Кіріспе
Қиял спорты (кейде rotisserie немесе roto деп те аталады) – көбінесе интернет арқылы ойналатын ойын, онда қатысушылар кәсіби спорттың нақты ойыншыларының орнына виртуалды командаларды құрастырады. Бұл командалар нақты матчтардағы ойыншылардың статистикалық көрсеткіштеріне сүйене отырып бақталастырады. Ойыншылардың көрсеткіштері әр қиял командасының менеджері таңдаған құрамға сәйкес есептеліп, ұпайларға айналдырылады. Мұндай ұпай жүйелерін лиганы басқаратын және үйлестіретін "лига комиссары" қолмен есептеуі мүмкін, немесе кәсіби спорттың нақты нәтижелерін қадағалайтын компьютерлер арқылы есептеуге болады. Қиял спортында, нақты спорт командаларының иелері сияқты, ойыншыларды таңдап алады, сауда жасайды және құрамнан шығарып тастайды.
A fantasy sport (also known less commonly as rotisserie or roto) is a game, often played using the Internet, where participants assemble imaginary or virtual teams composed of proxies of real players of a professional sport. These teams compete based on the statistical performance of those players in actual games. This performance is converted into points that are compiled and totaled according to a roster selected by each fantasy team's manager. These point systems can be simple enough to be manually calculated by a "league commissioner" who coordinates and manages the overall league, or points can be compiled and calculated using computers tracking actual results of the professional sport. In fantasy sports, as in real sports team owners draft, trade, and cut (drop) players.
Ертедегі симуляциялар
Фэнтези ойындарының тарихы 19 ғасырға дейін жетеді. 1866 жылы ұсынылған Sebring Parlor Base Ball үстел ойыны қатысушыларға монетаны ағаш тақтадағы ұяларға лақтырып, ойынды модельдеуге мүмкіндік берді. Кейінгі ойындарда нәтижелер тектес кестелермен немесе айналмалы дөңгелектермен анықталды. Жеке ойыншы карталары мен тектес кестелерді модельдеу Strat O Matic ойынында да қолданылды, ол алғаш рет 1961 жылы жарық көрді. Кейіннен қазіргі заманғы фэнтези бейсболды жасаған Daniel Okrent 2011 жылы Sports Illustrated журналына: "Strat O Matic болмағанда да, мен ротиссерьені ойлап табуға тырысқан болар едім, бірақ ол әлдеқайда көмектесті" деді. Осы фэнтези ойындарының кейбіреуі нақты спортшылардың көрсеткіштеріне негізделген нәтижелерді көрсетсе де, олар маусым бойы ойнау үшін жасалмаған, сондай-ақ қазіргі статистиканы ескермей, өткен жылдардың статистикасына сүйенген.
Бірінші лигалар
1950 жылдары Оукленд, Калифорниядағы кәсіпкер және болашақта «Оукленд Рейдерс» командасының серіктесі Уилфред «Билл» Винкенбах ойыншылар кәсіби гольфшілердің тізімін таңдап, белгілі бір турнирдің соңында олардың нәтижелерін салыстыратын, ең төменгі жалпы соққы санымен жеңіске жететін фантазиялық гольф ойынын ойлап тапты. Ол сондай-ақ ойыншылар шабуылшылар мен тастаушыларды таңдап, олардың нақты өмірдегі статистикасын бір-бірімен салыстыратын бейсбол ойынын құрды. Гэмсон Мичиган университетіндегі профессор ретінде осы ойынды ойнады, онда оның қарсыласы Боб Склар болды. Склардың студенттерінің бірі Дэниел Окрент еді. Алан Шварцтың «Сандар ойыны: Бейсболдың статистикаға деген ұзақ жылдар бойғы құштарлығы» кітабында Склар Окрентке Бейсбол семинары лигасы туралы айтқан. Алғашқы лига «Greater Oakland Professional Pigskin Prognosticators League» (GOPPPL) деп аталды, ал алғашқы драфт 1963 жылдың тамызында Оуклендтегі Винкенбахтың үйінде өтті. Лиганың алғашқы мүшелерінің бірі Энди Мусалимас Оуклендте «King’s X» деп аталатын спорт барына ие болды, онда 1969 жылы алғашқы қоғамдық фантастикалық футбол лигасы құрылды.
Бейсбол лигасының ойыншылары
Қазіргі заманғы фантастикалық бейсбол 1980 жылдары Ротиссери лигасы бейсболын құрған журналистер тобымен дамытылып, танымал болды. Лига Нью-Йорк қаласындағы La Rotisserie Française мейрамханасының атымен аталды, онда оның негізін қалаушылар түскі асқа кездесіп, алғаш рет ойын ойнады. Журнал жазушысы, редакторы Дэниел Окрент топқа ротиссери лигасының тұжырымдамасын енгізген және ұпай жүйесін ойлап тапқан. Rotisserie лигасының ойыншылары белсенді MLB ойыншыларынан команда құрып, маусым бойы олардың статистикасын қадағалап, ұпайларын жинақтады. Статистикалық мәліметтерді қолмен жинаудың қиындықтарына қарамастан, бұл ойын танымал болды, себебі қатысудың бастапқы кедергісі осы еді. Окрент идеяның жылдам таралуын бастапқы лиганың спорт журналистері жасағандығымен байланыстырады, ол 2008 жылы Vanity Fair журналына: «Лигадағы көпшілігіміз бұқаралық ақпарат құралдарында жұмыс істедік және алғашқы маусымда көптеп жарияландық. Екінші маусымда барлық үлкен лигасының баспасөз орталықтарында ротиссери лигасы болды» деді. 1989 жылы «Фантазия спорт журналы» бірнеше фантазия спорт түрлерін қамтитын алғашқы тұрақты басылым ретінде жарық көрді. 1990 жылы бүкіл ел бойынша танымал болған Dugout Derby және Pigskin Playoff ойындары АҚШ-тың әртүрлі газеттерінде, соның ішінде «Аризона Республикасы», «Хартфорд Курант», «Лос-Анджелес Таймс» және «Майами Геральд» газеттерінде пайда болды. Ойыншылар командаларын тегін телефон нөміріне қоңырау шалып, әр ойыншы үшін төрт таңбалы кодты енгізу арқылы таңдайтын. Осы ойындар бүгінгі күндізгі фантастикалық спорттың алғашқы нұсқасы болды, әр аптада ең көп ұпай жинаған қатысушылар сыйлықтармен марапатталды. Сол жылы «USA Today» газетіне Джон Хантты апталық бейсбол жазушысы ретінде қосты. Хант спортшылар арасында «Альтернативті бейсбол шындығы лигасы» деп аталатын лиганы құрды, оған алғашқыда Питер Гаммонс, Кит Олберман және Билл Джеймс және тағы басқалар кірді.
Интернетке қол жеткізу
1990 жылдары Интернеттің пайда болуы «фантазиялық спортқа қатысудағы кең демографиялық өзгеріске» әкелді, себебі ол фантазиялық спортқа қатысушыларға газеттерде жеке ойындардың нәтижелерін іздеудің және қағазға жиынтық статистиканы жазудың орнына, кестеленген статистиканы дереу жүктеуге мүмкіндік берді. 1995 жылы ESPN өзінің алғашқы толыққанды Интернетке негізделген фантастикалық бейсбол ойынын іске қосты, ал келесі жылдары басқа да ірі спорт және ойын-сауық компаниялары одан үлгі алды. Сайт фантастикалық жарыстармен қатар музыка, ойын-сауық және жалпы хоккейге бағытталды. Сол жылы қазіргі RotoWire деп танылатын фантазиялық жаңалықтар сайты құрылды. 1999 жылдың шілдесінде Yahoo өзінің фантастикалық футбол өнімдерін тегін ұсынуды бастады, бұл шешім сайтқа бәсекелестерінен басымдық берді. Лига комиссары қызметтерін тегін қылуға көшкен CBS, 2002 жылғы MLB маусымы алдында ақылы модельге қайта оралды. 1998 жылы индустрияның сауда тобы – Фантазиялық спорттар сауда қауымдастығы құрылды. Қазір Фэнтези спорт және ойын қауымдастығы (ФСГА) деп аталатын ұйым, 2003 жылы АҚШ және Канадада 15,2 миллион ойыншы бар екенін есептеді. 2000 жылдардың басында фантазиялық спорт кең таралған хоббиге айнала бастады. 2002 жылы Ұлттық футбол лигасы (NFL) жүргізген сауалнама бойынша, веб-сайтындағы орташа ер адам аптасына 6,6 сағат лиганы теледидардан тамашаласа, фантазиялық ойыншылар аптасына 8,4 сағат NFL футболын көретінін айтты. «Бұл бірінші рет фантазиялық ойынның теледидар көруге ықпал ететінін нақты анықтап шығардық», – деді сол кездегі NFL аға вице-президенті Крис Руссо. Сауалнама нәтижелеріне сәйкес, лига өз веб-сайтында фантазиялық ұсыныстарды жақсылап көрсетті және белсенді ойыншыларды бейнелейтін фантастикалық футболдың теледидар роликтерін жасады. Дегенмен, лигалар фантазиялық спортты қабылдауға көшті, оның жанкүйерлердің спортты тұтынуын арттырудағы маңызы анық болды. 2007 жылдың маусымында Fantasy Sports Live, алғашқы күнделікті фантазия сайттарының бірі іске қосылды. 2008 жылдың қарашасында NBC SnapDraft деп аталатын күнделікті фантазия сайтының жұмысын бастады, ал FanDuel 2009 жылы шотландтық болжамдар нарығы компаниясының еншілес кәсіпорны ретінде құрылды. DraftKings 2012 жылы құрылды. МЛБ және Ұлттық баскетбол қауымдастығы (NBA) сияқты кәсіби спорт лигаларынан, сондай-ақ түрлі фирмалардан венчурлық капитал инвестицияларын алғаннан кейін, 2015 жылдың сәуірінде NFL күнделікті фантазия провайдерлеріне көпжылдық команда демеушілік келісімдеріне қол қоюға рұқсат бергеннен кейін, FanDuel командаға бағытталған цифрлық платформаларға, радио хабарларына және стадиондарына орналастыру үшін он алты командамен келісім жасады. DraftKings те Джери Джонс пен Роберт Крафттан инвестиция алды, олар тиісінше «Даллас Каубойс» және «Нью-Ингленд Пэтриотс» командаларына иелік етеді. Күнделікті фантазия спортының заңдылығына қатысты күмән туды, сыншылар оның дәстүрлі фантазия спорт ойынына қарағанда спортшының өнімділігіне ставка жасауға көбірек ұқсас екенін айтады. Алайда, 2018 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының Мерфиге қарсы Ұлттық колледждік спорт қауымдастығы ісі бойынша шешімінен кейін, бұл штаттарға спорттық ставкаларды заңдастыруға мүмкіндік берді, АҚШ-та күнделікті фантазия спортының, сондай-ақ жалпы фантазия спортының заңдылығына қатысты мәселелер көбінесе шешілді. 2023 жылдың мамыр айына қарай АҚШ-тың 33 штатында спорттық ставкалар заңды түрде жүзеге асырылса, 45 штаты күнделікті фантазия спортын заңдастырды. 2023 жылдың мамыр айына қарай DraftKings және FanDuel әрқайсысы 44 штатта күнделікті фантазия жарыстарын өткізеді.
Өнеркәсіптің көлемі
2015 жылдың мамыр айында Австралияның IBISWorld нарық зерттеу компаниясы АҚШ-та фантастикалық спорттың 2 миллиард долларлық индустрияны құрайтынын, жылдық өсім 10,7% құрап, 292 кәсіпорнында 4,386 адам жұмыспен қамтылғанын хабарлады. Фантастикалық спорттар сауда қауымдастығының мәліметінше, 2016 жылы Ipsos зерттеуі бойынша фантастикалық спорт индустриясының көлемі 7,22 миллиард долларға жеткен. Зерттеуде 2016 жылы АҚШ және Канадада 59,3 миллион фантастикалық спорт ойыншысы бар екені есептелді. Бұл өсім FanDuel және DraftKings сияқты күнделікті фантастикалық спорт лигаларына жүздеген миллион доллар инвестиция құюға мүмкіндік берді. ESPN Super Selector 2001 жылы фантастикалық крикет үшін іске қосылып, 2003 жылғы Крикет әлем чемпионатында 500 000 пайдаланушыға ие болды. 2017 жылы Үндістанда 40 миллион фантастикалық спорт ойыншысы болды. 2019 жылы бұл көрсеткіш 90 миллионға дейін өсті, ал 2020 жылы шамамен 100 миллион үндістандық фантастикалық спортқа қатысты. Үндістандағы фантастикалық спорт нарығының көшбасшысы Dream11 2019 жылы IPL үшін төрт жылдық демеушілік келісіміне қол қойды.
Демография
Фантазиялық спорт және ойын қауымдастығының (FSGA) мәліметінше, 2017 жылы АҚШ және Канадада фантазиялық спортпен айналысқан 59,3 миллион адамның 43,2 миллионы ересектер болды. FSGA мәліметінше, АҚШ және Канадада ең танымал фантазиялық спорт – американдық футбол, оны фантазиялық ойынға қатысушылардың шамамен 78% ойнайды. Одан кейін бейсбол (39%), баскетбол (19%), хоккей (18%) және футбол (14%) танымал. FSGA 2019 жылы фантазиялық ойыншылардың жалпы халыққа қарағанда Instagram немесе Snapchat қолдануы, спорттық барға баруы және тамаққа тапсырыс беруі әлдеқайда жиі болатынын хабарлады. ESPN сондай-ақ NFL маусымы кезінде жексенбі күндері таңертең "Fantasy Football Now" атты шоуды көрсетеді. "Fantasy Football Now" NFL маусымы кезінде жексенбі күндері таңертең тікелей эфирде көрсетіледі, бұл уақытта жанкүйерлер соңғы минуттағы құрам өзгертулерін жасап, лигадан соңғы жаңалықтарды білуге тырысады. Соңғы ақпаратты сарапшылар Мэтью Берри, Филд Йейтс және лицензияланған физиотерапевт Стефания Белл береді, ол жарақаттар туралы жаңартулар ұсынады. NFL Network "NFL Fantasy Live" бағдарламасын бір сағаттық форматта көрсетеді, онда көрермендер өз командаларын басқаруға көмектесетін тұрақты апталық сегменттер тізімі бар. "NFL Fantasy Live" бағдарламасын Коул Райт жүргізеді, ал оның құрамында Майкл Фабиано, Адам Ранк, Маркас Грант, Акбар Габджа Биамила, Грэм Барфилд және статистикалық талдау сарапшысы Синтия Фрелунд бар. Fox Sports Net NFL маусымы кезінде апта сайын "Fantasy Football Hour" бағдарламасын көрсетеді, оны Кэти Уинг жүргізеді және сала сарапшылары Брэд Эванс пен Нейт Ланди қатысады.
Құрама Штаттардағы құқықтық мәселелер
Фантазиялық спорт түрлері көбінесе құмар ойынының бір түрі деп есептеледі, бірақ олар басқа спорттық тікелей ставкаларға қарағанда әлдеқайда қатаң реттелмейді. Традициялық спорттық тікелей ставкалардан өзгеше, фантазиялық спорт түрлері көбінесе "шеберлік ойыны" ретінде қарастырылады, "кездейсоқ ойын" емес, осылайша көптеген елдерде құмар ойынына тыйым салудан және реттеуден босатылады.
Фэнтези ойынға қатысты федералды заң
2006 жылғы Интернет-құмар ойындарды заңсыз жүзеге асыру туралы заң (UIGEA) 2006 жылғы "Америкалық құндылықтар күн тәртібінің" бөлігі ретінде қабылданды және байланысты емес SAFE Port Act-қа түзету ретінде қосылды. UIGEA-да заңсыз интернет-сауықпен айналысатын компанияларға ақша аударуға тыйым салынады. Алайда UIGEA өзі интернеттегі заңсыз ойын ойын ойынды анықтамайды және ақша аударымдарынан басқа кез келген іс-әрекеттің заңдылығын өзгертпейді. Заң басқа заңдар бойынша рұқсат етілген немесе тыйым салынған кез келген қызметтің заңдылығын өзгертпесе де, онда қаражатты аударуға тыйым салуға қатысты кейбір нақты ерекшеліктер бар. UIGEA тыйым салған ережелердің бірін белгілі бір критерийлерге сай келетін қиял спорттары үшін қолдануға болады. Нақты айтқанда, шынайы әлемнің бірнеше командаларынан шыққан шынайы спортшылардан тұратын командаларға негізделген, іс-шара басталғанға дейін жүлделер белгіленген, нәтижелерді анықтау үшін қатысушылардың шеберлігін қолданатын қиял спорт түрлері банктерден ақша аударымдарын анықтауды және блоктауды талап етудің негізі болып табылатын ставка немесе ставканың анықтамасынан босатылады. Конгрессмен Джим Личтің айтуынша, UIGEA авторы, ерекшеліктері, әсіресе фантастикалық спорт үшін, банктердегі атқару жүктемесін жеңілдету үшін енгізілген және UIGEA фантастикалық спортты заңды етпейді. UIGEA фантастикалық спортты ставка немесе ставканың анықтамасынан алып тастағандықтан, UIGEA фантастикалық спортты заңды етті деген қате түсінік бар. Алайда UIGEA қылмыстық құмар ойындар туралы заң емес, ол нақты түрде қылмыстық құмар ойындар туралы заңдарды өзгертпейді, сондықтан қиял-спортты заңды етпейді. Ал UIGEA 31-ші бөлімде ақшаны адалдандыруға және қаржылық қылмыстарға қарсы заңдармен бірге кездеседі. Мемлекеттер фантастикалық спорттық жарыстарға нақты рұқсат бермеген жағдайда, әдетте, жалпы құмар ойындар заңдары лотереяларға немесе ставкаларға тыйым салады, егер үш элемент болса: қатысу ақысы ("есептеу"), сыйлық ("сыйлық", заңдық тұрғыда) және мүмкіндік. Фантазиялық спорттың осы заңдарға сәйкес заңды болуы мемлекеттің "шарт" деген анықтамасына байланысты. Кейбір штаттарда, егер іс-шараның нәтижесіне шеберлік үстемдік етсе, онда байқау заңды болып табылады және "үстем фактордың тесті" деп аталатыннан өтеді. Басқа штаттарда кез келген мүмкіндікті тексеру деп аталатын, кездейсоқтыққа қатысты қатаң анықтама бар, Фантазия футболды заңсыз етті. Бірнеше штаттар 2012 жылы Мэрилендтен бастап, ақылы фантастикалық спорттық жарыстар шеберлік ойыны екенін және құмар ойындар заңдарынан босатылғанын түсіндірді. Невада штаты - бұл ерекше жағдай, онда PASPA спорттық ставкаларды жүргізуге рұқсат береді. Невада штатының бас прокуроры Daily Fantasy Sports спорттық ставкалардың түрі деп тапқан пікірін шығарды, бұл Невада спорт кітаптары ұсынатын қазіргі ставкаларға ұқсас. Пікірлер Daily Fantasy Sports Невада заңсыз емес деп мәлімдейді; дегенмен, Невадада спорттық бассейн лицензиясын жүргізу үшін лицензия қажет. штаттың бас прокуроры күнделікті қиял-ойынды шеберлік ойыны деп жариялады, сондықтан оны мемлекеттік заңмен рұқсат етілген. Канзас губернаторы Сэм Браунбек бір айдан кейін қиял ойынына рұқсат беретін заңға қол қойды. Батыс Вирджиния мен Род-Айленд штаттарының бас прокурорлары да DFS және ақылы фантастикалық спорттың заңдылығын анықтайтын пікірлер шығарды. 2022 жылдың қаңтарынан бастап АҚШ-тың 50 штатының 49-ында онлайн-фантазиялық спорт заңды. Онлайн-фантазиялық спортқа тыйым салынған жалғыз штат - Монтана. Жеңіс сондай-ақ фантастикалық спорт индустриясының өсуі кезінде нақты уақыт статистикасына сұранысты жеделдетті. FSTA CBC-ді қолдап, amicus curiae арызын берді, сонымен қатар MLBAM сот ісіне жеңіске жетсе, бұл салаға үлкен әсер етеді деп дәлелдеді, оны ірі спорт лигалары көп жылдар бойы елемеді, ал бірқатар кіші кәсіпкерлер оны миллиардтаған долларлық индустрияға айналдырды, ал шешім MLBAM-ге индустрияға монополия жасауға мүмкіндік береді. "Бұл фантастикалық спорт индустриясының маңызды сәттері болмақ", - деді CBC атқарушы вице-президенті Чарли Вигерт. "Барлық лигалар осы істі бақылап отыр. Егер MLB жеңіске жетсе, олар оны тек уақыт мәселесі ретінде қарастыратын. Ойыншылар одағы мүмкіндікті күтіп тұр". CBC сот ісіне жеңіске жетті, өйткені АҚШ-тың аудандық сотының судьясы Мэри Энн Медлер статистиканың қоғамдық доменнің бөлігі екендігі және оны қиял компаниялары тегін пайдалана алатындығы туралы шешім шығарды. "Көпшіл бейсбол лиг...