Кіріспе

1189–1192 жылдары Қасиетті жерді қайта басып алуға жасалған әрекет.

Үшінші крест жорығы (1189–1192) – 1187 жылы Айюбид сұлтаны Саладиннің Иерусалимді басып алуынан кейін, Батыс христиандығының үш еуропалық монархы (Францияның Филипп II, Англияның Ричард I және Киелі Рим императоры Фредерик I) бастаған Қасиетті жерді қайта басып алуға жасалған тыраш. Осы себепті Үшінші крест жорығы «Патшалар крест жорығы» деп те аталады. Жорық толыққанды сәтті болмаса да, маңызды Акра және Яффа қалаларын қайтарып алып, Саладиннің көптеген басып алуларын кері қайтарды. Алайда, жорықтың басты мақсаты және діни орталығы болған Иерусалимді қайта басып алуға қол жеткізілмеді. 1147–1149 жылдардағы Екінші крест жорығының сәтсіз аяқталуынан кейін Зенгид әулеті біріккен Сирияны биледі және Мысырдың Фатимид билеушілерімен қақтығысқа түсті. Саладин ақырында Мысыр және Сирия әскерлерін өзінің бақылауына алды және оларды крестшілер мемлекеттерін әлсірету және 1187 жылы Иерусалимді қайта басып алу үшін пайдаланды. Діни ынтамен жетелеушілік еткен Англия королі Генрих II және Франция королі Филипп II (кейін «Филипп Август» деп аталды) өзара қарым-қатынастарын тоқтатып, жаңа крест жорығын бастады. Алайда, Генрихтің қайтысы (6 шілде 1189 жыл) ағылшын әскерлерінің басшылығын оның мұрагері, Англия королі Ричард I-ге жүктеді. Қартайған неміс императоры Фредерик Барбаросса да соғысқа шақыруға жауап беріп, Балқан және Анатолия арқылы зор әскерді жетектеді. Ол Рум Сәлжұқ сұлтанатына қарсы бірнеше жеңіске жетті, бірақ 10 маусым 1190 жылы Қасиетті жерге жеткенге дейін өзеннен өту кезінде қаза тапты. Оның өлімі неміс крестшілерінің арасында үлкен қайғы тудырды, нәтижесінде олардың көп бөлігі үйлеріне оралды. Крестшілер Акрадан Айюбид әскерін ығыстырғаннан кейін, Филипп 1191 жылдың тамызында Фредерик орнына келген неміс крестшілерінің басшысы, Австрия герцогы Леопольд V-пен бірге Қасиетті жерді тастап кетті. Арсуф шайқасында крестшілердің маңызды жеңісінен кейін, Леванттың жағалауының көп бөлігі христиандардың бақылауына қайта келді. 2 қыркүйек 1192 жылы Ричард пен Саладин Яффа шартын жасады, ол Иерусалимге мұсылмандық бақылауды мойындады, бірақ қарусыз христиан паломниктері мен саудагерлеріне қалаға кіруге рұқсат берді. Ричард 9 қазан 1192 жылы Қасиетті жерден кетіп қалды. Үшінші крест жорығының әскери жетістіктері христиандарға Кипрде және Сирия жағалауында маңызды мемлекеттерді сақтап қалуға мүмкіндік берді, Тирден Яффаға дейінгі тар аймақта Иерусалим Корольдігін қайта құрды. Иерусалимді қайта басып алудағы сәтсіздік 1202–1204 жылдардағы Төртінші крест жорығына түрткі болды, бірақ еуропалықтар қаланы тек 1229 жылғы Алтыншы крест жорығында ғана қайтарып ала алды.

Өмірбаян

Иерусалим патшасы Балдуин IV 1185 жылы қайтыс болды, Иерусалим патшалығын немере інісі Балдуин V-ге мирас қалдырды, оны 1183 жылы бірлескен патша ретінде тәж кигізген еді. Триполи графы Реймонд III тағы да регенттік қызметін атқарды. Келесі жылы Балдуин V тоғызыншы туған күніне жетпей қайтыс болды, ал анасы Сибилла, Балдуин IV-нің қарындасы, өзін патшайым деп жариялап, күйеуі Ги Лузиньянді патша етіп тағайындады. Сибилланың таққа талап етуін қолдаған Шатильондық Рейнольд Мысырдан Сирияға қарай келе жатқан бай керуенге шабуыл жасап, керуендегілерді түрмеге қамады, соның салдарынан Иерусалим патшалығы мен Саладин арасындағы келісім бұзылды. Саладин тұтқындарды және олардың жүктерін босатуды талап етті. Жаңадан тәж киген Ги Рейнольдты Саладиннің талаптарын қабылдауға көндіруге тырысты, бірақ Рейнольд патшаның бұйрығына бағынудан бас тартты. Рейнольдтың осы соңғы әрекеті Саладинге Иерусалим патшалығына қарсы күш қолдануға мүмкіндік берді, ал 1187 жылы ол Тиберия қаласын қоршауға алды. Реймонд сабырлы болуға кеңес берді, бірақ Ги, Рейнольдтың кеңесімен, әскерін Тиберияның сыртындағы Хаттин мүйіздеріне аттандырды. Саладиннің әскері шөлдеген және рухы құлаған франк әскерімен шайқасып, оларды Хаттин шайқасында (1187 жылдың шілдесі) талқан етті. Ги мен Рейнольдты Саладиннің шатырына алып келді, онда Гиге қатты шөлдегендіктен су берілді. Ол су ішіп, тостақанды Рейнольдқа ұсынды. Рейнольдтың Саладиннен емес, Гиден тостақанды қабылдауы Саладиннің Рейнольдқа қорғаныш беруге міндетті болмайтынын білдірді (дәстүр бойынша, егер қонаққа жеке ішімдік ұсынса, оның өмірі қауіпсіз болады). Рейнольд Гидің қолынан сусынды қабылдағанда, Саладин аудармашыға: «Патшаға айт: «Оған сусын берген – сен»» деді. Содан кейін Саладин Рейнольдты бұрынғы жасаған опасыздықтары үшін өлім жазасына кесті. Саладин Гиге құрмет көрсетіп, оны Дамаскқа жіберді және кейіннен оның халқы оны құтқару үшін төлем төледі. 1187 жылдың соңына қарай Саладин Акр мен Иерусалимді басып алды. Христиандар Иерусалим қаласын 1229 жылға дейін қайтадан иеленбеді. Рим папасы Урбан III Хаттин шайқасы туралы хабарды естігеннен кейін құлап, қайтыс болды (қазан 1187 ж.). Жаңа папа Григорий VIII 1187 жылдың 29 қазанында «Audita tremendi» атты бұйрығында Иерусалимнің басып алынуын Еуропадағы христиандардың күнәлары үшін жаза ретінде қарастырды. Ол бұл бұйрықта Киелі жерге жаңа крест жорығын шақырды.

Барбароссаның крест жорығы

Фридрих Барбароссаның крест жорығы, қасиетті Рим императоры, "ең мұқият жоспарланған және ұйымдастырылған" жорық болды. Фридрих жолға шыққанда жиырма алты жаста еді. Оның экспедициясына арналған екі дерек көзі сақталған: император Фридрихтің экспедициясының тарихы және паломниктердің тарихы. Сонымен қатар, император Фридрихтің қазасы туралы хат деген қысқаша трактат та бар.

Айқышқа ілу

1187 жылғы 27 қазанда, Саладин Иерусалимді басып алғаннан кейін үш аптадан астам соң, Папа Григорий VIII неміс епископтарына хаттар жіберіп, өзінің сайланғанын жариялады және оларды неміс ақсүйектерін жаңа крест жорығына көндіруге бұйрық берді. Шамамен 23 қарашада Фридрихке Шығыстағы крест штаттарының басшыларынан хаттар келді, олар оны оларға көмектесуге шақырып отырды. 11 қарашаға дейін Марсидің кардиналы Генри Германияда крест жорығын уағыздауға тағайындалды. Ол Фридрих алдында және 1 желтоқсанда Страсбургте өткен халық жиналысында уағыз айтты, сондай-ақ Страсбург епископы Генри де уағыз айтты. Страсбургте шамамен 500 рыцарь крестке белгі салды, бірақ Фридрих Кельн архиепискобы Филиппен болған жанжалының себебімен келіспеді. Дегенмен ол Филиппті Францияға (сол кезде оның одақтасы болған) крестке белгі салуға шақыру үшін елшілерді жіберді. 25 желтоқсанда Фридрих пен Филипп Ивои мен Музон арасындағы шекарада Генрих Марси мен Тир архиепискобы Иосийдің қатысуымен кездесті, бірақ ол Филиппті Англиямен соғыста болғандықтан крест жорығына баруға көндіре алмады. Фридрих 1188 жылғы 27 наурызда Майнцте диета өткізді. Ол осы мәжілісті мақсатына орай "Мәсіх соты" деп атады. Кельн архиепискобы Фридрихке бағынып берді және империяда бейбітшілік орнатылды. Вирцбург епискобы Годфри крест жорығы туралы уағыз айтты және Фридрих жиналыстың өтінішімен крестке белгі салды. Одан кейін оның ұлы, Швабия герцогы Фридрих VI, Богемия герцогы Фридрих, Австрия герцогы Леопольд V, Тюрингия ландграфы Людовик III және көптеген кіші ақсүйектер де оның ізінен ерді. Крестке белгі салғаннан кейін Фридрих Папаның нұсқауымен "мәжүсілерге қарсы жалпы жорық" жариялады. Ол дайындық кезеңін 1188 жылғы 17 сәуірден 1189 жылғы 8 сәуірге дейін белгіледі және әскерді Регенсбургте Әулие Георгий күнінде (1189 жылғы 23 сәуірде) жиналуға жоспарлады. Крест жорығының тәртіпсіздікке ұшырауына жол бермеу үшін қатысушылар кем дегенде үш маркаға ие болуы керек еді, бұл екі жыл бойы өзін-өзі асырауға жеткілікті сома болатын.

Яһудилерді қорғау

Страсбургте Фридрих крест жорығын қаржыландыру үшін Германиядағы яһудилерге шағын салық салды. Ол сондай-ақ яһудилерді өзінің қорғауына алды және оларға қарсы уағыз айтуға тыйым салды. Германиядағы Бірінші және Екінші крест жорықтары яһудилерге қарсы зорлық-зомбылықпен мазаланды. Үшінші крест жорығының өзі Англияда яһудилерге қарсы зорлық-зомбылықтың жаңадан басталуына себеп болды. Фридрих Германия ішінде осындай оқиғалардың қайталануын сәтті болдырмады. 1188 жылдың 29 қаңтарында Майнцтегі яһуди кварталына халық толқуы шабуыл жасады, көптеген яһудилер императорлық Мюнценберг қамалына қашты. Наурыз айында "Христос сотымен" байланысты басқа да оқиғалар болды. Майнц раввині Моше ха-Коэннің айтуынша, 9 наурызда адамдар Христостың сотына келе бастаған сәттен бастап ұсақ-кене оқиғалар орын алды. Бұл 26 наурызда яһуди кварталына шабуыл жасау үшін жиналған халық толқуымен аяқталды. Оны император маршалы Генрих Кальден таратып жіберді. Раввин содан кейін императормен кездесті, нәтижесінде яһудиге мүгедектік келтірген немесе өлтірген әркімге мүгедектік немесе өлім жазасы қарастырылған императорлық жарлық шығарылды. 29 наурызда Фридрих пен раввин яһудилер императорлық қорғаумен қамтылғандығын көрсету үшін бірге көшелермен жүрді. Қаңтарда қашқан яһудилер сәуірдің соңында қайта оралды.

Дипломатиялық дайындық

Страсбург жиналысынан кейін көп ұзамай Фридрих өз әскерінің олардың жерлері арқылы өтуі үшін келісуге легаттарды жіберді: Майнц архиепископы Конрад – Венгрияға, Висенбах Годфриді – Рум Селджук сұлтанына, ал Византия империясына – есімдері аталмаған елшіні. Ол Арменияның ханзадасы Лео II-ге де өкілдер жіберген болуы мүмкін. Фридрих 1175 жылы Саладинмен достық шартына қол қойғандықтан, Саладинге олардың одағының тоқтатылуы туралы хабарлау қажет деп ойлады. 1188 жылдың 26 мамырында ол Диц графы Генрих II-ні Саладинге үлтіматум жеткізуге жіберді. Сұлтан өзі бағындырған жерлерден кетуге, Шын Крестті Киелі Құрбан жері шіркеуіне қайтаруға және оның бағындыру кезінде қаза болған христиандардың құрметін өтеуге бұйрық берілді, әйтпесе Фридрих олардың шартын бұзады. 1188 жылғы Рождестводан кейінгі бірнеше күнде Фридрих Нюрнбергте венгр, византиялық, серб, сельджук және, мүмкін, әйюбид елшілерін қабылдады. Венгриялықтар мен сельджуктар крестшілерге азық-түлік пен қауіпсіз жол беруге уәде берді. Сербияның ұлы князі Стефан Неманьяның елшілері князь Фридрихті Ниште күтетінін хабарлады. Византиялық елші Иоанн Каматероспен келісімге қол жеткізілді, бірақ бұл Вюрцбург Годфриінен, Швабия Фридрихінен және Австрия Леопольдінен крестшілердің жақсы мінез-құлқына ант беруді талап етті. Мюнстер епископы Герман, Нассау графы Руперт III, болашақ Генрих III Диц және императорлық камерарий Маркуард фон Нойенбург үлкен сүйемелдемемен Византияда дайындық жұмыстарын жүргізу үшін жіберілді.

Әскер жинап алу

1187 жылдың желтоқсан айында Страсбургте өткен жиналыста Вюрцбург епископы Годфри Фридрихті әскерін құрлықпен емес, теңіз арқылы Киелі жерге жіберуге шақырды. Фридрих бұл ұсыныстан бас тартты, тіпті Папа Клемент III Годфриге осы мәселені тағы да талқыламауға бұйырды. Соңында, көптеген немістер Регенсбургтегі жиынға келмей, Сицилия Корольдығына барып, өздері Киелі жерге теңіз арқылы саяхаттауға үміттене бастады. Фридрих Сицилия Королі Вильгельмге мұндай сапарларды тоқтатуды сұрап хат жазды. Император мен Папа Саладиннің жақын арада крестоносшылардың барлық портын басып алуы мүмкін деген қорқынышта болған болуы керек. Фридрих – Киелі жерге аттанған үш корольдің біріншісі болды. 1189 жылдың 15 сәуірінде Хагенауда Фридрих саяхатшының таяғы мен сүйіншісін ресми және символдық түрде қабылдады. Ол 7-11 мамыр аралығында әскерді жинау үшін Регенсбургке келді. Әскер 1 мамырда жинала бастады. Фридрихті күтіп тұрған әскердің аздығы көңілін қалдырды, бірақ халықаралық күштердің бұрыннан Венгрия шекарасына жетіп, император әскерін күтіп тұрғанын білген соң, ол жорықты тоқтатудан бас тартты. 1189 жылдың 11 мамырында Фридрих 12 000–26 000 сарбаздан, оның ішінде 2 000–4 000 атты әскерден тұратын әскермен жолға шықты. Замандас тарихшылар Фридрихтің әскерінің құрамында 10 000-нан 600 000-ға дейін, ал атты әскердің саны 4 000-нан 20 000-ға дейін жетеді деген әртүрлі бағалар берді. Империяның Бургундия және Лотарингиядан келген екі тобы Византия арқылы өтетін кезінде әскерге қосылды. Фридрихтің мұсылман жеріне алып барған әскері Германиядан шыққан әскерінен салмақтырақ болған болуы мүмкін.

Венгрия

Фридрих 1189 жылы 11 мамырда Регенсбургтен кемемен жолға шықты, бірақ әскердің көп бөлігі бұрын жер арқылы Венгрия шекарасына аттанған еді. 16 мамырда Фридрих Маутхаузен ауылын өртеп жіберуге бұйрық берді, себебі ол әскерден баж алынған. Венада Фридрих түрлі тәртіпсіздіктер үшін 500 сарбазды әскерден қуды. Ол 28 мамырда Венгрияның Прессбург қаласының жанында Пасха мерекесін тойлады. Прессбург маңындағы төрт күндік тұрақта Фридрих әскердің жақсы мінез-құлқы туралы жарлық шығарды, бір жылнамада бұл "жалақорларға қарсы заң" деп аталды. Бұл жарлықтың тиімді болғаны көрінді. Прессбургтен венгр елшілері крестшілерді Эстергомға сүйемелдеп алып келді, онда 4 маусымда Венгрия королі Бела III оларды күтіп алды. Ол әскерге қайық, шарап, нан және арпа ұсынды. Фридрих Эстергомда төрт күн қонақ етті. Венгрия королі әскерді Византия шекарасына, Белградқа дейін сүйемелдеді. Драва және Тиса өзендерін кесіп өту кезінде жағдайлар туды, бірақ Сава өзені 28 маусымда ешқандай оқиғасыз кесілді. Белградта Фридрих турнир өткізіп, сот отырысын шақырып, әскерді санап, Византия императоры Исаак II-ге өзінің византиялық территорияға кіргенін хабарлаған хат жазды.

Византия империясы

Армия, Бела III-нің ілесіп жүруімен, 1 шілдеде Белградтан шығып, Морава өзенін кесіп, Браничевоға бет алды. Браничево, Белград византия-мажар соғысында (1180–1185 жж.) мажарлар мен сербтермен қиратылғандықтан, жергілікті византиялық әкімшіліктің орталығы болды. Византиялық әкімшіліктің басшысы дукс (герцог) болды. Браничевода Бела III демалып, Венгрияға оралды. Ол крестшілерге вагон берді, ал Фридрих оған қайтарым ретінде қайықтарын берді, себебі олар енді Дунай өзенімен жоғары қарай саяхаттамайтын еді. Тарентайз архиепискобы Аймо II басқарған Бургундия жасағы және Мецтен келген жасақ Браничеводағы армияға қосылды. Браничево герцогы армияға сегіз күндік азық-түлік берді. Венгрия жасағын қоса алғанда, кеңейтілген армия 11 шілдеде Константинопольге дейін созылған Виа Милитарис жолымен Браничеводан кетті. Жол бойында оларды қарақшылар мазалады. Крестшілердің мәліметтеріне сәйкес, ұсталған қарақшылардың кейбіреуі Браничево герцогының бұйрығымен әрекет еткендерін мойындады. 25 шілдеде Фридрих Чуприяда болғанда, Петр Бриксейдің Лотарингия жасағымен Венгрияға келгенін естіді. Осыдан кейін Фридрих пен Исаак арасындағы байланыс мәселелері айқын көріне бастады. Фридрихтің елшілері Константинопольге жетті, бірақ Исаак Филадельфиядағы Теодор Мангафас атты жалған билеушіге қарсы көтерілісшілерді қоршаумен айналысты. Дегенмен, Джон Каматерос Фридрихке Софияда сауда жасауға болатынын хабарлап хат жазды. Фридрих Чуприядан тағы бір елшісін, Лектофор есімді венгр графынан Константинопольге, не болып жатқанын білу үшін жіберген болуы мүмкін. 27 шілдеде Фридрих Ниште Ұлы князь Стефан Неманьядан құрметпен қарсы алынды. Сербия билеушісі императордан өзінің иеліктерін оған беруін сұрады, бірақ Фридрих діни сапарда екенін және сербтер византиялықтарға қарсы көтерілген кезде Исаакқа зиян келтіргісі келмейтінін айтып, бас тартты. Мерения герцогы Бертольдтың қызы мен Неманьяның туысы Толжен арасында некелік одақ жасалды. Фридрих Болгария патшасы Петр II-ден қолдау хаттарын алды, бірақ тікелей одаққа келіспеді. Фридрих Балқан саясатына араласпауға тырысқанына қарамастан, византиялықтар Ништегі оқиғаларды жаулықтық акті деп қарады. Ништен кетер алдында Фридрих Вюрцбургтік Годфридтен тәртіп пен бейбітшілікті сақтаудың маңыздылығы туралы уағыз айтты. Ол армияны қайта ұйымдастырып, оны төрт бөлікке бөлді, себебі олар византиялықтардың бақылауындағы және оларға достық емес аумаққа кіретін еді. Швабтар мен бавариялықтардың алғы шебі Швабия герцогының басқаруында болды, оған Баденнің Герман IV және Вохбургтың Бертольд III көмектесті. Екінші дивизия венгр және богемия жасақтарынан тұрды, олардың әрқайсысының жеке тулары болды. Үшінші дивизия Пасау епископы Дипольдтың көмегімен Меранья герцогының басқаруында болды. Төртінші дивизия Фридриктің жеке басқаруында болды, ал Нассаулық Руперт оның штандарт ұстаушысы болып тағайындалды. 30 шілдеде Ништен шығып, 13 тамызда Софияға жетті. Олар қаланы толығымен тастап кетілген күйде тапты. Оларды қарсы алу үшін византиялық делегация болған жоқ, сондай-ақ сауда орыны да болған жоқ. Келесі күні крестшілер Софиядан шықты, ал Петр Бриксей басқарған лотарингиялықтар, ақыры, негізгі армияға қосылды. Траян қақпасын 500 сарбаздан тұратын византиялық жасақ ұстап тұрды. Пасаулық Дипольдтың айтуынша, гарнизон Фридриктің барлаушыларын көргенде шегінген, бірақ Экспедиция тарихында Фридрих пен шағын рыцарь тобы шабуыл жасағаннан кейін ғана шегінгендігі жазылған. Армия 20 тамызда Пазарджикке жетіп, мол азық-түлік тапты.

Византиямен қақтығыс

Лектофор Пазарджикте әскермен кездесіп, Фредерикке елшілеріне көрсеткен құрметсіздік туралы хабарлады. 24 тамызда император әскері Филиппополиске жетті, ал аймақтағы византиялық күштер олардың жақындауынан қашып кетті. 25 тамызда Лектофордың хабары расталды: Мюнстердің Герман, Нассаудың Руперті, Дицтің Генрих және Нюенбургтің Маркуарды мүліктерінен айырылып, Әйюбид елшісінің алдында ашық қорланды. Сол күні византиялық елші Яков Пизадан хат әкелді. Ол Фридрихті «Германия королі» деп атап, императорлық титулдан бас тартты және оны ұлы Фридрихті Константинополь тағына отырғызуға тырысып жатқаны үшін айыптады. Дегенмен ол 1188 жылдың желтоқсанындағы келісімді орындауға дайын екенін ұсынды, егер ол тұтқындалған елшілермен қатар (соның ішінде герцог Фридрих пен алты епископты) кепіл ретінде алса, крестшілерді Дарданелл арқылы өткізеді. Фридрих елшілер босатылғаннан кейін ғана ұсынысты қарастыратынын жауап берді. Экспедиция тарихында айтылғандай, Исаактың хатының келуі крестшілер мен византиялықтар арасындағы қарым-қатынастың үзілуіне әкелді. Содан кейін крестшілер тонау мен жерді өртеу саясатын қолданды. 26 тамызда крестшілер Филиппополисті және оның мол қорларын басып алды. Фридрих ең жақын византиялық қолбасшы, протостратор Мануэль Камыцеспен байланыс орнатуға тырысты. Ол жауап алмаған соң, 29 тамызда оның әскеріне шабуыл жасап, елу адамды өлтірді. Келесі күні (30 тамыз) немесе бір аптадан кейін (6 қыркүйек) герцог Фридрих пен герцог Бертольд қарсылықсыз Берроені басып алды. Генрих Кальден Скрибенция деп аталатын бекіністі басып алды, ал епископ Дипольд пен герцог Бертольд тағы екі қала мен он бекініс иеленді. Осы кезде жергілікті армян және болгар халқы Фридрихке крестшілер қалада болғанша Филиппополистегі нарықты қамтамасыз етуге ант берді. Олар 5 қарашаға дейін Македонияның бір бөлігін басып алып, сол жерде қалды. Исаак Камыцке крестшілерді қадағалап, олардың азық іздеу топтарын мазалауға бұйрық берді. 1189 жылдың 22 қарашасында Камытц 2000 атты әскермен Филиппополис маңында крестшілердің керуенін тонауға дайындалды. Бұл туралы крестшілерге Камыцтың негізгі лагері орналасқан Проусенос бекінісінің армян тұрғындары хабарлады. Олар византиялық лагерге шабуыл жасау үшін 5000 атты әскермен жолға шықты. Екі күш Проусенос маңында кездейсоқ кездесіп, одан кейін болған шайқаста Камытц жеңілді. Оқиғаға куә болған тарихшы Никетас Хониат византиялықтардың Охридке дейін қашқанын және Камытц шайқастан үш күннен кейін ғана әскеріне қосылғанын жазды.

Түрік аумағы

Анатолияға жеткеннен кейін Фредерикке түрік Рум сұлтандығы аймақтан қауіпсіз өтуді уәде еткенімен, оның орнына оның әскеріне үздіксіз түрік шабуылдары жасалды. Филомелион шайқасында 10 000 түрік сарбазы 2 000 крестшіге жеңіліп, 4 174–5 000 түрік қаза тапты. Түріктердің крестшілер әскеріне жасаған шабуылдары тоқтамағаннан кейін, Фредерик түрік астанасы Иконияны басып алып, мал мен азық-түлік қорын толықтыруға шешім қабылдады. 1190 жылдың 18 мамырында неміс әскері Икония шайқасында түрік жауынгерлерін жеңіп, қаланы тонап, 3 000 түрік сарбазын өлтірді. 1190 жылдың 10 маусымында Салеф өзенін кешіп өту кезінде Фредериктің аты сырғып, оны тастарға құлатты; ол өзенге батып қайтыс болды. Осыдан кейін оның әскерінің көп бөлігі алдағы императорлық сайлауды күтіп, теңіз арқылы Германияға қайтып келді. Императордың ұлы Фредерик Швабиялық қалған 5 000 сарбазды Антиохияға бастап барды. Антиохияда императордың денесін еттен ажырату үшін қайнатып, оны Әулие Петр шіркеуіне жерледі; ал сүйектерін крест жолына жалғастыру үшін қапқа салды. Бірақ Антиохияда неміс әскері қызбадан әрі азайды. Жас Фредерик өзінің туысы Конрад Монферраттан оны әкесінің сүйектері жерленген Акраға, Тир арқылы қауіпсіз жеткізуге көмектесуін сұрады. Император әскері Иерусалимді басып алу мақсатына қол жеткізе алмаса да, Селжук сұлтандығының астанасын басып алып, түрік күштеріне елеулі зиян келтірді, барлық шайқастар мен ұрыстарда 9 000-нан астам түрік сарбазы қаза тапты.

Теңіздегі крест жорықтары

1189 жылдың көктемі мен күзінде Солтүстік Еуропа суларынан негізгі әскерлерден тәуелсіз екі маңызды халықаралық теңіз экспедициясы өтті. Бұған қоса, кішкентай көлемде көптеген тіркелмеген теңіз саяхаттары болған болуы мүмкін. Кейбіреулері 1188 жылы жолға шыққан деседі. Екі флоттың біріншісі Ұлы Ораза айында Англиядан аттанды. Ол 10 000-ға жуық адам мен Англия, Дания, Фризия, Фландрия, Голландия және Рейн аймағынан 50-60 кемеден тұратын үлкен халықаралық флот болды. Лиссабонда тоқтағаннан кейін флот Альворды шабуылдап, оның альмохад қорғаушыларын тас-талқан етті. 1 қыркүйекте Аккаға жетті. Екі маңызды флоттың екіншісі жақсы жазылған, себебі оның ерліктері туралы куәгерлік айғақ – De itinere navali атты кітап сақталған. Оның құрамында көбінесе қара халық болды. Ол сәуір айында Германиядан он бір кемемен жолға шықты, бірақ шілде айының басында Лиссабонға май айында келген ағылшын флотымен күшейтілді. Португалия королі Санчо I оны Сильвеске шабуыл жасауға көмектесу үшін жалдаған. Сильвестің қоршауында флотта 38 кеме болды, оның ішінде екі кеме Бретань мен Галисиядан еді. Қала 45 күннен кейін капитуляциялады. Екінші флот 1190 жылдың сәуір және маусым айлары аралығында Аккаға келді. Narratio de primordiis ordinis theutonici мәліметінше, оның кемелерінен алынған ағаш пен желкен далалық госпиталь құруға пайдаланылды, ол кейін Тевтон орденіне айналды. Ибн Идхаридің "Баян" кітабында 1190 жылдың көктемінде Гибралтар бұғазы маңында солтүстік флот альмохад флотымен теңіз шайқасын өткізіп, жеңіліске ұшырады, оның жауынгерлері қаза болды немесе тұтқынға алынды. Флот Португалияда қыстаған болуы мүмкін. Бұл оқиға христиандық дереккөздерде еске алынбаған. 1190 жылдың жазында, қала альмохадтармен қоршауда болған кезде, өз флотынан бөлінген жалғыз ағылшын кемесі Сильвеске келді. 1189 жылғы экспедицияның бұрынғы қатысушысы епископ Николайдың өтінішімен ағылшын крестоносшылары сәтті қорғанысқа қатысты.

Ричард пен Филиптің крест жорығы

Англияның Генрих II мен Францияның Филипп II 1188 жылдың қаңтар айында Гиссорда өткен кездесуде бір-бірімен соғысты аяқтады, содан кейін екеуі де крест жорығына бел буды. Екеуі де бұл жорықты қаржыландыру үшін өз азаматтарынан "Саладиннің салымын" жинады. (Мұндай салық Рим империясында алынбаған еді.) Британияда Кентербери архиепископы Болдуин Форд Уэльске саяхат жасап, Жеральд Уэльстің жазбаларында көрсетілгендей, 3 000 қарулы адамды крест жорығына қатысуға көндірді. Болдуин кейін Ричардпен бірге крест жорығына қатысып, Киелі жерде қайтыс болды.

Өту

Англия королі Генрих II 1189 жылғы 6 шілдеде қайтыс болды. Ричард оның орнына отырып, крест жорығы үшін қаржы жинауды дереу бастады. Осы уақытта оның бір бөлігі азаматтары бірнеше толқындармен теңіз арқылы аттанды. 1190 жылдың сәуір айында Ричардтың флоты Дартмуттан Ричард де Камвилл мен Роберт де Сабле басшылығымен Марсельдегі патшасымен кездесу үшін жолға шықты. Флоттың бір бөлігі португалдық монархқа Сантарем мен Торрес-Новасқа қарсы Альмохадтардың шабуылына қарсы тұруға көмектесті, ал тағы бір тобы христиандық Лиссабонды тонады, бірақ португалдық монарх оларды жеңді. Ричард пен Филипп II Франциядағы Везеледе кездесіп, 1190 жылғы 4 шілдеде Лионға дейін бірге жолға шықты, онда олар Сицилияда кездесуге келісіп, ажырасты. Ричард 800-ге дейін серігімен Марсельге, ал Филипп Генуяға аттанды. Ричард Марсельге келді, бірақ флоты келмегенін көрді. Олардың келуін күтуден және кемелерді жалдаудан шаршап, 7 тамызда Сицилияға аттанды, жол бойы Италияның бірнеше қалаларын аралап, 23 қыркүйекте Мессинаға жетті. Темірде, ағылшын флоты 22 тамызда Марсельге келді, Ричардтың кеткенін көрді және тікелей Мессинаға жүзіп, 14 қыркүйекте одан бұрын жетті. Филипп 650 салт атты, 1300 ат және 1300 жас серіктен тұратын әскерін Сицилия арқылы Киелі жерге жеткізу үшін генуялық флотты жалдады. Сицилияның Вильгельм II өткен жылы қайтыс болды, оның орнына Ричардтың қарындасы Жоаннаны тұтқынға алған Танкред келді. 1190 жылғы 4 қазанда Ричард Мессина қаласын басып алды және Жоанна босатылды. Ричард пен Филипп Ричардтың неке мәселесіне байланысты дауласты, өйткені Ричард Наварраның Беренгариясына үйленуге шешім қабылдады, бұл Филипптің жарты қарындасы Алисамен жасаған ұзақ жылғы келісімін бұзды. Филипп 1191 жылғы 30 наурызда Сицилиядан тікелей Таяу Шығысқа аттанды және сәуір айында Тирге келді, 20 сәуірде Акрыны қоршауға қосылды. Ричард Сицилиядан 10 сәуірде ғана аттанды. Сицилиядан шыққаннан кейін көп ұзамай Ричардтың 180 кемесі мен 39 галереясы қатты дауылға тап болды. Бірнеше кеме жағаға тірелді, оның ішінде Жоанна, оның болашақ әйелі Беренгария және крест жорығы үшін жиналған көптеген азық-түлік болды. Көп ұзамай, ол байлықты Кипрдің Исаак Дукас Комненісінің ұрлағаны анықталды. Әйелдер зардап шекпеді. Ричард 6 мамырда Лимассолға кірді және Исаакпен кездесті, ол Ричардтың мүлкін қайтаруға және 500 сарбазын Киелі жерге жіберуге келісті. Ричард Лимассолда орналасты, онда Иерусалим патшасы Гий Лузиньян келді және Беренгарияға үйленді, оған патшайым тағы тағылды. Фомагуста бекінісіне оралғаннан кейін Исаак қонақжайлыққа берген уәдесін бұзып, Ричардқа аралдан кетуді бұйырды. Исаактың мақтанышы Ричардты бірнеше күн ішінде аралды басып алуға итермеледі, ол маусымға дейін кетті. Алайда, Бетунаның аты-жөні белгісіз жазба авторы Ричард Кипрге Исаактың Акродағы латын армиясына азық-түлік жеткізуін тоқтату үшін шабуыл жасады деген қызықты пікір айтады. Алайда, қазіргі ғалымдардың көпшілігі Ричардтың Кипрді басып алуы кездейсоқ оқиға болды деп санайды.

Акроның қоршауы

1189 жылы Саладин Иерусалимнің Гайын түрмеден босатты. Гай Тирдегі христиан күштерінің басшылығын алуға тырысты, бірақ Монферрат Конрады мұсылман шабуылдарынан қаланың сәтті қорғанысынан кейін билікті ұстады. Ол өзінің назарын Акраның бай портына аударды. Ол қаланы қоршауға алу үшін әскер жинады және Филиптің жаңадан келген француз әскерінен көмек алды. Бірақ біріккен әскерлер Саладинге қарсы тұруға жеткіліксіз болды, оның әскерлері қоршау салғандарды қоршады. 1190 жылы жаз айында лагерьдегі көптеген аурулардың бірінен королева Сибилла мен оның жас қыздары қайтыс болды. Гай, тек неке арқылы патша болса да, тәжін сақтауға тырысты, бірақ заңды мұрагер Сибилланың жарты қарындасы Изабелла болды. Торонның Хамфри IV-інен ажырасқаннан кейін, Изабелла Монферраттың Конрадына үйленді, ол оның атынан патшалыққа талап қойды. 1190-91 жылдардың қысында дизентерия мен қызбаның жаңа ошақтары пайда болды, олар Фридрих Швабияның, Иерусалим Патриархы Гераклийдің және Блуаның Теобальд V-нің өмірін алды. 1191 жылдың көктемінде кеме қатынасы қайта басталғанда, Австрияның Леопольд V келді және императорлық әскердің қалған бөлігін басқарды. Мамыр айында Францияның Филипп патшасы Сицилиядан әскерімен келді. Киликия Армениясының Лео II басқаратын көршілес әскер де келді. Ричард 1191 жылдың 8 маусымында Акраға келді және дереу 12 шілдеде алынған қаланы шабуылдау үшін қоршау қаруларын салуды қадағалай бастады. Ричард, Филипп және Леопольд жеңіс сыйлықтары үшін дауласты. Ричард Леопольдты қорлап, қаладан неміс туын түсірді. Иерусалим патшалығы үшін күресте Ричард Гайды қолдады, ал Филипп пен Леопольд Конрадты қолдады, олар оған туыс болған. Гай билік ете беретіні, бірақ Конрад оның өлімінен кейін тәжді алатыны шешілді. Ричардтан (ал Филипптің жағдайында денсаулығы нашар болғандықтан) көңілі қалған Филипп пен Леопольд өз әскерлерін алып, тамыз айында Киелі жерді тастап кетті. Филипп оларға төлеу үшін 7 мың француз крестшісі мен 5 мың күміс марка қалдырды. Саладин Ричардпен әйелдері мен балалары бар тұтқынға алынған мұсылман сарбаздарының гарнизонын босату туралы келіссөздер жүргізуге тырысты. Бірақ 20 тамызда Ричард Саладиннің тым көп кешіккенін ойлап, Саладин әскерінің көз алдында 2700 мұсылман тұтқынының басын шапты. Саладин өзіне қолға түскен барлық христиан тұтқындарын өлтіруге жауап берді. Акраның құлауынан кейін крестшілер Ғалилеяның ішкі бөліктерін, соның ішінде Ми'илия мен Би'инаны қайта басып алды.

Арсуф шайқасы

Акроны басып алғаннан кейін Ричард Яффа қаласына қарай жорыққа шықты. Иерусалимге шабуыл жасамас бұрын Яффаны бақылауға алу қажет еді. Бірақ 1191 жылдың 7 қыркүйегінде Саладин Яффодан солтүстікке қарай 48 шақырым жердегі Арсуф қаласының тұсында Ричардтың әскеріне шабуыл жасады. Саладин Ричардтың әскерін жеке-жеке жеңу үшін оның құрамын бұзуға тырысты. Дегенмен, Ричард әскерінің қорғаныс құрамын сақтап тұрды, тек Госпитальерлер Саладиннің оң қанатына шабуыл жасап, қатарларын бұзғанға дейін. Содан кейін Ричард жалпы қарсы шабуылға бұйрық берді, осы шабуыл жеңіске әкелді. Арсуф маңызды жеңіс болды. Мұсылман әскері 7000 сарбазын жоғалтқанына қарамастан, толығымен талқандалмады, бірақ шашырап кетті; мұсылмандар үшін бұл арсыздық саналды және крестшілердің рухын көтерді. Арсуф Саладиннің жеңілмейтін батыр ретіндегі беделін түсіріп, Ричардтың сарбаздық батылдығы мен қолбасшылық шеберлігін көрсетті. Ричард Яффаны басып алып, қорғап, ұстап тұруға қол жеткізді, бұл Иерусалимді қорғауға бағытталған стратегиялық маңызды қадам болды. Саладинді жағалаудан айырып, Ричард Иерусалимге қол жеткізуіне үлкен қауіп төндірді.

Иерусалим мен келіссөздер бойынша алға басу

Арсуф шайқасындағы жеңісінен кейін Ричард Яффаны басып алып, жаңа штабын сонда орнатты. Ол Саладинмен келіссөздер бастауды ұсынды, Саладин өз бауыры Әл-Адильді (франктар арасында «Сафадин» деп танылған) Ричардпен кездесуге жіберді. Ричардтың қарындасы Жоаннаны немесе қызы Элеонораны, Бриттанияның сұлу қызын, Әл-Адильге үйлендіру туралы келіссөздер сәтсіз аяқталды, содан кейін Ричард Саладинның жақында қиратқан Аскалон қаласына бет бұрды. 1191 жылдың қараша айында крестшілер армиясы Иерусалимге қарай ішкі аймаққа жылжыды. 12 желтоқсанда Саладин өз әмірлерінің қысымымен әскерінің көп бөлігін таратуға мәжбүр болды. Бұл туралы білген Ричард әскерін алға жылжытып, Рождествоны Латрунда қарсы алды. Содан кейін әскер Иерусалимнен шамамен 12 шақырым қашықтықтағы Бейт-Нубаға жетті. Иерусалимдегі мұсылмандық рух соншалықты төмендеген еді, крестшілер келгенде қала тез құлап қалуы мүмкін еді. Қатты суық, жаңбыр мен ақ жауынның қорқынышты жағдайы, сонымен қатар крестшілер армиясы Иерусалимді қоршаса, Саладиннің күштерімен тұтқындалып қалуы мүмкін деген қауіп, жағалауға қайта шегіну туралы шешім қабылдануына себеп болды. Ричард Конрадты өзіне қосылуға шақырды, бірақ ол Ричардтың король Гаймен жасаған одағына сілтеме жасай отырып бас тартты. Ол да Саладинмен келіссөздер жүргізіп, Ричардтың Гай үшін Тирді тартып алмауға тырысуына қарсы тұру үшін әрекеттенді. Алайда, сәуір айында Ричард корольдіктің ақсүйектерінің сайлауынан кейін Конрадты Иерусалимнің патшасы ретінде мойындауға мәжбүр болды. Гай бірде-бір дауыс алған жоқ, Ричард оған Кипрді өтемақы ретінде сатты. Конрад таққа отыру алдында Тир көшелерінде екі кісісінен қаза тапты. Сегіз күннен кейін Ричардтың жүйесі Генрих II Шампань королевасы Изабеллаға үйленді, ол Конрадтың баласын күтіп жатқан еді. Корольді өлтіргендер Ричардтың бұйрығымен әрекет еткен деген күдік туды. Қыс айларында Ричардтың әскері Аскалонды басып алып, Саладин бұрын қиратқан бекіністерін қайта жаңартты. 1192 жылдың көктемінде келіссөздер жалғасып, екі тараптың арасында шағын шайқастар болды. 22 мамырда Египет шекарасындағы стратегиялық маңызды Дарум бекініс қаласы бес күндік қатал шайқастан кейін крестшілердің қолына көшті. Крестшілер армиясы тағы да Иерусалимге бет бұрды, маусым айында қалаға көз жеткізді, бірақ бұл жолы басшылары арасындағы келіспеушіліктерге байланысты қайтадан шегінуге мәжбүр болды. Атап айтқанда, Ричард және армия кеңесінің көпшілігі Саладинді Иерусалимнен бас тартуға мәжбүрлеу үшін оның билігінің негізін Египетті басып алу арқылы шабуылдауды қалаған. Алайда француз жасағының басшысы Бургундия герцогы Иерусалимге тікелей шабуыл жасау керек деп талап етті. Бұл крестшілер армиясын екі топқа бөліп, ешқайсысы өз мақсатына жетуге жеткілікті күшті болмады. Ричард Иерусалимге қарсы шабуылға қатысатынын, бірақ қарапайым сарбаз ретінде қатысатынын мәлімдеді, армияны басқарудан бас тартты. Бірлескен басшылық болмағандықтан армияның жағалауға қайта шегінуден басқа амалы қалмады.

Саладиннің Яффаны қайтарып алуға тырысуы

1192 жылдың шілдесінде Саладиннің әскері күтпеген жерден Жаффаға мыңдаған сарбазбен шабуыл жасап, қаланы басып алды. Бірақ Акрадағы қырғынға ашуланған әскерлерін Саладин бақылаудан шығарды. Саладин тіпті крестоносшыларға, ол әскерін қайта жинағанға дейін, цитадельде қорғанышқа бекінуді бұйырған деседі. Ричард Саладиннің әскері Жаффаны басып алғанын естігенде, Англияға қайтуға ниеттеніп еді. Ричард 2000-нан аспайтын шағын күшпен теңіз арқылы Жаффаға күтпеген шабуыл жасады. Ричардтың әскері кемелерден Жаффаға шабуылдады, ал теңізден шабуыл күтілмеген айюбилер қаладан ығыстырылды. Ричард крестоносшылардың тұтқындарын босатып, олардың сапын арттырды. Дегенмен, Саладиннің әскері сандар жағынан артық болды және қарсы шабуылға көшті. Саладин таңертең жасырын шабуыл жасауды жоспарлаған, бірақ оның күштері ерте ашылды. Шабуылға көшкенімен, оның сарбаздары жеңіл қаруланғандықтан крестоносшылардың көптеген арбалетшілерінің оқтарынан 700 сарбазы қаза тапты. Жаффаны қайта басып алуға жасалған шайқас Саладин үшін толық сәтсіздікке ұшырады, ол шегінуге мәжбүр болды. Бұл шайқас жағалаудағы крестоносшылар мемлекеттерінің беделін нығайтты. 1192 жылдың 2 қыркүйегінде, Жаффадағы жеңілісінен кейін Саладин Ричардпен келісімге келуге мәжбүр болды. Келісім бойынша Иерусалим мұсылмандардың бақылауында қала береді, бірақ қарусыз христиан паломниктері мен саудагерлеріне қалаға баруға рұқсат берілді. Аскалон Саладиннің Мысыр мен Сириядағы иеліктері арасындағы байланысқа қауіп төндіргендіктен, бұл мәселе келіспеушілік тудырды. Соңында Аскалонның қорғаныс құрылыстары бұзылғаннан кейін Саладиннің бақылауына қайтарылуына келісім берілді. Ричард 1192 жылдың 9 қазанында Киелі жерден кетіп қалды.

Нәтиже

Үшінші крест жорығы Иерусалимді қайта басып алу мақсатына жете алмады. Дегенмен, ол құлаудың алдында тұрған кресттік мемлекеттердің сақталуына көмектесті, бұл Кипрді жаулап алу арқылы одан әрі нығайтылды. Келісім шарттары бойынша, мұсылмандар Палестинаның және оны қоршаған аймақтардың көп бөлігін, тек Тирден Яффаға дейінгі тар жолақты христиандардың билігінде қалдырды. Ішкі аймақтарда крестшілер Гәлилеяның бір бөлігін қайтарып алды, ал оңтүстікте Рамла мен Лиддті басқару құқығы Иерусалим Корольдігі мен Әйюбид Сұлтандығы арасында бөлісті. Мұсылмандар Иерусалимді өз бақылауында ұстады. Христиан және мұсылман паломниктері Иерусалимге қауіпсіз саяхат жасай алатын болды. Екі тарап үш жылдық бейбітшілікке де келісті. Тарихшылар бұл крест жорығын табысты экспедиция, сәтсіздік немесе шығындарына байланысты негізсіз деп бағалаған.