Кіріспе

Чота (сонымен қатар, Шоте, Эхота, Ицати және басқа да ұқсас түрленулер) – Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысындағы Теннесси штатының Монро округінде орналасқан тарихи Оверхилл чероки қаласының орны. Жақын орналасқан Танасиден кейін дамыған Чота, 1740 жылдардың соңынан 1788 жылға дейін Оверхилл қалаларының ең маңыздысы болды. Ол чероки халқының де-факто астанасы немесе «ана қаласы» ретінде Танасиді алмастырды. Чотада көптеген белгілі чероки басшылары туған немесе тұрған, олардың ішінде Аттакуллакула, Оконостота, Олд Хоп, Олд Тассель, Хангинг Мау және Нэнси Уорд есімдері бар. Бұрынғы Чота мен Танаси орналасқан жерлер Ұлттық тарихи орындар тізіміне бірге енгізілген; Танасиге 1972 жылы археологиялық нысан атағы (40MR62) берілген. 1979 жылдан бері екі орын Кіші Теннесси өзенінің Телико көліне толып, су астында қалды. Бұл көлге бөгет салу аяқталу алдында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. Қазба жұмыстары барысында Чотадағы қала үйінің орны табылды. Ірі чероки қалалары жүздеген адамдардың қауымдастық жиналыстарын өткізетін үлкен қала үйі немесе кеңес үйінің айналасында құрылған. Мұндай ғимараттар әдетте қала орталығындағы платформалы үйінділерге салынған. Бұл жер құрылыстарын көбінесе Оңтүстік Аппалачия Миссисиппи немесе одан ертерек мәдениеттердің ата-бабалары салған. Телико суқоймасының су басуына дейін Чота қала үйінің орны суқойманың жұмыс деңгейінен жоғары көтеріліп, материкке тас жолмен қосылды. Ежелгі қала үйі орнында орналасқан Чота ескерткіші сегіз бағанадан тұрады – әрқайсысы жеті чероки руына және біреуі ұлтқа арналған. 1969 жылғы қазба жұмыстары кезінде табылған Оконостота басшысының қабірі ескерткіштің жанына қайта жерленді. Қазіргі таңда бұл орын федералдық деңгейде мойындалған Чероки Үндістерінің Шығыс тобының басқаруында, олардың бас кеңсесі Солтүстік Каролина штатының Чероки қаласында орналасқан.

География

Кіші Теннесси өзені Аппалачи тауларындағы бастауынан Теннессиге кіріп, Блунт, Монро және Лаудон округтерінің аймақтары арқылы 80 шақырымнан астам ағып, қазіргі Ленойр-Сити маңында Теннесси өзенімен қосылады. 1979 жылы Телико бөгетінің құрылысынан пайда болған Телико көлі өзеннің төменгі 53 шақырымын алып жатыр. Шота орны өзен сағасынан шамамен 43 шақырым (27 миль) жоғары, өзеннің өткір бұрылысы – Бэкон бұрылысының қарсы жағында орналасқан. Чота мен Танаси екеуі де Чероки тайпасы өзен бойындағы салыстырмалы түрде тегіс террасада, оңтүстікке қарай тік көтерілетін қаптармен қоршалған жерде салынған. Бұл қаптар Аппалачи таулы-долинды аймағының бөлігі болып табылады, ол тар, созылған қаптармен және тік төбелермен сипатталады. Ұлы Түтінді Таулар мен Юникой Таулары, екеуі де Аппалачи тауларының негізгі қырқасының құрамында, оңтүстік-шығысқа және оңтүстік-батысқа қарай бірнеше шақырымға көтеріледі. Танаси мен Чота ескерткіштері 360 тас жолынан (Ситико жолы) Бейкон Ферри жолы бойында орналасқан, ол тұйық автотұраққа (cul-de-sac) аяқталады. Автотұрақтан Чота ескерткішіне дейін қысқа, күтілген жол салынған.

Чотаның көтерілуі

Танаси алғаш рет 18 ғасырдың басындағы құжаттарда түрлі ағылшын отарлаушы саудагерлері мен дипломаттарының базасы немесе бағыты ретінде тіркелген. Танаси 1720 және 1730 жылдардағы Overhill аймағының көптеген карталарында көрсетілген, бірақ Чота көрсетілмеген. Бұл Чота Танасинің бір бөлігі болған, немесе 1740 жылдарға дейін қала ретінде қарастырылмаған болуы мүмкін. 1720 жылдары Танасидің басшысы – қарапайым "Танаси жауынгері" деп белгілі болған адам – қазіргі Теннесси штатындағы Overhill қалаларының, сондай-ақ Батыс Солтүстік Каролинадағы Орта және Аңғар қалаларының басшысы болды. Чота 1745 жылға дейін тарихи жазбаларда кездеспейді. Дегенмен, 1730 жылы Теликодан Мойтой, ағылшын елшісі Александр Камингтің көмегімен "черокилердің императоры" деп жарияланды. Бұл де-факто астананы оның Үлкен Телико қаласына көшірді, онда Мойтой басшылық етті. Мойтой 1741 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Амускосит император болуға тырысты. Бірақ Конокотокко, ағылшыздар оны "Ескі Хоп" деп атады, Чотадағы басшы болды және билікті консолидациялауды бастады. 1753 жылға қарай Чота Үлкен Теликодан Overhill черокилерінің "ана қаласы" ретінде орын алды. Осы кезде, француз және үнді соғысының алдында, черокилердің француз жағына бейімділігі туралы хабарлар тарады, бұл Вирджиния және Оңтүстік Каролина ағылшын колонияларын одақты нығайту үшін Overhill қалаларының басшыларымен байланысты күшейтуге итермеледі. Вирджиния майор Эндрю Льюисті 60 адаммен Чотада бекініс салуға жіберді, ол 1756 жылдың тамызында аяқталды. Ол ешқашан гарнизонмен толықтырылмады, өйткені черокилер француздарға қарсы ағылшыздармен одақтасты. Сол жылдың соңында Оңтүстік Каролина инженер Уильям де Брамды 300 адаммен Форт-Лаудунды салуға жіберді, ол 1757 жылдың наурыз айында Кіші Теннесси өзенінде аяқталды. 1760 жылға қарай британдықтар мен черокилер арасындағы қарым-қатынас нашарлап, ақпан айында ашық қақтығысқа ұшырады. Черокилер Форт-Лаудунды қоршағаннан кейін, 16 ақпанда Форт-Принс-Джорджтағы 14 чероки тұтқын мен бекіністің гарнизоны арасындағы қақтығыс тұтқындардың қазасына әкелді. Бірнеше айдан кейін Форт-Лаудун гарнизоны капитуляциялады. Черокилер олардың көпшілігін Вирджинияға қайтуға тырысқанда өлтіріп, бекіністен олжаны Чотаға әкеп кетті.

Тимберлейктің 1761 - 1762 жылдардағы сапары

Форт-Лодунның құлауынан кейін британдық әскерлері черокилерге қарсы тағы бір шабуылға шықты, ал Оверхилл қалалары бейбітшілікке келу үшін шаралар қолданды. Бұл 1761 жылғы Лонг-Айленд шартымен расталды. Вирджиния билігі Оверхилл қалаларымен бейбіт қарым-қатынас орнату үшін отаршыл және әскери шенеунік Генри Тимберлейк басқаратын достық делегацияны жіберді. Ол 1761 жылдың желтоқсан айының соңында Шотаға жетті, оны Томотлидегі бас чероки Остенако сүйреп әкелді. Шотадағы үй ішінде өткен салтанатта Остенако британдықтар мен черокилер арасындағы бейбітшілікті білдіретін балтаны салтанатты түрде жерге көміп, тараптар бейбітшілік құбырларынан ырымдық темекі шекті. Тимберлейк түнді Олд Хоптың «жылы үйінде» (Оверхилл черокилері суық айларда пайдаланған дөңгелек үй) өткізіп, ертесіне Ситикоға бет бұрды. Тимберлейк күнделік жазбаларын сақтап, олар оның өлімінен кейін естеліктері ретінде жарияланды. Ол сонымен қатар өзен бойындағы чероки қалаларының толық картасын жасады, оны «Чероки елінің суреті» деп атады. Картада 52 тұрғын үй және Шотадағы бір үй көрсетілген. Ол әрбір ірі қаланың басшыларын, жауынгерлердің санын және жалпы халықты тізімдеді. Конокотокко (Ескі Хоп) Чота мен Танасидің басшысы ретінде тіркелді. Шотадағы 175 жауынгер Оверхилл қалалары арасында екінші орынды иеленді, одан тек Ситико ғана көп жауынгерге ие болды.

Құлдырау

Америка революциясы басталғанда, чероки тайпасы ағылшыздармен одақтасып, американдық отаршылдарды өз жерлерінен қууды үміттенеді. 1776 жылы Драгинг Каноу (Миалокуодағы басшы), Чилхоуидің Ескі Ыбырайым және Равен Хитон бекінісіне, Форт-Ватаугаға және Картер аңғарына қарсы сәтсіз үш бағытты шабуыл ұйымдастырды. Жауап ретінде Вирджиния штаты Оверхилл қалаларын бағындыру үшін полковник Уильям Кристианды жіберді. Кристиан әскері ешқандай қарсылықсыз Кіші Теннесси аймағына еніп, Аттакуллакула (Драгинг Каноудың әкесі) және Оконастота басшыларымен келісімге келді. Бірақ Драгинг Каноу келіссөздерге келіспегендіктен, Кристиан Ұлы Телико, Ситико, Миалокуо, Чилхоуи және Токва қалаларын қиратты. 1780 жылы Кингс-Маунтин шайқасынан оралған Джон Севиер американдық елді мекендеріне чероки шабуылдарына жауап ретінде Оверхилл аймалына шабуыл жасады. Оның жасағы қалған Оверхилл қалаларының көп бөлігін, соның ішінде олардың астанасы Чотаны жойды. 1784 жылы чероки тайпасы Чотаны қайта салды, бірақ ол бұрынғы мәртебесін ешқашан қайта қалпына келтірмеді. 1788 жылы Оверхилл қалаларының басшысы болған Олд Тассел, тағы бір басшымен бірге америкалықтар тарапынан Чилхоуиде бейбітшілік туы астында өлтірілді. Осы қасіретті оқиғаға жауап ретінде Чикамауга черокилері өз астанасын оңтүстікке қарай, қазіргі Калхун, Джорджияға жақын Устаналиге көшірді. 1790 жылдардың соңында Орлеан герцогы Шығыс Теннессиді аралап жүргенде Телико Блокхаус деп аталатын американдық бекінісіне сапар жасады. Сол жерде герцог Чотада 600-дан астам чероки тайпасының "доп ойыны" ритуалын тамашалады және нәтижесіне алты галлон бренди тікті. Осы кезде қалада бар болғаны бес үй ғана қалған еді.

Археология

1880 жылдары Смитсондар институтында жұмыс істейтін Сайрус Томас Кіші Теннесси аңғарындағы ежелгі топырақ үйінділерін зерттеу жүргізді. Томас Чота орнындағы үйіндіні қазып, бірнеше артефакт тапты. Бұл орын ондаған жылдар бойы бұзылмаған күйде сақталды. 1939 жылы Теннесси университетінің командасы, басты назар Томас Льюис пен Мэдлин Кнебургтің үстінде болды, Чота орнында қазба жұмыстарын жүргізді. Ұлы депрессия кезінде жұмысшыларға Жұмыс жобалары басқармасы жалақы төледі. Льюис пен Кнебург олардың Хивасси аралындағы табылғандарымен салыстыру үшін пайдалы болатынын үміттенген олардың табыстарына 85 шұңқыр белгісі, 12 жерлеу және бір құрылым кірді. 1967 жылы Теннесси өзенінің басқармасы Теллико тоғанын салу жоспарларын жариялағаннан кейін, ол бірнеше тарихи чероки орындарын суға батырады, Теннесси университеті Кіші Теннесси аңғарында археологиялық қазба жұмыстарын жүргізу жоспарын бастады. 1969-1974 жылдар аралығында Чотада қазба жұмыстары жүргізілді, тоған жобасына қатысты сот процесі баяулаған кезде. Қазба жұмыстары кезінде 783 нысан (көбінесе қоқыс жиналатын орындар), 31 құрылыстың негіздері және 91 жерлеу орыны табылды. 1969 жылы табылған 10-шы жерлеу, оның қабірлік заттары (әсіресе сымдан жасалған көзілдірік) арқасында басшы Оконостотаның қабірі деп анықталды. Архаикалық кезеңге (б.з.д. 8000-1000 жж.) жататын оқ ұштары және мыңдаған тас және керамикалық бұйымдар табылды. Чотада табылған құрылыстардың арасында екі үй болды, олардың бірінің диаметрі 18 метр, ал екіншісінің диаметрі 15 метрден асты. Кішкентай, ескі үй Танаси үйі болуы мүмкін. Басқа құрылыстарға 48 фут (15 м) х 23 фут (7 м) жазғы павильон, 100 фут (30 м) х 160 фут (49 м) ауыл алаңымен шектесетін және 11 тікбұрышты жазғы және дөңгелек қысқы үйлердің жұптары кірді. Үйлердің арасы 12 метрден 30 метрге дейін болды және үйлер қалалық үйден 610 метрге дейін қашықтықта орналасқан. Үйлердің бірі ерте Миссисип мәдениетіне (шамамен 1000-1300 жж.) жатқызылды, ал қалғандары тарихи чероки болды. 1986 жылы Чота орнында табылған жерлеулер Вонор қаласының жанындағы Секуоя мұражайындағы жерлеу үйіндісіне қайта жерленді. Тек Оконостотаның қалдықтары ғана черокилердің тілегі бойынша, қалалық үйдің орнындағы Чота ескерткішінің жанына жерленді.

Шота ескерткіші

Сегіз тірек жеті руды және біреуі – барлық Чероки ұлтын көрсетеді.