Кіріспе

Топырақ горизонттары қалыптасатын жатқан геологиялық материал. Бастауыш материал – топырақ горизонттары қалыптасатын жатқан геологиялық материал (көбінесе тау жынысы немесе беткі немесе мұздық шөгінді). Топырақтар әдетте өз бастауыш материалынан құрылымы мен минералдарының көп бөлігін мұралайды, сондықтан олар көбінесе физикалық немесе химиялық әсерге ұшыраған біріккен немесе бірікпеген минералдық материалдың құрамына және материалдардың соңғы тасымалдану жолына сәйкес жіктеледі.

Консолидацияланған

Негізінен бітеу тау жыныстарынан құралған бастапқы материалдар қалдық бастапқы материалдар деп аталады. Бітеу тау жыныстарына магмалық, шөгінді және метаморфтық тау жыныстары жатады.

Қалдық

Қалдық аналық материалда дамыған топырақ - ол біріккен геологиялық материалдың ішінде қалыптасатын топырақ.

Консолидацияланбаған

Бұл аналық материал бос құрылымды, бөлшектері бір-бірімен байланыспаған және қабатталмаған. Бұл аналық материал соңғы тасымалдану жолы бойынша жіктеледі. Мысалы, мұздық арқылы бір жерге жеткізіліп, кейін өзендермен басқа жерге шөгіндірілген материал, өзен арқылы тасымалданған аналық материал немесе мұздық-өзендік аналық материал ретінде жіктеледі.

Мұздық (Морранал)

Материал жылжымалы мұздықпен сүйреледі. Сұйық сумен тасымалдамайтындықтан, материал мөлшері бойынша сұрыпталмайды. Мұздық құламасының екі түрі бар:

Төменгі мұздық құламасы – мұздықтың төменгі жағымен тасымалданып, оның астына төселінеді. Бұл құлама әдетте өте тығыз болады және судың жылдам сіңуіне мүмкіндік бермейді. Эрозиялық мұздық құламасы – мұздықтың үстінде немесе ішінде тасымалданып, мұздық еріген кезде төселінеді. Бұл құлама, әдетте, төменгі мұздық құламасына қарағанда аз тығыз болады.

Гляцио-лакустрин

Мұздықтардан келген және көлдерге түсетін шөгінділерден пайда болатын бастапқы материал. Көлдер әдетте мұздық шеттерінде пайдалатын көлдер немесе мұздық тозуынан немесе шөгінділерден пайда болған басқа түрлері болып табылады. Өзендердің тас және үлкен тастардан тұратын төсеніші көлдің жағасында жиналады, ал судағы майда шөгінділер көлдің түбіне тұнады.

Мұздық-көлдік

Мұздықтар мен мұздықтардан түскен тастардан, қиыршықтардан, құмнан, лайдан және саздан тұрады. Олар су арналарымен тасымалданып, сұрыпталып, шөгінді түзеді. Бұл шөгінділер мұздың қасында, астында немесе одан төмен қарай жиналады.

Мұздық-теңіздік

Бұл шөгінділер мұздықтар немесе айсбергтер арқылы мұхиттарға тасымалданған материалдардан пайда болады. Олардың құрамында айсбергтермен тасылып, түсірілген ірі тас блоктары, сондай-ақ ұсақ түйірлі шөгінділер болуы мүмкін.

Тасымалданатын су

Су арқылы тасымалданатын аналық материалдың бірнеше маңызды түрлері кездеседі.

Аллювий

Ағыстармен тасымалданатын аналық материал, оның үш негізгі түрі бар. Су тасқыны жазықтары – су тасқыны кезінде сумен жабылатын өзен аңғарларының бөліктері. Маусымдық сипатына байланысты, су тасқыны ірі бөлшектердің арнаға жақын, ал ұсақ бөлшектердің су тасқыны аймағының жиектеріне жақын орналасатын қабатталған қабаттарды құрайды. Алювиалдық жайылмалар – тар аңғарлардан ағып, кенеттен жазыққа түсіп, кеңейетін шөгінді аймақтар. Осындай шөгінділердегі бөлшектердің мөлшері жоғарыдағы жерлерге жақын ірі болып келеді, ал жайылманың жиектеріне жақын ұсақтайды. Дельталық шөгінділер – аллювиумның үшінші түрі, бұл өзендерден көлдерге құйылып, ақырында өзен сағасының жанында тұнақтайтын ұсақ шөгінділер.

Лакустрина

Көл шөгінділерінен пайда болған аталық материал. Ежелгі көлдердің құмды жағалаулары болған жерлерде жағажай тізбектері кездесуі мүмкін. Көлдік материал жақсы сұрыпталған және ұсақ текстуралы, оған іріктелінген лай және саз кіреді. Көлдік аталық материалдан қалыптасқан топырақтардың су өткізгіштігі төмен, себебі олардың құрамында көп мөлшерде саз бар.

Теңізші

Мұхитпен шөгіндірген бастапқы материалдар, теңіз шөгінділері деп аталады, бұл өзендер мен ағындар мұхитқа әкелген және соңында түбіне батқан материалдардың жиынтығы. Мұндай материалдардың құрамы әртүрлі болуы мүмкін.

Көшірілген ауырлық

Коллювиум немесе коллювиалдық шөгінділер – гравитация күші әсерімен төмен қарай жылжыған ірі тас бөлшектерінің жиынтығы.

Жел тасымалдауы

Бастапқы материалдар жел арқылы да тасымалдануы мүмкін, олардың үш маңызды түрі бар.

Лосс

Желмен тасымалданған ұсақ түйіршікті шөгінділер.

Эолдық

Желмен көбінесе құм төбелер түрінде тасымалданатын құмдай мөлшердегі бөлшектер.

Жанартау тефрасы

Ең көп таралған ата-аналық материал – жанартаулардан желмен таратылып, жанартаудан әртүрлі қашықтықтарға қоныстанған жанартау күлі.

Органикалық

Органикалық шөгінділер (немесе кумулоза шөгінділері) өсімдік қалдықтарынан (мысалы, шпагнум мүксі) сол жерде дамиды, олар көбінесе жоғары су деңгейінің арқасында сақталады, немесе ыдырауды баяулататын басқа да факторлардың нәтижесінде қалыптасады.

Климат және ауа райы

Климат физикалық және химиялық тозу процестеріне әсер ететін ең маңызды фактор болып саналады. Топырақ дамуының бастапқы кезеңдерінде физикалық тозу ерекше маңызды. Тау жыныстары температураның өзгеруінен ұсатылады, нәтижесінде әртүрлі кеңею мен тартылу пайда болады. Температураның өзгеруі сондай-ақ судың қатуына да себеп болады. Су қатып кенет кеңейген кезде туындайтын күштер 2,1 × 105 кПа-ға дейін жетеді, бұл тау жыныстарын жарып, топыраққа қарай итеріп, топырақ материалының араласуына және қозғалысына әкеледі. Химиялық тозу: басты себебі – атмосферадан көмірқышқыл газымен қаныққан, төмен ағып жатқан жаңбыр суы. Аналық материал қышқыл ерітіндімен гидролизденіп, минералдар түзіледі және катиондар босатылады.