 6-шы армиясымен бірлесіп Никопольді басып алды. 3-ші гвардиялық армия тікелей Кеңес Одағының Оңтүстік-Батыс майданына, 3-ші, 4-ші және 1944 жылғы наурыздан бастап маршал Иван Конев басқарған Бірінші Украина майданына бағындырылды. 1944 жылғы ақпан мен наурызда генерал-лейтенант Дмитрий Рябышев басқаруында болғаннан кейін, 1944 жылғы сәуірден Еуропадағы соғыс аяқталғанға дейін генерал-полковник Василий Гордов армияны басқарды. Армия Орта Дон және Ворошиловград шабуыл операцияларында, Солтүстік Донец өзеніндегі қорғаныс шайқастарында, Донбасс және Запорожье шабуыл операцияларында, немістердің Никополь көпір басын жоюда, Никополь-Кривой Рог және Проскуров-Черновиц операцияларында, Львов-Сандомир шабуыл операциясында, Сандомир-Силезия шабуыл операциясында және Берлин шайқасында қатысты.

Берлин шайқасы

Бірінші Украина майданының Нейсе өзенінен Саксония және Бранденбург аймақтарына шабуыл жасағанда, 3-гвардиялық армия Котбұстан солтүстікке қарай Шпрее өзеніне шабуыл жасады. Оның бір бөлігі Котбусқа шабуыл жасап, оны басып алды. Дегенмен, 3-ші гвардиялық армия солтүстікке қарай, Берлиннің оңтүстік жаққа орналасқан қалашықтарына бет алмады. Конев 5-ші гвардиялық армияны Спрембергке қарай солға бұрып, ал 3-ші гвардиялық армияны оңға бұрып, неміс әскерлерін Котбусқа кері қайтаруға мәжбүр етті. 16 сәуірдегі үлкен советтік шабуылдан кейін бірнеше күн өткен соң, 3-гвардиялық армия Котбус маңындағы немістерге қысымды күшейтті. Коневке Шпревальд аймағындағы неміс әскерлерінің көптеп жиналғаны туралы ескертілді. Ол 28-ші армияның шабуылын жеделдетті, оның мақсаты 3-ші гвардиялық армия мен 3-ші гвардиялық танк армиясы арасындағы алшақтықты жауып, Котбус аймағындағы немістерді толық жеңу болды. 25 сәуірде, Берлин шайқасы кезінде Бірінші Белоруссия майданы қалада шайқас жүргізіп жатқанда, 3-гвардиялық армия Берлин-Дрезден автобанына жақын позицияларға "шығыстан батысқа қарай барлық ормандық жолдарды кесу үшін" жедел түрде жеткізілді. Гордовтың әскерлері танкке қарсы тосқауылдар құру үшін биік қарағайларды кесіп тастады. Алайда, 3-ші гвардиялық армия өз секторының оңтүстік бөлігін басып алуға қол жеткізбеді, бұл олардың 28-ші армиямен арасында алшақтық қалғанын білдірді. Бірақ бұл аса маңызды емес еді, себебі шығыс Германиядағы неміс қарсылығы қазірдің өзінде өте шектеулі болды, өйткені Тоғызыншы және Он екінші армиялар Эльба өзеніне қарай шегініп жатты, ал қарсылық тек шағын топтасқан ошақтармен ғана шектелді. Берлин операциясынан кейін армия Прага шабуылына қатысқан советтік күштердің құрамына кірді.

Соғыстан кейінгі

3-ші гвардиялық армия 1945 жылдың 10 маусымында құрылғанда қысқа мерзімге Орталық әскерлер тобының құрамына енді. Ол кезде оған 21-ші атқыштар корпусы (149-шы, 197-ші және 253-ші атқыштар дивизияларымен), 76-шы атқыштар корпусы (58-ші, 127-ші және 389-шы атқыштар дивизияларымен) және 120-шы атқыштар корпусы (54-ші, 287-ші және 329-шы атқыштар дивизияларымен) кірді. Осы топты құруға байланысты Ставканың бұйрығы армияның үш атқыштар корпусын және оның барлық тоғыз дивизиясын таратуды тапсырды, бұл процесс шілде айына дейін аяқталды. Армия штабы көп ұзамай 30 шілдеде қайта ұйымдастырылған Волга әскери округі штабына ауыстырылды.