Кіріспе

Танаси (; сондай-ақ Танасе, Теннаси, Тенаси, Тунис, Теннеси және басқа да түрленулер) – қазіргі Монро округі, Теннеси штатындағы тарихи Оверхилл елді мекені. Бұл елді мекен Теннеси штатының атына ие болды. 19 ғасырда чероки тайпасы оны қысымға ұшыратып, басқа, билігі күшті қалаға көшті. Танаси 1721 жылдан 1730 жылға дейін Оверхилл черокилерінің де-факто астанасы болды, содан кейін астана Ұлы Теликоға көшірілді. Чероки тайпасының Чота қаласы Танасиден солтүстікке қарай, кейінірек дамыды. Екі елді мекенді атаусыз өзен бөліп тұрды. 1740 жылдары Чота екі қаланың ішіндегі ең маңыздысына айналды, қалалық үйді (townhouse) иеленді, онда қауым жиналатын, ал басшылар отаршыл елшілермен кездесетін. Чота мен Танасидің саяси, әлеуметтік және демографиялық ерекшеліктері болғанымен, 1960 жылдардың соңындағы археологиялық қазбалар екі қаланың археологиялық тұрғыдан ажыратылмайтынын көрсетті. Олар Аппалач тауларының шығысынан келген ағылшын отаршылдары «тау үстіндегі қалалар» деп атаған көптеген елді мекендердің бірі болды. Екі қала Тарихи орындардың ұлттық тізілімінде бір тізім ретінде тіркелген, бірақ 1972 жылы Танасиге жеке атау (40MR62) берілді. Екі орын да 1979 жылы Кіші Теннесси өзеніндегі бөгет аяқталғаннан кейін Телико суқоймасы құрылуына байланысты суға батып кетті. Су басуға дейін 1970 жылдары осы орындарда археологиялық зерттеулер жүргізіліп, мыңдаған артефакттар табылды. 1980 жылдары Теннесси өзендері басқармасы Танасидің су астында қалған орнының үстінде, жағалауға ескерткіш орнатты, ол оның тарихын және Теннеси атауының шығу тегі ретіндегі мұрасын еске салады. Бұл ескерткіш Воноре қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 7 миль (11 км) қашықтықта, 455 тас жолының (Citico Road) жанында орналасқан. Бұл орынды Чероки тайпасының Шығыс бөлімі басқарады.

География

Кіші Теннесси өзені Солтүстік Каролинадан солтүстік-батысқа қарай ағады, бастауы Грузиядағы Аппалачи тауларында. Ол Теннесси өзеніне Леноир қаласының жанында құяды, алдында Монро округінің солтүстігінде 64 шақырымдық (40 миль) қашықтықты басып өтеді. 1979 жылы өзен сағасында Теллико бөгеті салынды, нәтижесінде Кіші Теннессидің төменгі 53 шақырымын (33 миль) және оның саласы Теллико өзенінің төменгі 35 шақырымын (22 миль) қамтитын су қоймасы құрылды. Бұл бөгет бұрынғы маңызды Чероки елді мекендерін суға батырды. Танаси Кіші Теннесси өзенінің батыс жағасында, өзен сағасынан 43 шақырым (27 миль) жоғары орналасқан. Бұл орын Бэкон бұрылысы деп аталатын өзеннің тік бұрылысына қарама-қарсы жатқан. Танаси салыстырмалы түрде жазық жазықта орналасқан, бір жағынан өзенмен, екінші жағынан биік тік төбелермен шектескен. Бұл төбелер Тимберлейктің 1762 жылғы картасында көрсетілген және Аппалачи тау жотасы мен аңғарлар провинциясының бір бөлігі болып табылады, ол Теннесси алқабының көп бөлігін қамтиды. Шынайы Аппалачи таулары Шота Танаси орнынан оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде көтеріледі.

Тарих

Танаси алғаш рет тарихи жазбаларда 18 ғасырдың басында пайда болады, ағылшындар мен черокилер арасындағы тері саудасы отарлаушылар оны реттеуге ұмтылған кезде өркендеген уақытта. Этнолог Джеймс Муни қала атауының мағынасы белгісіз екенін, бірақ оның Теннесси және Солтүстік Каролинадағы чероки жерлеріндегі басқа орындарға да қолданылғанын атап өтті. Танаси орналасқан өзеннің чероки тіліндегі атауы, шамамен, Калламако болған. Ертедегі еуропалық-американдық саяхатшылар мен саудагерлер бұл өзенді Танаси деп атады. Танасиде тұрақты түрде қоныстанған алғашқы ағылшын саудагерлерінің бірі – 1711 жылдан бері Танасиден сауда жасап келген, черокилердің «Ескі Қоян» деп атаған Элеазар Вигган еді. Ол кейіннен отарлық дипломаттар мен елшілерге жол көрсетуші болып қызмет етті. 1725 жылы Оңтүстік Каролина провинциясы полковник Джордж Чикенді Танасиге, колонияның криктермен күресінде черокилердің көмегін алу үшін жіберді. Чикен күнделігінде Танасидің басшысы – Танаси жауынгері немесе Танасидің Бас жауынгері – аймақтағы Чероки үстірт, орталық және аңғар қалаларын басқарғанын көрсетті. (Бірақ мұндай жағдай сирек кездесер еді. Орталық және Аңғар қалаларының атауы көбінесе Батыс Солтүстік Каролинадағы Аппалачи тауларының шығыс беткейіндегі қалалар тобын білдіретін. Китуа Орталық қалалардың ең бастысы еді. Чероки қоғамы жоғары деңгейде орталықтандырылмаған және қалалар өздерінің басшыларымен кең ауқымда дербестікке ие болды, сонымен қатар бұл аймақтар арасындағы саяхат таулы жерде қиын болды.) Чикен ағылшындарға қолдау білдірген Танаси жауынгерінің сөзін жазды. Кейін екеуі түтік тарту рәсіміне қатысты, онда Танаси жауынгері Чикенге аймақтағы криктердің соңғы жаулық әрекеттері туралы айтты. Полковник Джон Герберт 1727 жылы ұқсас миссиямен Танасиге сапар шекті және «Танасидің патшасы және Ұзын жауынгерімен» чероки үйінде кездескенін хабарлады. 1730 жылы Джордж II-нің елшісі деп мәлімдеген саудагер сэр Александр Каминг Танасиге сапар шекті және Танаси жауынгерінің Англияға адалдығын алды. Өзінің жетістігінің дәлелі ретінде Каминг «Танасидің тәжі» деп аталатын, боялған суыр түктерінен жасалған шашқа ұқсайтын құрметті символдық бас киімді іздеді, оны Англия короліне сыйлауды үміттенеді. Бұл бас киімді алу үшін Каминг Great Tellico басшысы Мойтойдың көмегіне жүгінді. Каминг өзінің сәнімен черокилерді Мойтойды «Чероки императоры» деп жариялауға көндірді. Ал, Мойтой Каминг сұраған бас киімді алды. Каминг көп ұзамай Англияға аттанды, оған Элеазар Вигган, болашақ чероки көшбасшысы Аттакуллакулла және Клогитта және Оуканаеках есімді екі Танаси жауынгері кіретін топты алып, оларды патшаға ұсынуға әкелді. 1730 жылы Мойтойдың таққа отыруы Чероки билігінің орталығын Танасиден оңтүстік-батысқа қарай шамамен 26 шақырым (16 миль) қашықтықтағы Телико өзенінің жағасында орналасқан Үлкен Теликоға көшірді. Алайда 1741 жылы Мойтой қайтыс болғаннан кейін Чота басшысы Олд Хоп билікті нығайта бастады. Чотаның ықпалы көп ұзамай Танасиді басып өтті, ал 1750-ші жылдардың басында Чота ең басты қалаға айналды. 1765 жылы Генри Тимберлейк, 1761-1762 жылдары үстірт қалаларына елші ретінде барған, Танасиде 12 тұрғын үй және 21 жауынгер бар екенін хабарлады және Олд Хопты Чота мен Танасидің басшысы деп атады. 1775 жылы Танаси жауынгері Каролина отаршылдарының Ватуга қауымдастығымен келісімге қол қойған басшылардың бірі болды, олар Теннессиге айналған таулардың батысында тәуелсіз билік орнатқысы келді.

Танаси мен Чотаның қарым-қатынасы

Танаси мен Чотаның қарым-қатынасы тарихшылар мен археологтарды ұзақ уақыттан бері қызықтырып келеді. Кейбіреулер екі қаланың екі аудан мен екі үкіметі бар бір қауымдастық болғанын болжайды, бұл шамамен сол кездегі Great Tellico және Chatuga қалаларындағы жағдайға ұқсас. 1970 жылдардың басындағы археологиялық қазбалар екі ауылдың орнында – өзеннің екі жағында да дамыған – табылған мәдени материалдар мен ерекшеліктердің түрлерінде ешқандай айырмашылық жоқ екенін көрсетті. Дегенмен, 18 ғасырдағы саудагерлер мен дипломаттар оларды екі бөлек қала ретінде анық айқындады. Еуропалық-американдық саудагерлер Танаси туралы 18 ғасырдың басында аймақты зерттеу кезінде хабарлаған, ал Чота 1745 жылға дейін тарихи деректерде кездеспейді. Джон Герберт пен Джордж Хантердің 1727 және 1730 жылдары салған карталарында Танаси көрсетілген, бірақ Чота жоқ. 1746 жылы ағылшын өкілі Джордж Паули Чотадағы шайханада (townhouse) шайхана басшыларымен кездесіп, Чотаның Танасиден басымдыққа ие болғанын көрсетті. Миссионер Уильям Ричардсон 1750 жылдардың соңында Оверхилл қалаларына сапар шегіп, Чота мен Танасиді "кішкентай өзен" бөліп тұрғанын сипаттады. Ричардсонның сипаттамасын Тимберлейктің 1762 жылғы картасы растайды, онда екі қаланың орналасқан жері көрсетілген.

Археологиялық табылған жерлер

1880-жылдардың соңында Смитсондар институтының этнология бюросында қызмет еткен Сайрус Томас Чота Танаси орнындағы үйінділерді зерттеді. Томас 13 қабір және бірнеше артефакт табылғанын хабарлады. 1939 жылы Томас Льюис және Мадлен Кнебург Чота Танаси орнында, Еңбек жұмыстары басқармасының қаржыландыруымен қазба жұмыстарын жүргізді, бұл жұмысшыларға жалақы төлеуге мүмкіндік берді. Хивасси аралындағы бұрынғы қазбалардан алынған деректермен салыстыру үшін мәдени мәліметтер іздеген Льюис және Кнебург 22 жерлеу, 85 шұңқыр, 982 қалып және бір құрылымды ашты. 1969 және 1974 жылдар аралығында Теннесси университетінің археологтары Чота Танаси орнында тарихты анықтау және мүмкіндігінше көп артефакттарды табу мақсатында қазба жұмыстарын жүргізді. 1970 және 1972 жылдары өткізілген екі қазба жұмысы Танасиге арналды. Чота Танаси орнында Архаикалық дәуірге (сондай-ақ Палеоинділік дәуіріне жататын қысқа мұңлы нүктелі жебе де) жататын артефакттар табылғанымен, қазба жұмыстары көбінесе чероки тайпасының билеу кезеңіне бағытталды. Зерттеушілер әрбір қаланың орналасқан жерін анықтауға және оңтүстік Аппалачи Миссисипи мәдениеті дәуірінде (шамамен 1000–1600 ж.б.д.) сол аймақты мекендеген халықтармен чероки тайпасының қарым-қатынасын анықтайтын дәлелдерді табуға үміттенеді. 1972 жылғы қазба жұмыстарынан Танаси орнында 191 нысан, 22 жерлеу, 1005 қалып және 6 құрылым табылды. Чота Танаси орнында екі қала үйі табылды, олардың бірі екіншісінен сәл кішірек және көнерек. Екі үйдің ескісі 1720 жылдары саудагерлер мен елшілер баяндаған Танаси қала үйі болуы мүмкін. Бірақ, ескі үй Чота қала үйінің ертерек нұсқасы болуы да мүмкін, және қазба жұмыстарын жүргізушілер Танаси қала үйін таба алмаған болуы мүмкін. Ескі үйдің диаметрі 15 метрден сәл асатын. 1986 жылы Танасиде табылған 22 жерлеудің қалдықтары Чотада табылған жерлеулермен бірге Вонор қаласының жанындағы Секуоя мұражайындағы жерлеу үйіндісіне қайта жерленді.

Ресурстар

Мунни, Джеймс. "Чероки тайпасының мифтері" (1900, 1995 жылы қайта басылды).