Кіріспе
19 ғасырдағы ағылшын актері Эдвард Аскью Сотерн (1 сәуір 1826 – 20 қаңтар 1881) Ұлыбритания мен Америкадағы комикалық рөлдерімен, әсіресе "Біздің американдық туысымыз" пьесасындағы Лорд Дандрири рөлімен танымал болған ағылшын актері. Ол көптеген әзілдерімен де белгілі болды.
Edward Askew Sothern (1 April 182620 January 1881) was an English actor known for his comic roles in Britain and America, particularly Lord Dundreary in Our American Cousin. He was also known for his many practical jokes.
Алғашқы жылдар
Сотерн Ливерпульде саудагердің ұлы болып дүниеге келген. Ол медицинаны оқыды, ал ата-анасы оның дін қызметкері болуын үміттенеді, бірақ ол бұл мамандықтарды ұстанбауды шешті. 1840 жылдардың аяғында ол кеңсе кезеншісі болып жұмыс істеді және Франсис Эмили "Фанни" Стюартқа үйленді (1882 жылы қайтыс болды). 1848 жылы ол Дуглас Стюарт сахналық атымен әуесқой ретінде өнер көрсетуді бастады. 1849 жылы ол Джерсидегі Сент-Хелиерде Болвер Литонның "Лион ханым" пьесасындағы Клод Мельнот рөлінде алғашқы кәсіби өнерін көрсетті. 1850 жылдардың басында ол Портсмут, Вулвергемптон және Бирмингемдегі түрлі ағылшын труппаларында ерекше көзге түспей ойнады. Сотерн 1852 жылы Америкаға сапар шекті, алғаш рет Бостон, Массачусетс штатындағы Ұлттық театрда Джон Лейси труппасымен бірге "Мұрагер" комедиясында доктор Панглосс рөлін ойнады. Карьерасының басында Сотерннің әйелі онымен бірге жиі өнер көрсетті. 1856 жылға қарай ол сахнада өзінің аты – Сотерн деген атты қолдана бастады. 1856 жылы ол Нью-Йорктегі Лора Кин труппасымен байланыс жасады. Соңғы кезде ол Нью-Йорктегі Уоллак театрында "Камилла" пьесасындағы Арман рөлін ойнап, көзге түсті. Критик Клемент Скотт Сотернның "сахнада тұрған ең әдемі адамдардың бірі" болғанымен, романтикалық рөлдерге табиғи бейім еместігін атап өтті.
Біздің америкалық туысымыз
Камильдегі табысынан кейін Сотернге Лора Кин театрында Том Тейлордың «Біздің американдық туысымыз» пьесасында роль берілді. Бұл пьеса кейіннен Авраам Линкольн өлтірілген кезде тамашалап отырған пьеса ретінде мәшһүр болды. Сотерннің рөлі – лорд Дандрири, ақылсыз ағылшын дворянының пародиязы. Бастапқыда ол бұл рөлді қабылдауға құлшынбады, себебі ол тым кішкентай және маңызсыз болды, сондықтан ол өзін артық төмен сезінді және оның беделіне зиян келтіретінінен қаушады. 1858 жылдың 15 қазанында «Біздің американдық туысымыз» пьесасы Нью-Йоркте тұңғыш рет көрсетілді. Кішкентай рольде бірнеше бақытсыз аптадан кейін Сотерн рөлді «бауыры» Сэмнің сөздеріне мағынасыз сілтемелер жасауға бейім, тілі бүгіліп, секіріп, ерекше, әлсіз саналы адам ретінде бейнелеуге кірісті. Оның импровизациялары сенсация тудырды, ол физикалық комедиясы үшін жақсы пікірлер алды және Атлант мұхитының екі жағында да көптеген еліктеулер мен көңілді мазақтарға себеп болды. Оның асыра сілтелген, салбыраған шашықтары «Дандририлер» деп аталды. Сотерн рөлді бірте-бірте кеңейтіп, ойын-құлықтар мен эпизодтар қосты, соның нәтижесінде ол пьесаның басты кейіпкеріне айналды. Ең танымал көрініс – Дандриридің өзінен де ақымақ бауырынан келген хатты оқып отырғаны. Пьеса 150 түн көрсетілді, сол кездегі Нью-Йорк үшін бұл өте сәтті болды. «Афина» газеті: «Бұл әлемдегі ең күлкілі нәрсе – бос ақсүйектің, өте білімсіз, өте жалқау адамның қарапайым пародиязы» деп жазды. Дундрири танымал қайта оралатын кейіпкерге айналды, ал Сотерн пьесаны көп рет жаңартып, Дундририді оның ең танымал рөліне айналдырды. Сонымен қатар, Чарльз Гейлердің жалғасы – «Біздің американдық туысымыз үйде немесе Лорд Дундрири шетелде» (Бәффало, Нью-Йорк, 1860 ж., содан кейін Нью-Йорк қаласы, 1861 ж.) және Х.Дж. Байронның «Дандрири үйленді және мәслихат болды» пьесалары жарық көрді. Ол сондай-ақ Робертсонның «Үйде» пьесасында ойнады және кейіннен әр пьесаның ең жақсы көріністерін өзі жазғанын мәлімдеді (Робертсон бұл талапты жоққа шығарды). Сотерн 1876 жылға дейін негізінен Лондонда өнер көрсетті, сонымен қатар Ұлыбритания провинцияларында, Солтүстік Америкада және Еуропада кеңінен гастрольдік сапарлар жасады. Сотерн Робертсонның достары арасында танымал болды, оның ішінде Хеймаркеттің директоры Джон Болдуин Бакстоун, актер Дж.Л. Туль және драматургтар Байрон мен В.С. Гилберт болды, ол кейіннен оның үшін үш пьеса жазды: «Дэнл Дрюс, ұста» (1876), «Ешқашан жамандық жасамайтын» (1878) және «Фоггертидің феясы» (1881). 1876 жылдың басында Англиядан Америкаға гастрольге кеткен Сотерн Гилбертке қазан айына дейін оны басты рөлде ойнататын пьесаға дайындалуын сұрап хат жазды. Бұл пьеса ақырында «Дэнл Дрюс» болып шықты. Алайда, Сотерн пьесаның продюсері болды, бірақ онда ойнаған жоқ. Гилберт Сотерн үшін тағы бір пьеса жазды, бұл жолы комедия – «Ешқашан жамандық жасамайтын». Сотерн бұл жұмысты ұнатпады, сондықтан Гилберт оны қайтарып алуды ұсынды. Ақырында ол қойылса да, Сотерн онда ойнаған жоқ. Сотерн бұл пьесалардың ешқайсысында да ойнаған жоқ. Оның өмірбаянын жазған Т. Эдгар Пембертон оның ойнамағандығына өкінетінін атап өтті. Сотерннің келесі үлкен рөлі – Байронның «Құлаған трагедияшы» (1878, бастапқыда «Промптердің қорабы» деп аталды) пьесасында Хеймаркеттегі Фицалтамонт рөлі болды. «The Era» журналы оның «күңгірт дауысын, жарқын көздерін, ұзын шашын, керемет «сахналық жүрісін», мелодрамалық поздарын» жоғары бағалады. Ол кейіннен Байронның «Шарға ұясы» пьесасында Хеймаркетте пайда болды. «Құлаған трагедияшы» Лондонда үлкен жетістікке жетпеді, бірақ Нью-Йоркте хитке айналды. Филадельфиялық «Инквайрр» газеті: «Осы актер өзінің түсінігін қаншалықты егжей-тегжейлі бейнелейді! Суреттелген кейіпкерді бейнелейтіндей ым-ишара, интонация, қозғалыс жоқ. Ол сахнаны кесіп өтеді және ол қан теңізінен жүзіп өтіп жатқандай сезіледі; ол өзіне «Ха! Ха!» дейді және оның тағдырды қатты және терең ашумен қарғағанын білесіз. Әрқашан және барлық жағдайда да кедей Алтамонт өте әзілге толы, сөзбен айтып жеткізуге болмайтын күлкілі». 1879 жылдың сәуір айында ол әлі де Хеймаркетте Бульвер Литтонның «Дене» пьесасында сэр Фредерик Блоунт рөлінде ойнады.
Соңғы жылдары және отбасы
1879 жылдың күзінде, ұзақ жазғы балық аулау сапарынан кейін Сотерн тағы бір Америка сапарына шықты. "The Era" газеті 1879 жылдың қазан айында: "Мистер Сотерннің [Америка] келісімдері барысында "Құлаған трагедияшы", "Дандрири" және "Дэвид Гаррик" пьесалары қайта қойылса, мистер Гилберттің жаңа комедиясы көктемгі келісімге сақталады" деп жазды. 1880 жылдың 29 ақпанында "The Era" газеті хабарлады: "Мистер Сотерн өзінің жаңа комедиясы үшін Гилбертке 3000 гинея жұмсағанымен, қазір оған 6000 гинея да бермес еді. Бұл – ешқашан жасалмаған ең абсурдты туынды, ал барлық рөлдері керемет". "The Era" журналының сол санында Сотерннің 1880 жылдың қазан айында, Америка сапары аяқталғаннан кейін Лондонның Гаити театрында "Фоггертидің қиялы" (жаңа пьесаның аты осылай қойылған) спектаклінде ойнауы үшін нақты жоспарлар жасалғаны айтылған. Сотерн күзден бері көп уақыт аурумен күресіп, өнер көрсету міндеттемелерін орындады. Бір аурудан және қысқа Еуропалық турнеден кейін Сотерн күзде ауыр сырқатқа шалдықты, денсаулығы нашарлап, 1881 жылдың қаңтарында қайтыс болды, Гилберттің пьесасын ешқашан ойнамады. Сотерн 54 жасында Лондонның Кавендиш скверіндегі үйінде дүниеден өтті және Саутгемптонның ескі зиратына жерленді. Ол осыншалықты әзілкеш еді, достарының көптегені оның жаназасына келмеді, оны әзіл деп ойлады. Оның қарындасы Мэри Коуэн, өлімінен аз уақыт бұрын қол қойылған өсиетінің негізгі мүрагері болды. Алдыңғы өсиет бойынша мүліктің көп бөлігі оның әйелі мен балаларына берілген. Сотерннің әйелі өсиетке қарсы шықты, бірақ сотта жеңіліп қалды, Коуэнге өсиетті алу үшін 1881 жылдың 31 мамырына дейін күте тұруға тура келді. Сотерн мен оның әйелі төрт балаға ие болды, олардың барлығы актер болды: Литон Эдвард (1851–1887), Эдвард Хью (Э. Х.), Джордж Эвелин Август Т. (1870 жылы туған; ол Сэм Сотерн сахналық атын қолданды) және Ева Мэри. Э. Х. Сотерн американдық сахнада белгілі болды. Сотерннің Лондондағы Кенсингтондағы үйі әдемі киім киетін адамдардың жиналатын орны болды, ол Америкада да, Ұлыбританияда да сүйікті тұлға еді.
Шаяндар
Сотерн спортшы және өмірге құмар адам ретінде танымал болды, сонымен қатар оның әртүрлі сиқырлық трюктерімен, әңгімелесу өнерімен және әсіресе, практикалық әзілдерімен аты шықты (ол сәуірдің бірінші күні туған), оның осы құштарлығы дерлік мания деңгейіне жеткен. Ол жиі дос екенін жалған айтып, немесе адамдарды бекер шаруаға жіберіп жіберетін. Сотерн мен оның достары дүкенде жоқ заттарды сатуды талап ететін, қоғамдық көлікте әдейі дау шығаратын, газеттерде жалған жарнамалар жариялап, көшедегі ұсақ ұрлықшыларға жандарды мазалап, ренжіту үшін ақы төлейтін және тағы басқа да әртүрлі әрекеттер жасап жүретін. Бірде бір мейрамханада Тул мен Сотерн күміс заттарды алып, үстелдің астына жасырып қойды. Бақытсыз официант қонақ бөлмеде ешкімнің жоқ екенін және күміс заттардың жоғалып кеткенін байқағанда, жедел түрде ұрлық туралы хабарлады. Ол оралған кезде Тул мен Сотерн үстелді бұрынғы қалпына келтіріп, ештеңе болмағандай етіп қойған.