Кіріспе

1-ші гвардиялық армия – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс майданында шайқасқан совет гвардиялық далалық армиясы.

Бірінші топ

1942 жылы 6 тамызда армия 2-ші резервтік армиядан құрылды, оның құрамында 37-ші, 38-ші, 39-шы, 40-шы және 41-ші гвардиялық атқыштар дивизиялары болды. 9 тамызда армия Оңтүстік-Шығыс майданына қосылды. 18 тамызда Сталинград майданына (30 қыркүйекте Дон майданы деп қайта аталды) ауыстырылды. 1942 жылдың тамызында Германияның 6-шы армиясы Сталинградқа шабуыл жасағанда, Қызыл Армия неміс күштерін кері тарту үшін қарсы шабуылға көшті. 1-ші гвардиялық армия және 24-ші армия шабуылды бастады. Бірақ, онша сәттілік болмады. 1-ші гвардиялық армия бірнеше шақырымға ғана ілгеріледі, ал 24-ші армия бастапқы орналасқан жеріне қайта шегінді. 1942 жылдың 16 қазанында армия штабы Ставка резервіне жіберілді, ал әскерлері 24-ші армияға берілді. 1942 жылдың 25 қазанында армия таратылды, оның штабы 1942 жылдың 22 қазандағы Ставка директивасына сәйкес Оңтүстік-Батыс майданының екінші құрамының далалық басқару органына айналдырылды.

Екінші топ

1942 жылы 5 қарашада 1-ші гвардиялық армия 1 қарашадағы Ставка директивасына сәйкес 63-ші армиядан қайта құрылды. Армия Оңтүстік-Батыс майданының құрамында болды. Неміс әскерлері Сталинградқа шабуыл жасаған кезде, Бірінші гвардиялық армия Дон өзенінің жоғарғы ағысында Италияның 8-ші армиясымен күш сынасты. Армия Сталинград стратегиялық шабуыл операциясы "Уранға" қатысты. Алдыңғы соққы тобының оң фланкі ретінде 1-ші гвардиялық армия 5-ші танк армиясымен бірлесіп, Сталинградты қоршау "қазандығын" құрды. 1942 жылдың 5 желтоқсанында 1-ші гвардиялық армия бөлінді, оның сол қанаты Оңтүстік-Батыс майданының 3-ші гвардиялық армиясы болып қайта аталды.

Басшы

Генерал-лейтенант Дмитрий Данилович Лелюшенко (қараша – желтоқсан, 1942 жыл).

Үшінші топ

1942 жылғы 5 желтоқсандағы Ставка директивасына сәйкес, 1942 жылғы 8 желтоқсанда 1-ші гвардиялық армия құрылды. Армияның әскері Оңтүстік-Батыс майданының операциялық тобының бір бөлігінен жасалды, ал армия штабы 4-ші армия резервінің басқару органынан құрылды. Ол бұрынғы 1-ші гвардиялық армияның оң жақ қанатындағы бөлімшелер мен бірнеше нығайту бөлімшелерінен тұрды: 4-ші гвардиялық атқыштар корпусы, 6-шы гвардиялық атқыштар корпусы, 153-ші атқыштар дивизиясы және 18-ші танк корпусы. Неміс әскерін құтқару операциясы өткізілгеннен кейін, 1-ші гвардиялық армия 6-шы армия мен 3-ші гвардиялық армиямен бірге «Кіші Сатурн» операциясында шабуылға шықты. Операция барысында кеңес әскері Италияның 8-ші армиясын жеңіп, елеулі аумақты бағындырды. Жыл соңына қарай 1-ші гвардиялық армия Миллерово қаласының сыртында орналасты. 1-ші гвардиялық армия «Сатурн» операциясына да қатысты, онда Қызыл Армия «Оңтүстік» армиялар тобын Украинаның Донбасс аймағына кері тартты. 1-ші гвардиялық армия Кеңес Одағының Оңтүстік-Батыс майданының құрамына кірді және 1943-1945 жылдары Германияға қарсы жеңісті жорықтарға қатысты. Сондай-ақ, 1943 жылы 1-ші гвардиялық армия кеңес әскерінің қатарында жаңа T-34/85 танкін қолданған алғашқы бөлім болды. Соғыс аяқталған кезде оның құрамында 81-ші атқыштар дивизиясы болды. Тамыз айында 1-ші гвардиялық армия Киев әскери округінің штабына айналды.