Кіріспе
Батыс майдан – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қызыл Армия майдандарының бірі. Батыс майдан 1941 жылғы 22 маусымда Батыс арнайы әскери округінен (1940 жылдың шілдесіне дейін Белоруссия арнайы әскери округі деп аталған) құрылды. Алғашқы майдан командирі Дмитрий Павлов болды (1940 жылдың маусымынан бері округ командирі қызметін атқарып келген). 1941 жылғы маусымда майданның батыс шекарасы Литваның оңтүстік шекарасынан Припять өзені мен Влодава қаласына дейін созылды. Ол Литва шекарасынан Балтық теңізіне дейін жалғасқан көршілес Солтүстік-Батыс майданымен және Украинадағы Оңтүстік-Батыс майданымен байланысты болды.
The Western Front was a front of the Red Army, one of the Red Army Fronts during World War II. The Western Front was created on 22 June 1941 from the Western Special Military District (which before July 1940 was known as Belorussian Special Military District). The first Front Commander was Dmitry Pavlov (continuing from his position as District Commander since June 1940). The western boundary of the Front in June 1941 was long, from the southern border of Lithuania to the Pripyat River and the town of Włodawa. It connected with the adjacent North Western Front, which extended from the Lithuanian border to the Baltic Sea, and the Southwestern Front in Ukraine.
Фронт орналасуы 22 маусым 1941
1939 жылғы Польшаның бөлінісі Молотов-Риббентроп келісімі бойынша тұрақты қорғаныс құрылыстары жоқ жаңа батыс шекарасын орнатты, ал фронт ішіндегі әскерлердің орналасуы осал қанаттарды құрды. Германиямен соғыс басталғанда, Батыс арнайы әскери округі, соғысқа дейінгі советтік жоспарларға сәйкес, бірден Дмитрий Павлов армия генералы басқаратын Батыс майданына айналдырылды. Батыс майданының негізгі күштері шекара бойында үш армияға бөлініп шоғырландырылды. Белосток шығырмасын қорғау үшін Константин Голубев генерал-лейтенант басқаратын 10-армия, Михаил Хатскилевич және Петр Ахлиустин генерал-майорлар басқаратын 6-шы және 13-ші механикаландырылған корпус қолдады. 10-армияның сол қанатында Александр Коробков генерал-лейтенант басқаратын 4-армия, Степан Оборин генерал-майор басқаратын 14-ші механикаландырылған корпуспен қолдады; ал оң қанатында Василий Кузнецов генерал-лейтенант басқаратын 3-армия, Дмитрий Карпович Мостовенко генерал-майор басқаратын 11-ші механикаландырылған корпуспен қолдады. Артында Петр Филатов генерал-лейтенант басқаратын 13-армия орналасқан. Бұл армия бастапқыда тек бас штаб ретінде ғана болды, оған ешқандай жауынгерлік күш қарастырылмады. Фронттық құрамындағы күштерге 2-ші атқыштар корпусы (100-ші, 161-ші атқыштар дивизиялары), 21-ші атқыштар корпусы (17-ші, 24-ші, 37-ші атқыштар дивизиялары), 44-ші атқыштар корпусы (64-ші, 108-ші атқыштар дивизиялары), 47-ші атқыштар корпусы (55-ші, 121-ші, 143-ші атқыштар дивизиялары), 50-ші атқыштар дивизиясы, 4-ші әуе десанттық корпусы (7-ші, 8-ші, 214-ші әуе десанттық бригадалары) және Минскіде Алексей Жадов басқаратын, сондай-ақ Себеж (58-ші), Полоцк (61-ші), Минск Слуцкий (63-ші), Замбров (64-ші) және Мозыр (65-ші) бекініс аймақтары кірді. Резервтегі механикаландырылған күштерге Минскіде Андрей Никитин генерал-майор басқаратын 20-шы механикаландырылған корпус және Слонимде сәл алға қарай Михаил Петров генерал-майор басқаратын 17-ші механикаландырылған корпус кірді. Барлығы 22 маусымда Батыс арнайы әскери округі 671 165 адам, 14 171 қару-жарақ және миномет, 2900 танк және 1812 ұшақтан тұрды. Батыс майданы Федор фон Бок маршалы басқаратын неміс армиялар тобының басты шабуыл бағыты болды. Барбаросса операциясы бойынша неміс жоспарларында армиялар тобының орталық бөлігіндегі екінші танк тобы, Хайнц Гудериан генерал-полковнигі басқаратын, Бресттің оңтүстігіне шабуыл жасап, Слоним және Барановичи арқылы солтүстік-шығысқа қарай бұрылып, Минскіге қарай жол тартуы, онда Германн Хот генерал-полковнигі басқаратын үшінші танк тобымен кездесуі, ол Белосток шығырмасының солтүстігіндегі Вильнюске шабуыл жасап, содан кейін оңтүстік-шығысқа бұруы көзделген. Екі танк тобынан басқа, Орталық армиялар тобында Гюнтер фон Клюге маршалының Төртінші армиясы және Адольф Штраус генерал-полковнигінің Тоғызыншы армиясы да болды. Әуе қолдауын Альберт Кесселринг маршалының Luftflotte 2 жасағы көрсетті, онда Совет Одағына жасалған шабуылға қатысқан неміс ұшақтарының жартысынан астамы шоғырланған.
Шекарадағы жеңіліс 22-28 маусым
Соғыс Батыс майдан үшін Белосток-Минск шайқасымен апатты түрде басталды. Орталық топтың неміс 9-шы және 4-ші армиялары Белосток шығыңқысының солтүстігі мен оңтүстігіндегі шекараны бұзып өтті. Фронттың танктері мен әуежайлардағы авиациясы неміс авиациясының шабуылымен жойылды. Кеңес әскерлерінің басқару жүйесі толық дерлік құлдырады. Ең ауыр соққы 4-ші армияға тиді, ол жоғарыдағы және төмендегі штабтармен байланыс орната алмады. 23 маусымда 10-шы армиямен қарсы шабуыл жасауға тырысылды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Сол күні неміс 3-ші танк тобы 3-ші армияны орап алып, Вильнюсті басып алды. 24 маусымда Павлов тағы да қарсы шабуыл ұйымдастыруға тырысты, оның орынбасары генерал-лейтенант Иван Болдинге генерал-майор Иван Семенович Никитин басқаратын 6-шы және 11-ші механикаландырылған корпус, сондай-ақ 6-шы атқыштар корпусының басқаруын тапсырды. Болдин осы жылдам әрекет ететін күштермен Белосток аймағынан Гродноға қарай солтүстікке шабуыл жасап, кеңес әскерлерін қоршауға жол бермеуі керек еді. Бұл қарсы шабуыл да нәтижесіз болды. Кеңес истребительдерінің кедергісіз, Германияның 8-ші әуе корпусының тікелей қолдау ұшақтары Батыс майданның Гроднодағы қарсы шабуылының күшін жойды. 6-шы атқыштар корпусы әуе шабуылынан қатты зардап шекті, сондықтан шабуылға шыға алмады. Jagdgeschwader 53-тің пилоты Херман Нойхофф еске алады: «Біз аймақтағы басты жолдарды түрлі көлік құралдарымен тығыздалған күйде таптық, бірақ қарсыласушы жауынгерлер де, күшті зениттік артиллерия да болған жоқ. Бір-бірімізге бірнеше рет шабуылдап, жерде үлкен қиратушылықтар жасадық. Үйге қайтар кезде барлығы өртеніп жатты». Бұл әуе операциясы 24 маусым күні түнгі сағатқа дейін жалғасты, нәтижесінде неміс авиациясы 105 танкты жойды. Әсіресе, KG 2 тобының Dornier Do 17 бомбалаушылары табысты шабуылдар жасады. Павловтың қарсы шабуылы толығымен жеңіліске ұшырады. 6-шы механикаландырылған корпустың 1212 таңкісінің тек 200-і ғана әуе шабуылы мен техникалық бұзылулар салдарынан жиналған жерлеріне жетті, тіпті олар да күннің соңында отын қалдырмады. 25 маусымда Гродноға шабуыл жасауға бұйрық берілген 11-ші механикаландырылған корпустың 243 таңкісі де сондай тағдырға ұшырады. 6-шы атқыштар корпусы 50 пайызға жуық шығынға ұшырады, ал оның командирі Никитин тұтқындалды. Шабуылға жасалған әрекет көптеген кеңес әскерлерінің Белосток аймағынан Минскке қарай қашуына мүмкіндік берді, бірақ бұл тек уақытша жеңілдік болды. Неміс 2-ші және 3-ші танк топтары Батыс майданның оңтүстік және солтүстік қанаттарынан Минскке қарай жылдамдағанда, жаңа қоршау қауіпі туды. 25 маусым күні кешке неміс 47-ші танк корпусы Слоним мен Вавкавыск аралығын кесіп өтіп, қоршаудан құтылуға тырысқан әскерлерді кері шегінуге мәжбүр етті және Минскіге оңтүстік бағытты ашты. Павлов әскерлерді Шчара өзенінің арғы жағындағы жаңа қорғаныс шебіне шығуға бұйрық берді, бірақ бұйрық алған бөлімдердің көпшілігі жаумен байланысты үзе алмады. Ұдайы әуе шабуылынан қысым көрген Павловтың әскері шығысқа қарай жаяу қашты. 10-шы армияның көп бөлігі Шчара өзенінен өте алмады, өйткені өзендегі көпірлер әуе шабуылынан қирады. Ал шығысқа қарай, Минскіні қорғауға түрлі күштерді жинауға бұйрық алған 13-ші армияның штабы неміс алғы шебімен шабуылға ұшырады және оның қорғаныс жоспарлары қолға түсті. Содан кейін Павлов резервте болған 20-шы механикаландырылған және 4-ші әуе десанттық корпусына Слуцк қаласы маңында немістерді тоқтатуға бұйрық берді. Алайда 20-шы механикаландырылған корпустың құрамында тек 93 ескі танк болды, ал 4-ші әуе десанттық корпустың әскерлері ұшақтардың жетіспеуіне байланысты жаяу күшпен орналастырылды. Екеуі де 2-ші танк тобының алға жылжуына қауіп төндіре алмады. 1941 жылдың 27 маусымында оңтүстіктен және солтүстіктен шабуыл жасаған неміс 2-ші және 3-ші танк топтары Минск маңында бірігіп, кеңес 3-ші, 10-шы және 13-ші армияларын, сондай-ақ 4-ші армияның бөліктерін, барлығы шамамен 20 дивизияны қоршап алды және жойды, ал 4-ші армияның қалған бөлігі Березина өзеніне қарай шығысқа шегінді. 1941 жылдың 28 маусымында Белостоктан шығысқа қарай 9-шы және 4-ші неміс армиялары қосылып, қоршалған кеңес әскерлерін екі қалтаға бөлді: үлкен Белосток қалтасы, онда кеңес 10-шы армиясы және кіші Наварудак қалтасы орналасқан. Соғыстың алғашқы 18 күнінде Батыс майданы 417 790 адамды жоғалтты, 9427 қару-жарақ пен миномет, 4799 танк және 1777 ұшақ жойылды, және әскери күш ретінде іс жүзінде тоқтатылды. Фронт командирі, армия генералы Дмитрий Павлов және Фронт штабы Мәскеуге шақырылды. Олар қорғанысты қасақана бұзу және шайқассыз шегінуде айыпталып, мемлекеттік сатқын деп танылды және атуға үкім шығарылды. Сатқындардың отбасылары ҚІХҚ-ның 00486 нөміріндегі бұйрығына сәйкес қуғынға ұшырады. Бұл бұйрық Отанға сатқандардың отбасыларына қатысты. (Олар 1956 жылы ақталу алды).
Батыс майдан қайта ұйымдастырылды 28 маусым 2 шілде
28 маусымда Минск қаласының түсуіне ашуланған Сталин, Батыс майданның қолбасшысы ретінде опасыз Павловты генерал-полковник Андрей Еременкоға алмастырды. 29 маусым күні таңертең Могилевтегі майдан штабына келген Еременко, Батыс майданның қорғанысын қайта жандандырудың қиын міндетімен бетпе-бет келді. Бұл міндетті орындау үшін ол бастапқыда 4-ші және 13-ші армиялардың қалдықтарына ғана сүйене алды, олардың біріншісінің күші дивизия деңгейіне дейін төмендеді. 1 шілдеде ол 13-ші армияға Березина өзеніне шегінуге және Холкольница, Борисов және Бродец қалалары арасындағы учаскелерді қорғауға бұйрық берді. Оңтүстікте 4-ші армия Березинаны Бродецтен Свислох арқылы Бобруйскіге дейін қорғауға тиіс болды. Майданның қорғанысын нығайту үшін элиталық 1-ші Мәскеу мотоатқыштар дивизиясы Мәскеу әскери округінен Борисовке жедел түрде жіберілді. Полковник Яков Крейзер басқаратын бұл дивизияда екі мотоатқыштар полкі, бір танк полкі және 229 танк болды. Алайда, сол кезде Гудерианның танк дивизиялары Березинадағы Еременконың қорғаныс желісін ескірген еді. 29 маусымда 3-ші танк дивизиясы 4-ші армияның 47-ші атқыштар корпусынан Бобруйскіде көпір басын басып алды, ал 30 маусымда 4-ші танк дивизиясы 4-ші әуедесөндеу корпусынан Свислохтағы теміржол көпірін басып алып, осы корпустың үш бригадасының біреуін және 20-шы механикаландырылған корпустың көп бөлігін кесіп тастады. Содан кейін 2 шілдеде Сталин Кеңес Одағының маршалы және халық комиссары Семен Тимошенконы Батыс майданға қолбасшылық етуге тағайындады, ал Еременко мен маршал Семен Буденный оның орынбасарлары болды. Сонымен қатар Сталин 19-шы, 20-шы, 21-ші және 22-ші армияларды маршал Буденныйдің резервтік армиялар тобынан Батыс майданға көшірді. Тимошенкомен телефон арқылы сөйлескеннен кейін Сталин бесінші резервтік армияны, әлсіз 16-шы армияны да қосты. Тимошенконың бұйрығы Батыс Двина және Днепр өзендері арасындағы шекараны қорғау болды. Осы мақсатта майдан солтүстік жағында генерал-лейтенант Филипп Ершаков басқаратын 22-ші армияны Себежден оңтүстікке қарай Батыс Двинаға дейінгі учаскені қорғауға, содан кейін сол өзен бойымен Полоцктан Бешенковичиге дейін оңтүстікке қарай орналастырды. 22-ші армияның оңтүстігінде генерал-лейтенант Павел Курочкин басқаратын 20-шы армия, генерал-майор Илья Алексеенко басқаратын 5-ші механикаландырылған корпус және генерал-майор Василий Иванович Виноградов басқаратын 7-ші механикаландырылған корпус қолдауымен Батыс Двинадағы Бешенковичиден Днепрдегі Шкловқа дейінгі өзендер арасындағы учаскені қорғауға тиіс болды. Киев аймағынан солтүстікке қарай қайта топтасқан генерал-лейтенант Иван Конев басқаратын 19-шы армия, 22-ші және 20-шы армиялардың тылында Витебск аймағын қорғауға тиіс болды. 19-шы армияға генерал-майор Михаил Акимович Миасников басқаратын 23-ші механикаландырылған корпус кірді. Майданның оңтүстік фланғында генерал-лейтенант Василий Герасименко басқаратын 21-ші армия, оның ішінде генерал-майор Семен Кривошейн басқаратын 25-ші механикаландырылған корпус, Рогачевтен Речицаға дейінгі учаскені қорғауға тиіс болды. 4-ші және 13-ші армиялардың қалдықтары 21-ші армияның тылында Сож өзенінде қайта топтастырылуы керек еді. Шілде айының басында Сталин 4-ші армияның қолбасшысы Коробковты қызметінен босатып, оны мемлекетке опасыздық жасағаны үшін өлім жазасына кесті. Оның орнына полковник Леонид Сандалов тағайындалды. Соңында генерал-лейтенант Михаил Федорович Лукин басқаратын 16-шы армия Смоленск облысындағы резервте қалдырылды.
Неміс Днепрге 2-9 шілдеде қарай алға жылжиды
Батыс майданға жаңа қорғаныс құрылыстарын жүргізу үшін қысқа ғана үзіліс берілді, ал немістер Белосток-Минск шайқастары барысында жасалған қапталдағы топтарды тарылтты. Минск қапталдық тобы дерлік жойылғаннан кейін, 2 шілдеде неміс танк топтары Батыс майданға қарсы шабуылды жаңартты. Фронттың солтүстік жағында Хоттың әскерлерінің ілгерілеуі нашар ауа райымен қиындыққа тап болды. LVII моторизацияланған корпусы ең табысты болды, бірақ Полоцкке жақындағанда Кеңес әскерінің 22-ші армиясының 62-ші атқыштар корпусының күшті қарсылығына ұшырады, бұл неміс корпусының командирі Адольф Фридрих Кунценді 19-шы танк дивизиясын Батыс Двинаның оңтүстік жағалауындағы Диснаға қайта бағыттауға мәжбүр етті. XXXIX моторизацияланған корпусы нашар жол жағдайымен және Кеңес әскерінің 20-шы армиясының, сондай-ақ 5-ші және 7-ші механикаландырылған корпустардың қарсылығымен шектеліп, екі күн ішінде Лепельге ғана жетті. Оңтүстікке қарай Борисовты 13-ші армияның қалдықтары мен Борисов танк училищесі қорғады, 2 шілдеде 2-ші танк тобының XXXXVII моторизацияланған корпусының 18-ші танк дивизиясы оны басып алды. Немістер Йерёменконың оны жою туралы тікелей бұйрығына қарамастан, жол көпірін зақымсыз түгелдей иеленді. Тимошенкоға Ставка (Кеңес Жоғарғы Бас штабы) Крейзердің 1-ші Мәскеу моторизацияланған дивизиясымен жағдайды қалпына келтіруді бұйырды. XXXXVI моторизацияланған корпусы 2 шілдеде Березина арқылы көпір басын да басып алды, онда SS моторизацияланған дивизиясы «Das Reich» Погостты басып алды, бірақ екі күн бойы 13-ші армия мен 4-ші армияның 4-ші әуе десанттық және 20-шы механикаландырылған корпустарының кедергісіне тап болды. Оңтүстік жақта 4-ші армияның атқыштар дивизиясының қалдықтары неміс XXIV моторизацияланған корпусына тек жеңіл қарсылық көрсетті; оның орнына шабуылдаушылар Березина, Ола, Добосна және Друт өзендеріндегі қираған көпірлерде бірнеше рет тоқтатылды. Крейзер 3 шілдеде Борисовтағы неміс көпір басына қарсы шабуылға көшті, бірақ қорғаушылар радио және әуе барлау арқылы алдын ала ескертілді және олардың жоғары тактикалық шеберлігімен осы оқшауланған кеңестік шабуылды жеңді. Жеңіліске ұшыраған Крейзер Нача өзенінің артына шегінді және Оршаға қарай кері шегіну кезінде шайқасты, онда оның әскерлеріне 20-шы армияның келуі көмектесті. 3 шілдеде XXIV моторизацияланған корпусының алдыңғы қатарлары жаңбырдан ісінген Днепрге жетті, 3-ші танк дивизиясы Рогачевтің солтүстігіндегі өзенге жетті, ал 4-ші танк дивизиясы Быховқа қарай ілгеріледі. Түнде Батыс майдан 4-ші және 13-ші армиялардың қалдықтары Днепрден шегінгенін хабарлады, бірақ 3-ші және 10-шы армиялардың қалдықтары дерлік қалмады. Сонымен қатар, 13-ші армия мен 17-ші механикаландырылған корпустың бөлімдері әлі де Днепрдің батысында болды. Сәйкесінше, Тимошенко өзінің 21-ші армиясына өзен бойындағы қорғанысты нығайтуды және неміс әскерінің ілгерілеуін тоқтату үшін күштерді жіберу арқылы кері шегінуге көмектесуді бұйырды. 4 шілдеде 19-шы танк дивизиясы совет әскерінің 22-ші армиясының 51-ші атқыштар корпусынан Диснада Батыс Двина арқылы көпір басын басып алды, онда оны неміс 18-ші моторизацияланған дивизиясы күшейтті.
Смоленск қалтасы
Фронт қатысты Смоленск шайқасына (1941), ол екі айға неміс блицкригін тоқтатуға мүмкіндік берді. Немістер кеңестік 16-шы, 19-шы және 20-шы армиялардың ірі бөліктерін қоршап, жойды. Шілде айында Батыс майданның жауапкершілік аймағы жаңа Орталық және Резервтік майдандар құрылуымен азайтылды. Орталықта кеңес қарсылығының күшеюі Гитлерді Мәскеуге шабуылды уақытша тоқтатуға және Армиялар тобының Орталық құрамаларын Ленинград және Киевке бағыттауға мәжбүр етті.
Кеңестер Духовщина шабуылдары
17 тамызда Батыс майдан кең ауқымды советтік қарсы шабуылдың бір бөлігі ретінде Духовщинаға қарай шабуылға шықты. Алайда, кейбір жергілікті табыстарға қарамастан, шабуыл неміс қорғанысын бұза алмады және 10 қыркүйекте тоқтатылды. Тимошенко Киев шайқасындағы жағдайды жақсарту үшін оңтүстікке жіберілгеннен кейін, қыркүйек айында жаңадан генерал-полковник атанған Иван Конев басқаруды өз қолына алды.
Вязма қалтасы
2 қазанда неміс әскерлері "Тайфун" операциясын бастарты, Мәскеуге шабуылды қайтадан жаңартып, алға жылжуды жалғастырды. Батыс майданының күштерінің ірі бөлігі Вязьма тұсында қоршауға түскендіктен, ол майдан қайтадан зор шығынға ұшырады.
Мәскеуге шабуыл
10 қазанда Жуков басқаруды қолға алғанда, Кеңес резервтік майданы жайылған еді және оның күштері Батыс майданына қосылған болатын. Бірақ, Кеңес әскерлерінің ауыр қанағаттар тартқанын ескерсек, әскер құрамы 90 000 адамды құрады. Константин Рокоссовский басқаратын 16-армия Волоколамскіде бекініп тұрды, ал генерал Л. А. Говоровтың 5-армиясы жақында 1-ші гвардиялық атқыштар корпусынан құрылған еді, және жақын арада Можайскіде 32-ші атқыштар дивизиясын қабылдауға тиіс болды. 43-армия генерал К. Д. Голубевтің басшылығымен Малоярославецте, ал 49-армия генерал И. Г. Захариннің басшылығымен Калуга маңында орналасқан. 49-армия 1941 жылдың тамызында құрылып, бастапқыда Резервтік майданға бекітілген. 1941 жылдың 1 қыркүйегінде 49-армия 194-ші, 220-ші және 248-ші атқыштар дивизияларынан және Халық қарулы күштерінің 4-ші дивизиясынан тұрды. Осы арада, генерал-лейтенант М. Г. Ефремов басқаратын 33-армия Наро-Фоминскіде құрылып жатты, және Жуковтың басқаруына берілуге тиіс болды. Совет әскерлері Мәскеу шайқасында неміс әскерлерінің шабуылын тоқтатуға қол жеткізді, осыдан кейін Ржев шайқастарында одан бетер қақтығыстар болды. 1942 жылдың мамыр айында майданның әуе күштері 1-ші әуе армиясына айналды.
Екінші дүниежүзілік соғыстағы кейінгі операциялар
Фронт үш әскерді – 5-ші армияны, 33-ші армияны және 10-шы гвардиялық армияны – бақылаған сияқты, олар Смоленск шайқасының (1943) шабуыл тобын құрады. 1943 жылдың 1 тамызында 70-ші атқыштар корпусы кеңес әскерлерінің тізімінде штаб ретінде, бірде-бір әскері болмай, фронтқа тікелей бағынышты болып тіркелді. 1944 жылдың 24 сәуірінде фронт 2-ші Белорусь фронты мен 3-ші Белорусь фронтына бөлінді.
Қазіргі жағдайы
Ресейдің құрлық әскерлері Кеңес Армиясының ұйымдастырушылық құрылымын сақтап келеді, онда әскери округтер соғыс уақытында аумақтық басқару және майданды басқару үшін штабтарды құру мүмкіндігіне ие. 2001 жылдың сәуірінде Мәскеу әскери округінің жаттығуы туралы хабарламалар осыны көрсетті, онда округтің бөлімдері екі топқа бөлінуі тиіс болды – «біреуі батыс майдан үшін, екіншісі соғыс уақытындағы әскери округ үшін».