Ричард Бринсли Шэридан: Англо-ирландтық драматург және саяхатшы

Кіріспе

Ағылшын-ирланд драматургі, жазушы және саясаткер (1751–1816)
Ағылшын-ирланд драматургі және саясаткері

Ричард Бринсли Батлер Шеридан (30 қазан 1751 – 7 шілде 1816) – ағылшын-ирланд драматургі, жазушы және виг саясаткері, 1780 жылдан 1812 жылға дейін Британдық Парламенттің төменгі палатасында Стаффорд, Вестминстер және Ильчестер сайлау округтерін өкілдік етті. Лондондағы «Theatre Royal, Drury Lane» театрының иесі болған ол «Қарсыластар» (1775), «Дуэна» (1775), «Скандал мектебі» (1777) және «Скарбороға саяхат» (1777) сияқты бірнеше танымал пьесалар жазды, сондай-ақ 1806 жылдан 1807 жылға дейін Теңіз күштерінің қазынашысы қызметін атқарды. 1816 жылы қайтыс болғаннан кейін Шеридан Вестминстер аббаттығындағы Ақындар бұрышына жерленді, ал оның пьесалары Батыс әдебиетінің классикалық туындыларының құрамына кіреді және бүкіл әлемде үнемі қойылып тұрады.

Ерте өмір

Шеридан 1751 жылы Дублинде (Ирландия) дүниеге келді, онда оның отбасы сол кезде сәнге енген Дорсет көшесінде үйі болған. Оның анасы Фрэнсис Шеридан – ағылшын-ирланд драматургі және романист. 1760-шы жылдардың басында Лондонда оның екі пьесасы қойылған, бірақ ол "Мисс Сидни Биддульфтің естеліктері" (1761) романымен көбірек танымал. Оның ирландтық әкесі Томас Шеридан біраз уақыт Дублиндегі Смок Аллей театрында актер-директор болып жұмыс істеген, бірақ 1758 жылы Англияға көшкеннен кейін актерлік мансабынан бас тартып, білім беру, әсіресе білім беруде ағылшын тілінің стандартына қатысты бірнеше кітап жазды. Оның үлкен ағасы Чарльз Фрэнсис Шеридан болды. Әкесінің әкесі – Каван округынан шыққан, Джонатан Свифттың жақын досы, пастор Томас Шеридан еді. Отбасы Дублинде тұрғанда Ричард Графтон көшесіндегі ағылшын грамматикалық мектебіне қатысты. 1758 жылы, жеті жасқа толғанда, Шеридандар Англияға тұрақты көшіп кетті. Ол 1762 жылдан 1768 жылға дейін Харроу мектебінде білім алды. 1768 жылғы оқу жылының соңында әкесі Лондондағы үйінде оның оқуын бағыттап, жеке репетитор Льюис Керді жұмысқа алды, ал Доменико Анджело оған фехтованиені және атпен жүруді үйретті. 1772 жылы, 20 немесе 21 жасында, Шеридан Элизабет Энн Линлидің беделін жоққа шығарған газет мақаласын жазған капитан Томас Мэтьюспен екі дуэльге қатысты, оған Шеридан үйленуді жоспарлаған. Бірінші дуэльде олар Хайд-паркте кездесуге келісті, бірақ көп адам болғандықтан, алдымен Геркулес тіректері тавернасына (қазіргі Хайд-парк бұрышындағы Апсли үйі тұрған жерде) содан кейін Ковент-Гардендегі Генриетта көшесіндегі Касл тавернасына барды. Романтикалық бейнесінен өзгеше, дуэль қысқа да қанды болмады. Мэтьюс қылышын жоғалтып, Шериданның айтуынша, "өмірін сұрап", мақаланы қайтарып алуға қол қоюға мәжбүр болды. Кешірім сұрағаннан кейін Мэтьюс дуэльге байланысты көпшіліктің назарына іліккеніне ашуланып, жеңілісін соңғы деп қабылдамай, Шериданды тағы бір дуэльге шақырды. Шеридан бұл шақыруды қабылдауға міндетті емес еді, бірақ қабылдамаған жағдайда қоғамнан шеттетілуі мүмкін еді. Екінші дуэль 1772 жылдың шілде айында Бат қаласының жанындағы Кингсдаунда өтті. Бұл жолы екеуі де қылыштарын сындырып, "өмір мен ар-намыс үшін күресті" жалғастырды. Екеуі де жараланды, Шеридан ауыр жарақат алды, оны "қарсыласының қаруының бір бөлігі құлағынан өтіп, кеуде сүйегіне тиіп, денесі жаралар мен қанға толы, ал беті Мэтьюстің қылышының сабымен қатты соққыға ұшырап, алаңнан шығаруға тура келді". Мэтьюс арбамен қашып кетті. Қанды оқиғадан кейін сегіз күн өткен соң "Бат Хроникасы" Шериданның қауіпсіз екенін хабарлады. Содан кейін сол жылы Элизабет пен 21 жасар Ричард Лондонға қашып, сәнді үй салды. Шериданның ақшасы аз еді және оның әйелінің қоржынынан басқа перспективасы жоқ еді. Жас жұбайлар сән-салтанатқа толы әлемге еніп, көңіл көтеруде өзгелерден қалысқан жоқ. Шеридан Маргарет Куйлердің демеушісі болды және ол оның сүйіктісі болды. Оның қамқорлығымен ол 1777 жылдың қаңтар айында нашар актриса болғанына қарамастан, Дрюри Лейнде сахнаға шықты.

Sheridan was born in 1751 in Dublin, Ireland, where his family had a house on the then fashionable Dorset Street. His mother, Frances Sheridan, was an Anglo Irish playwright and novelist. She had two plays produced in London in the early 1760s, though she is best known for her novel The Memoirs of Miss Sidney Biddulph (1761). His Irish father, Thomas Sheridan, was for a while an actor manager at the Smock Alley Theatre in Dublin, but following his move to England in 1758, he gave up acting and wrote several books on the subject of education, especially the standardisation of the English language in education. His elder brother was Charles Francis Sheridan. His paternal grandfather was The Rev. Thomas Sheridan from County Cavan, a close friend of Jonathan Swift. While his family was in Dublin, Richard attended the English Grammar School in Grafton Street. In 1758, when he was seven years old, the Sheridans moved permanently to England. He was a pupil at Harrow School from 1762 to 1768. At the end of his 1768 school year, his father employed a private tutor, Lewis Ker, to direct his studies in his father's house in London, while Domenico Angelo instructed him in fencing and horsemanship. In 1772, aged 20 or 21, Sheridan fought two duels with Captain Thomas Mathews, who had written a newspaper article defaming the character of Elizabeth Ann Linley, whom Sheridan intended to marry. In the first duel, they agreed to fight in Hyde Park, but finding it too crowded they went first to the Hercules Pillars tavern (on the site where Apsley House now stands at Hyde Park Corner) and then on to the Castle Tavern in Henrietta Street, Covent Garden. Far from its romantic image, the duel was short and bloodless. Mathews lost his sword and, according to Sheridan, was forced to 'beg for his life' and sign a retraction of the article. The apology was made public and Mathews, infuriated by the publicity the duel had received, refused to accept his defeat as final and challenged Sheridan to another duel. Sheridan was not obliged to accept this challenge but could have become a social pariah if he had not. The second duel, fought in July 1772 at Kingsdown near Bath, was a much more ferocious affair. This time both men broke their swords but carried on fighting in a 'desperate struggle for life and honour'. Both were wounded, Sheridan dangerously, and he had to be 'borne from the field with a portion of his antagonist's weapon sticking through an ear, his breast bone touched, his whole body covered with wounds and blood, and his face nearly beaten to jelly with the hilt of Mathews' sword'. Mathews escaped in a post chaise. Eight days after the bloody affair the Bath Chronicle was able to announce that Sheridan was out of danger. Later that year, Elizabeth and the 21 year old Richard eloped and set up house in London on a lavish scale. Sheridan had little money and no immediate prospects of any, other than his wife's dowry. The young couple entered the fashionable world and apparently held up their end in entertaining. Sheridan was a patron of Margaret Cuyler and she was his presumed mistress. Under his wing she appeared at Drury Lane in January 1777 despite being a poor actress.

Әдеби мансап

1775 жылы Шериданның «Бәсекелестер» атты алғашқы пьесасы Лондонның Ковент-Гарден театрында қойылды. Премьерасы сәтсіз аяқталды, ал Джон Лидің сэр Люциус О’Триггер рөліндегі ойыны кейіпкерді «күлкілі және жағымсыз» етіп көрсеткені үшін сынға ұшырады. Шеридан пьесаны қайта жазып, бірнеше күннен кейін қайта қойды, онда Лидің орнына Лоренс Клинч ойнады. Жаңартылған нұсқасы үлкен сәттілікке ие болды, жас драматургтің атағын орнатып, сәнді Лондонның құрметіне бөленді. Ол ағылшын әдебиетінің классикасына айналды. «Бәсекелестер» пьесасының табысынан кейін, Шеридан мен оның қайын атасы, белгілі композитор Томас Линли Старший «Дуэна» операсын жариялады. Бұл опера жылы қабылданды және 75 рет сахналанды. Оның ең танымал пьесасы «Қалтамақ мектебі» 1777 жылғы 8 мамырда Дрюри-Лейнде тұңғыш рет көрсетілді. Ол ағылшын әдебиетіндегі ең ұлы әдепті комедиялардың бірі саналады. Одан кейін «Сыншы» (1779) пьесасы келді, ол сатирикалық «Репетиция» пьесасының жаңа нұсқасы болды. Өзінің атын және байлығын тез жинағаннан кейін, 1776 жылы Шеридан Дэвид Гарриктің Дрюри-Лейн театрының патентіндегі үлесін сатып алды, ал 1778 жылы қалған үлесін де сатып алды. Оның келесі пьесаларының барлығы осы театр сахнасында қойылды. 1778 жылы Шеридан «Лагерь» пьесасын жазды, онда Ұлыбританияға француз шабуылының қаупі талқыланды. Сол жылы Шериданның қарындасының күйеуі, Дрюри-Лейн театрында онымен бірге жұмыс істеген жас композитор Томас Линли қайық апатында қаза тапты. Шеридан өзінің әріптесі Ричард Камберлендпен бәсекелестікке түсіп, «Сыншы» пьесасына Камберлендтің пародиясын қосты. 1809 жылғы 24 ақпанда театр өртеніп кетті (1794 жылғы өртен қауіпсіздігі шараларына қарамастан). Өртті қарап тұрып, көшеде шарап ішіп отырған Шериданға кездескендер, оның «Адам өз отының жанында бір стақан шарап ішуге құқылы» деген сөзін айтқанын хабарлады. Шеридан көп жылдар бойы театр директоры болды, кейіннен басқарушылық қызметінсіз жалғыз иесіне айналды.

In 1775 Sheridan's first play, The Rivals, was produced at London's Covent Garden Theatre. It was a failure on its first night, and John Lee's performance as Sir Lucius O'Trigger was criticised for rendering the character "ridiculous and disgusting". Sheridan rewrote the play and presented it again a few days later, with Laurence Clinch replacing Lee in the role. In its reworked form it was a huge success, immediately establishing the young playwright's reputation and the favour of fashionable London. It went on to become a standard of English literature. Shortly after the success of The Rivals, Sheridan and his father in law Thomas Linley the Elder, a successful composer, produced the opera The Duenna. This piece, warmly received, played for seventy five performances. His most famous play, The School for Scandal, premiered at Drury Lane on 8 May 1777. It is considered one of the greatest comedies of manners in English. It was followed by The Critic (1779), an updating of the satirical Restoration play The Rehearsal. Having quickly made his name and fortune, in 1776 Sheridan bought David Garrick's share in the Drury Lane patent, and in 1778 the remaining share; his later plays were all produced there. In 1778 Sheridan wrote The Camp, which commented on the ongoing threat of a French invasion of Britain. The same year Sheridan's brother in law Thomas Linley, a young composer who worked with him at Drury Lane Theatre, died in a boating accident. Sheridan had a rivalry with his fellow playwright Richard Cumberland and included a parody of Cumberland in his play The Critic. On 24 February 1809 (despite the much vaunted fire safety precautions of 1794) the theatre burned down. On being encountered drinking a glass of wine in the street while watching the fire, Sheridan was famously reported to have said, 'A man may surely be allowed to take a glass of wine by his own fireside.' Sheridan was the manager of the theatre for many years, and later became sole owner with no managerial role.

Өлім және еске алу

1815 жылдың желтоқсан айында Шеридан ауырып, көбінесе төсекке жатып жатты. Ол кедейлікте қайтыс болды. Дегенмен, герцогтар, графтар, лордтар, виконттар, Лондонның Лорд-мэрі және басқа да көрнекті тұлғалар оның қосылу рәсіміне қатысты, ал ол Вестминстер аббаттығының Ақындар бұрышына жерленді. 1825 жылы ирланд жазушысы Томас Мур "Ричард Бринсли Шериданның өмірінің естеліктері" деген екі томдық өмірбаянын жариялады, ол кейінгі қабылданатын пікірлерге зор ықпал етті. 1881 жылы Мейфэрдегі 14 Савил Роуде Шериданды еске алу үшін Корольдік өнер қоғамының көк тақтасы ашылды. Тағы бір тақташа Стаффордта орналасқан.

Отбасылық өмір

Екі рет үйленген. Ол және оның бірінші әйелі Елизаветаның ұлы болды: Томас (Том) Шеридан, ол Кэролайн Генриетта Калландермен, Крейгфорт, Стирлинг және Ардкинглас Аргиллдің полковнигі сэр Джеймс Кэмпбеллдің қызымен үйленді және Хелен Блэквуд, Дафферен және Клейнбойд баронессасы, Кэролайн Нортон және Сомерсет герцогинясы Джорджиана Сеймурдың әкесі болды. Елизаветаның Мэри деген қызы да болды, ол 1792 жылдың 30 наурызында туған, бірақ оның сүйіктісі лорд Эдвард Фицджеральдтың қызы еді. Елизаветаның қайтыс болғаннан кейін Шеридан Томас пен Фицджеральдтың кішкентай қызына қамқорлық ету уәдесін орындады. Балаға күтім жасау үшін оның Уонстед үйіне медбике шақырылды. 1793 жылғы қазан айының бір кешінде 18 айлық сәби ұстамаларға шалдығып, дәрігер келгенге дейін қайтыс болды. Ол анасының қасына Уэллс соборында жерленді. 1795 жылы Ричард Б. Шеридан Винчестер деканының қызы Эстер Джейн Оглмен (1776–1817) үйленді. Олардың кем дегенде бір баласы болды: Чарльз Бринсли Шеридан (1796–1843). Бір кезде Шеридан Лондондағы Ричмонд-Хиллдегі Даун-хаусқа ие болған.

Сыртқы істер

Шеридан әйелдерге құмар адам еді. Ол Франсис Крюмен, леди Крюмен (1777 жылы "Школа скандала" пьесасын оған арнады) және 1789 жылдан бастап Харриет Спенсермен апатты қарым-қатынас жасады. Шериданның Харриетпен болған қарым-қатынасы оған апат әкелді, себебі ең жаман сценарий орындалды: оның зорлық-зомбылық көрсеткен күйеуі, виконт Дунканнон, Харриет пен Шеридандың жыныстық қатынаста болғанын көріп кірді. Ашуға булыққан Дунканнон дереу Харриеттен ажырасуды талап етті. 18 ғасырда әйелдер үшін ажырасу – әлеуметтік құлдырауға алып келді, ал Харриет осындай апаттан тек Дунканнонның әкесі Уильям Понсонби, Бессбороның 2-ші графы және күшті Кавендиш әулеті Харриетті қолдағанда ғана құтыла алды, оның ажырасуы әлеуметтік өлімге тең болар еді. Әйелі Элизаны қайтаруға тырысқанда, осы сияқты көптеген жағдайлардың бірінде, ол 1789 жылы Каролина Таунсенд есімді үй қызметкерінен бала сүйді. Шериданның достары, Девоншир герцогинясы Георгиана Кавендиш және Бессборо графесі Генриетта Понсонби, Каролинаның шетелге барып тууына көмектесті және баласын асырап алды, оған Фанни Мортимер деген ат қойды. Фанни "Девоншир үйінде қызметшілер мен балалар бөлмесі арасындағы төменгі әлемде, қарақұмдай өсті. 1806 жылы Георгиана қайтыс болғаннан кейін, Харриет Фанниді жеке мектепке жіберді және ол жақсы үйленді. Фанни әрқашан Харриет немесе Георгиана оның анасы деп күдіктенді және оның нағыз анасы қарапайым үй қызметкері екенін білгеннен кейін ешқашан толыққанды қалпына келмеді."

Кейіпкер

Шерден замандастары үшін өзінің көзге көрінбейтін ақыл-ойы, шабытты әзілі және саяси қырағылығы, екіжүзділігі, кекшіл сұмдығы және жалпы ысырапкершілігімен танымал болды. Шеридан - бұл әлеуметтік жорықшы, ол өзінің әлеуметтік мәртебесін нақты аристократтар арасында сақтау және Виг қоғамында билік алу үшін достарын артына пышақ тастау туралы еш күмәні жоқ еді. Шерденнің кейіпкерін ең жақсы қорытындылайтын Сер Гилберт Эллиот, Гилберт Эллиот Мюррей Киннинмонд, Минтоның 1-ші графы, әйеліне: "Ол өнердің көп бөлігін, ауыр азаппен, осындай істердегі тиісті құмарлықты емес, бос асқақтықты қанағаттандыру үшін қолданады; және ол испандық пьеса сияқты ең күрделі сюжетпен және сюжетпен айналысады". 1789 жылы Шериданның екі жақты айлакерлігі оны Уиг қоғамының көпшілігі жек көреді. Шерден, Тондағы көпшілік сияқты, көп ішіп, құмар ойындарға құмартады. Шерденнің құмар ойындарға құмарланған әріптестерінің көбі несиелерін төлеуге тырысқан кезде, Шерден өзінің қарызын ешқашан төлемеген, өйткені ол несиелерін төлеу "оларды тек қана жігерлендіреді" деп сенген. Шериданның әйелдерге деген мінезі әсіресе, әдепсіз болды. Ол - кәсіби әңгіме айтушы, кешірім сұрауға дарынды, әйелдері мен сүйіктілеріне ешқашан орындай алмайтынын білетін уәделерін берді. Шеридан әйелдерді жыныстық қатынаспен қинаған. Бұған мысал ретінде оның Лейди Вебстерді, кейін Леди Холланд, Элизабет Фокс, Баронша Холланд деп аталатын әйелді жыныстық жағынан қорлауы және соңынан шабуылдауы. Ол қызды "қалай да қызықпайтын" ер адаммен қарым-қатынаста болғаны үшін жалған айыптап, қоғамға оның қиялданған қарым-қатынасы туралы айтып, оны құртумен қорқытады. Лейди Вебстер оның ұсыныстарына мойынсұнбаған кезде, ол кейіннен оны үйінде шабуылдау арқылы жазалады. Лейди Вебстердің өзі шабуыл туралы былай деп жазды: "Мен оның қатерлі ісіне қарсылық білдіргенде, ол басқа ерекше әдісті қолданды. Бір күні маған қызметшінің өзіме ғана жеткізетін хабар әкелгенін айттым. 1802 жылы Шериданның жағымсыз мінез-құлқы одан да жаман бұрылыс алды, ол өзінің бірнеше қалған достарының бірі, Харриетт Спенсерді, Генриетта Понсонбиді, Бессборо графинін қинай бастады. 1805 жылы Шеридан Харриетті қорлауын анонимді түрде оған қорқынышты хаттар жіберумен шектеді; олар ұзақ уақыт бойы дос болғандықтан және бұрынғы ғашықтар болғандықтан, Харриет автордың жеке басын тез арада Шериден деп анықтады. Шеридан Гарриетке көпшілік алдында тіл тигізіп, мүмкіндігінше сахнаға шығарып, оны жеткілікті сүймегені үшін айыптап, оған деген мәңгілік махаббатын жариялады. Оның өзіне деген қатыгездігіне қарамастан, Харриет 1816 жылы өлім аузында жатқанда оған мейірімді болды. Керісінше, Шеридан оның қолын қатты ұстап, өлгеннен кейін оны қудалайтынын айтты. Харриет қорқып, неге өмір бойы оны қудалаған соң, ол өлімнен кейін де қудалауды жалғастыруға бел буғанын сұрады. "Менің қалауым: мені есіңе ал". Бірнеше минутқа созылған қорқыныштан кейін, Харриет бөлмеден қашып шықты. Үш күннен кейін Ричард Бринсли Шеридан жалғыз өзі қайтыс болды.

To his contemporaries, Sheridan was as known for his dazzling wit, lively humour, and political acuity as for his duplicitousness, vindictive nastiness, and general profligacy. Sheridan was a social climber who had no qualms about backstabbing friends to maintain his social status amongst actual aristocrats and to gain power in Whig society. Perhaps the best summary of Sheridan's character was by Sir Gilbert Elliot, Gilbert Elliot Murray Kynynmound, 1st Earl of Minto who observed to his wife: "He employs a great deal of art, with a great deal of pain, to gratify, not the proper passion in such affairs, but vanity; and he deals in the most intricate plotting and under plotting, like a Spanish play." By 1789, Sheridan's two faced cunning made him despised by most of Whig society. Like most of the Ton (le bon ton), Sheridan drank heavily and was a gambling addict, gambling most nights with money he did not have. Whilst most of his fellow gambling addicts attempted to pay their creditors, Sheridan pointedly never paid his debts, as he believed paying his creditors "only encourages them." Sheridan's behaviour towards women in particular was dishonourable. A rake and professional storyteller, he was a gifted apologiser and made promises to his wives and lovers he knew he would never keep. Sheridan sexually harassed and assaulted women. An example of this is his sexual harassment and then assault of Lady Webster, later known as Lady Holland, Elizabeth Fox, Baroness Holland. After falsely accusing her of having an affair with a man she "did not care for in the least", he threatened to ruin her by telling society of her imaginary affair. When Lady Webster did not submit to his advances, he retaliated by later assaulting her in her home. Lady Webster herself recorded the assault: " when I defied [his] threat he took another most extraordinary method – I was told one day that a servant had brought a message which he would deliver to no one but myself, and before I could order him to be admitted, in entered Sheridan, wrapped up in a great watchcoat, and after my servant had quitted the room he rushed up to me and with a ferociousness quite frightful bit my cheek so violently that the blood ran on down my neck – I had just enough sense to ring the bell and he withdrew." By 1802, Sheridan's despicable behaviour took an even more sinister turn, and he began harassing one of his few remaining friends, Harriet Spencer, Henrietta Ponsonby, Countess of Bessborough. In 1805, Sheridan had escalated his harassment of Harriet to anonymously sending her threatening letters; as they had been longtime friends and former lovers, Harriet quickly deduced the author's identity as Sheridan's from his handwriting. Sheridan accosted Harriet in public and made a scene any chance he could, reproaching her for not loving him enough and declaring his undying love for her. Despite his cruelty towards her, Harriet was kind to him on his deathbed in 1816. In return, Sheridan grasped her hand hard and told her he would haunt her after his death. Harriet, petrified, asked why, having persecuted her all his life, he was determined to continue his persecution after death. "Because I am resolved you shall remember me." After enduring a few more minutes of his terror, Harriet fled the room. Three days later, Richard Brinsley Sheridan died alone.

Өзгерістер мен мәдени сілтемелер

Шериданның рөлін Бари Стэнтон "Король Джорджтың ақымақтығы" (1994) фильмінде ойнады. "Герцогиня" (2008) – Георгиана Кавендиш, Девоншир герцогинясының өміріне негізделген фильмде Шериданның рөлін Айдан МакАрдл ойнайды, ал фильмде "Скандал мектебі" қойылымы көрсетіледі. Крис Хамфрис өзінің "Жек Абсолюттің қаны", "Абсолют құрмет" және "Жек Абсолют" кітаптары үшін "Ривалдар" пьесасының Джек Абсолют кейіпкерін негіз ретінде пайдаланды. Бұл кітаптар C. C. Humphreys атты автордың атымен жарияланды. Шеридан – Онтарио штатының Торонто қалашығындағы, Р. Б. Шериданның құрметіне аталған ауыл. Кейіннен оның атымен Шерйдан Отандары деген аудан аталды, ол қазір Миссиссага қаласының бір бөлігі. 1974 жылы Шеридан провинция астанасы Торонтоның батысында орналасқан, жаңа құрылған қаланың атауы ретінде қарастырылды. Жюль Верннің "80 күн ішінде әлемді айналдыру" романында басты кейіпкер Филеас Фогтің мекенжайы "No. 7 Савилл Роу, Берлингтон Гарднс, Шериданның 1814 жылы қайтыс болған үйі" деп көрсетілген. Шындығында Шеридан Савил-роуда тұрған, бірақ No. 14 үйде (No. 7 емес), және ол 1816 жылы қайтыс болған, кітапта айтылғандай 1814 жылы емес.